نۇرسۇلتان نازارباەۆ: ۇلتتىڭ ۇلى مۇراتى جولىندا ۇيىسايىق (جالاسعى)

ش.پاتتەەۆ: كەيiنگi كەزدە ءتۇرلi ماقالالاردا "قازاقستاندىق ۇلت" دەگەن ۇعىم قولدانىلىپ ءجۇر. وسىعان بايلانىستى مۇنىڭ ءوزi جاڭا عانا مەملەكەت قۇرعان ۇلتتى وزiندiك تابيعاتىنان ايىرادى دەۋشiلەر بار. وسى جونiندەگi سiزدiڭ پiكiرiڭiزدi بiلگiمiز كەلەدi.

– بۇل ارادا مىنا ماسەلەنi دە ەسكەرۋiمiز كەرەك. 1991 جىلى مەملەكەتiمiزدi قۇرعان كەزiمiزدە قازاقتار 42 پايىز جانە قالعانى باسقا ۇلت وكiلدەرi بولاتىن. ياعني، جاڭا مەملەكەتiمiزدiڭ شاڭىراعىن قازاقتارمەن قاتار وزگە دە وتانداستارىمىز بiرگە كوتەرiستi. وسىنى ۇمىتپايىق. تاۋەلسiزدiك – قازاقستان حالقىنىڭ ورتاق جەڭiسi، ورتاق قۋانىشى. سول سەبەپتi وسىناۋ ۇلى مۇراتتى جۇزەگە اسىرا العان ءبارiمiزدiڭ تاريحي ەرلiگiمiز بولىپ تابىلادى.

تاريحىمىز بiزدi كوپ ۇلتتى ەل رەتiندە قالىپتاستىردى. بۇل بiزدiڭ كەمشiلiگiمiز ەمەس، كەرiسiنشە، بiزدi ۇلتتىق توماعا-تۇيىقتىقتان ساقتاپ تۇراتىن فاكتور. سولاي بولعاندىقتان بiز بارلىق قازاقستاندىقتاردى بiرiكتiرەتiن ورتاق ۇعىمنىڭ توڭiرەگiندە توپتاسۋىمىز كەرەك. قازاقستان حالىقتارى اسسامبلەياسىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى دەپ وزگەرتكەنiمiزدi قوعام تۇسiنiستiكپەن قابىلداپ وتىر عوي. بiزدە حالىق بiرەۋ – قازاقستان حالقى. تۇپتەپ كەلگەندە، بiز وسى يدەولوگيالىق قادامنىڭ قازاقتىڭ ۇلت رەتiندە ودان ءارi نىعايۋىنا، ەتنوستىق توپتار وكiلدەرiنiڭ ءجاي عانا قازاقستاندىق تۇرعىن ەمەس، دiلi مەن دۇنيەتانىمىنىڭ قازاقستاندىق رۋحتا قالىپتاسۋىنا بارىنشا ىقپال ەتۋ جاعىن باستى نىسانا ەتiپ الۋىمىز كەرەك. بۇل جولدا قازاق حالقىنىڭ الدىنا وزگە ەتنوستارعا ءوزiنiڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىن سiڭiرە وتىرىپ، تۇتاستاي ەلدiكتi قالىپتاستىرۋعا قاتىستى تاريحي ءرول جۇكتەلمەك.

جالپى، بۇل جەردە بiر تۇسiنبەۋشiلiك بار سياقتى. "ەدينايا كازاحستانسكايا ناتسيا" دەگەندi "بiرتۇتاس قازاقستاندىق ۇلت" دەپ اۋدارۋ دۇرىس بولماس. "ناتسيا" مەن "ناتسيونالنوست" (ەل-جۇرت جانە ۇلت) دەگەن ۇعىمدار بار. قازاقستان – قازاق ۇلتىنىڭ نەگiزiندە قۇرىلعان مەملەكەت. قازاقستان دەگەن سوزدە قازاقتىڭ مەملەكەتi دەگەن ۇعىم جاتىر. سوندىقتان دا بۇل يدەيانى، مەنiڭ ويىمشا، قازاق تiلiندە "قازاقستاندىق ۇلت" ەمەس، "قازاقستاندىق ەل" دەپ اتاعان ءجون ءتارiزدi. ويتكەنi، حالقىمىزدا "ەل" دەگەن ۇعىمنىڭ استارىندا اسا ۇلكەن بiرiكتiرۋشi، توپتاستىرۋشى كۇش جاتىر. ەرتە زامانداردىڭ وزiندە "ەگەمەن بولماي ەل بولماس" دەگەن بابالارىمىز ەلدiككە شاقىرۋ، ەل بولۋعا ۇندەۋ ارقىلى مەملەكەتتiلiكتiڭ بەرiك iرگەسiن قالاپ كەلگەن. سونىمەن بiرگە "قازاقستان" ءسوزiنiڭ ءوزi "قازاق ەلi" دەگەندi بiلدiرەدi عوي.

بiز ءالi كۇنگە دەيiن باياعىشا وتارلىق پيعىلدان شىعا الماي سوزگە جارماسىپ، ءوزiمiزدi كەمiتiپ، قۋىستانىپ جۇرگەندەيمiز. بiز تاۋەلسiز مەملەكەتپiز. تۇپتەپ كەلگەندە، قازاقتىڭ تاۋەلسiز ەلiمiز. ال قازiر قالاي بۇرساڭ دا 9 ملن. قازاعىمىز بار، 6 ملن. باسقا ۇلت وكiلدەرi بار. وسى ەلدiڭ باسىن بiرiكتiرمەسەك، باسقانىڭ ءبارi بوس ءسوز بولىپ قالادى. ەل iشi بۇزىلادى.

"قازاقستاندىق ەل" – قازاقستان حالقىن ودان ءارi بiرiكتiرەتiن ورتاق ۇعىمدى ورنىقتىرۋ جولىنداعى بiر وي. بۇل بiزدiڭ بارiمiزگە "قازاقستاندىقپىز" دەپ ايتۋعا مۇمكiندiك بەرەتiن ۇعىمعا اينالاتىن دا شىعار. مۇنىڭ ءبارiن ۋاقىت كورسەتەدi. قالاي دەگەندە دە ونىڭ تۇبiرiندە "قازاق" ءسوزi تۇراتىنىن ۇمىتپايىق. ودان قازاق قازاق بولماي قالمايدى. ونىڭ ەسەسiنە وزگە اعايىندار قازاققا جاقىنداي تۇسەدi. ويتكەنi، ولار وسى ارقىلى "قازاقستاندىق ازاماتتار"، ياعني قازاق ەلiنiڭ ازاماتتارى اتانادى. بiر مەملەكەتتiڭ حالقىن بiر اتاۋ بiرiكتiرiپ تۇرعانى جاقسى.

مىنا جايدىڭ باسىن اشىپ ايتقىم كەلەدi. بۇل ۇعىم ءالi دە تەوريالىق تۇرعىدان جان-جاقتى قارالۋى، پراكتيكالىق تۇرعىدان تياناقتالۋى قاجەت.

س.ابدراحمانوۆ: جاقىندا سiزدiڭ "قازاقستان جولى" اتتى كiتابىڭىز لوندوندا شىقتى. سول كiتاپقا مارگارەت تەتچەر العىسوز جازىپتى. ونى بiز اۋدارىپ باستىق. سوندا تەتچەر: "كوممۋنيزم بۇعاۋلارىن بىت-شىت قىلعان ەل ءوزiنiڭ ەرەكشە قازاقى قاسيەتتەرiن ساقتاپ قالدى"، دەپتi. جالپى، ۇلتتىڭ وزiندiك قاسيەتتەرiن ساقتاپ قالۋمەن قاتار ونىڭ جاڭا زامانعا بەيiمدەلۋi جونiندە نە ايتار ەدiڭiز؟

– تەتچەر – وڭايلىقپەن ەشتەڭەنi مويىنداي قويمايتىن، اۋزى دۋالى ادام. ونىڭ بۇل باعاسى – ۇلكەن باعا. جاھاندانۋ جاعدايىندا دا ەرەكشە قازاقى قاسيەتتەردi ساقتاپ قالۋ ءۇشiن بiز كوپ نارسەنi ەسكەرۋگە تيiسپiز. بۇل ورايدا، كيمونوسىن كيە ءجۇرiپ، حرامىنا بارا ءجۇرiپ، جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ نەبiر عالاماتتارىن جاساپ جاتقان جاپوندىقتاردىڭ جاقسى ۇلگiسiنە كوز سالساق بولادى.

وزiندiك بولمىستى ساقتاۋ قازiرگi حالىقتىق قالپىمىزدى، ۇلتتىق مiنەز-بiتiمiمiزدi تۇمشالاپ ۇستاۋ، بىلايشا ايتقاندا، كونسەرۆاتسيالاۋ دەگەن ءسوز ەمەس. مودەرنيزاتسيا، ياعني جەدەلدەتە جاڭعىرۋ ادامنىڭ، سول ارقىلى تۇتاس ۇلتتىڭ جانىنا دا قاتىستى بولعانى جاقسى.

ۇلتتىق مودەرنيزاتسيا ماسەلەسiن بiز ۇدايى ەستە ۇستاۋعا تيiسپiز. اتاتۇرiكتiڭ تۇسىندا تۇرiك ۇلتى، لي كۋان يۋدiڭ تۇسىندا مالاي ۇلتى مودەرنيزاتسيادان ءوتتi. تۇرiكتەر ونى "تانزيمات" دەپ اتاعان. حالىقتىڭ كيiم كيiسiنە دەيiن وزگەرتكەن. بiزدە ونداي پروبلەما جوق. شۇكiر دەيiك، حالقىمىز قازiردiڭ وزiندە الەمدiك وركەنيەت ارناسىندا دامىپ كەلە جاتىر. وزگە جۇرتتار قازاققا قۇرمەتپەن قارايدى. بويى دا، ويى دا تازا، پاسسيونار ۇلت دەپ قارايدى.

بiزدiڭ باسىمىزدان كوپ قيىن زاماندار وتكەنi راس. بiراق، سول زامانداردىڭ بiزدiڭ حالقىمىزدى شىڭداپ شىعارعانى دا راس. وزگە ۇلتتارمەن قاتار ءومiر سۇرە ءجۇرiپ، ءوز داستۇرلەرiمiزدەن، ءوز تiلiمiزدەن ايىرىلىڭقىراپ قالعانىمىز راس. بiراق، سول ارقىلى وزگە ۇلتتارمەن جارىسا، تالاسا ءجۇرiپ شيراعانىمىز، بiلiمگە، ونەرگە قاتارلاسا ۇمتىلعانىمىز، ءسويتiپ وسكەنiمiز دە راس. بiر جاماننىڭ بiر جاقسىسى بولادى دەگەن وسى.

شيراقتىقتىڭ كەرەك كەزi ەندi كەلە جاتىر. قازاقستان – قازىنالى ەل. ال قازىنا جۇرگەن جەردە قاتەر دە قوسا جۇرەتiنiن ۇمىتپاۋ كەرەك. سونىڭ بارiنە بiز دايىن تۇرۋىمىز كەرەك.

تاۋەلسiزدiك – ماڭگiلiككە، بiرجولاتا بەرiلەتiن يگiلiك ەمەس. دە-يۋرە، دە-فاكتو دەگەن ۇعىمدار بار. ءوزiن تاۋەلسiزبiز دەپ جاريالاعان ەلدiڭ ءبارi ءسوز جۇزiندە تاۋەلسiز مەملەكەت سانالا بەرەدi، ءوزiنiڭ تاۋەلسiز ەكەنiن iسپەن دالەلدەي العان، iشكi، سىرتقى ساياساتىنا قاتىستى شەشiمدەردi وزگەلەرگە الاڭداماي قابىلدايتىن، ەكونوميكالىق جاعىنان كiرiپتار بولمايتىن ەلدەر عانا iس جۇزiندە تاۋەلسiز مەملەكەت سانالادى.

قازاقستان – قازiر سونداي ەل، سونداي ەل بولا بەرۋi ءۇشiن بiز بوساڭسىماۋعا تيiسپiز.

ءبارi دە ۇلتتىڭ مەملەكەتتi ۇيىتارلىق قاسيەتiنە، قۋاتىنا بايلانىستى. كۇنi ەرتەڭ باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي ترانسقۇرلىقتىق ءدالiزi قولعا الىنادى. شىن مانiندە، جاڭا جiبەك جولى تارتىلادى. سول جولمەن باتىستان شىعىسقا، شىعىستان باتىسقا تاۋار دا اعىلادى، ادام دا اعىلادى. قازاقستان جەرi ارقىلى نەشە ءتۇرلi يدەيالار وتەدi، نەشە ءتۇرلi پيعىلداعى ادامدار وتەدi. حالىققا ينتەرنەتتەن دە، كابەلدi تەلەۆيدەنيەدەن دە جاعىمدى-جاعىمسىز، پايدالى-زياندى نەشە ءتۇرلi اڭگiمە ايتىلا بەرەتiن بولادى. اشىق قوعام جاعدايىندا، جاھاندانۋ جاعدايىندا ونداي اسەرلەردەن ەشكiم سىرت تۇرا المايدى. بiز سونىڭ بارiنە سىن كوزiمەن قاراي الاتىن، وزىعىن الىپ، توزىعىنان باس تارتا الاتىن، ءتول، دارا سيپاتى بار ۇلتقا اينالساق قانا وزiندiك بولمىسىمىزدى ساقتايمىز. سولاي بولىپ تا كەلەدi.

م.ءتاج-مۇرات: قاي جازۋدى تاڭدايمىز دەگەن ماسەلە توڭiرەگiندە ءارتۇرلi پiكiرلەر ايتىلىپ ءجۇر. بۇل تالاسقا سiزدiڭ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ XII سەسسياسىندا سويلەگەن سوزiڭiزدە لاتىن جازۋى تۋرالى ايتقانىڭىز دا قوزعاۋ سالىپ وتىر. كەيبiرەۋلەر مۇنى تiكەلەي تاپسىرما رەتiندە قابىلداعان سياقتى. بiزدiڭشە، سiز وسى ماسەلەنi جان-جاقتى زەرتتەپ كورۋ قاجەتتiگi جونiندە ايتتىڭىز. وسى تۋرالى نە دەر ەدiڭiز؟

– دۇرىس ايتىپ وتىرسىز، مەن الفاۆيتكە كوشۋ جونiندە ەمەس، وسى ماسەلەنi عالىمداردىڭ زەرتتەپ كورۋi جونiندە تاپسىرما بەرگەنمiن. نەگە دەسەڭiز، بۇل – وتە كۇردەلi ماسەلە. قازiر جەر بەتiندەگi قازاقتىڭ ءۇش بiردەي الفاۆيتتi پايدالانىپ وتىرعانى ءمالiم. قازاقستانداعى، رەسەيدەگi، تمد-نىڭ بiرقاتار ەلدەرiندەگi، موڭعولياداعى جازۋ – كيريلليتسا. تۇركياداعى، باتىس ەۋروپاداعى جازۋ – لاتىنيتسا. قىتايداعى قازاقتاردىڭ پايدالاناتىن جازۋى – ارابشانىڭ توتە جازۋ ۇلگiسi. بiزدiڭ وزiمiزدە دە بۇل جونiندە تالاي پiكiرتالاس ءجۇرiپ جاتىر. بiرەۋلەر: "لاتىنعا كوشپەي بولمايدى، بۇكiل الەم تۇبiندە سول جازۋعا كوشەدi، ونىڭ ۇستiنە قازiرگi قازاق الفاۆيتi ينتەرنەتكە جارامايدى"، دەسەدi. بiرەۋلەر: "لاتىنعا كوشسەك، قازاق فونەتيكاسىنا ءتان بiرقاتار دىبىستاردان ايىرىلامىز، سول ارقىلى قازاق تiلiن اۋەزدiلiگiنەن ايىرامىز، ميلليونداعان كiتاپتاردا جيناقتالعان بiلiمنەن قول ۇزەمiز، ەڭ باستىسى – كيريلليتسانىڭ وزiمەن تۋعان تiلگە تارتا الماي جۇرگەن قانداستارىمىزدىڭ انا تiلiن ەندi لاتىنيتسادا تiل ۇيرەنۋگە نيەت بiلدiرۋi تiپتi قيىن"، دەسەدi. ەكi پiكiردiڭ دە جانى بار. دەگەنمەن، قازاق الفاۆيتi ينتەرنەتكە جارامايدى دەگەن العاشقى كەزدەگi قاۋiپ ورىنسىز بولىپ شىققانىن، قازiر قازاقشا جازىلعان ماتiندەردiڭ ينتەرنەت سايتتارىندا دا، پورتالداردا دا بار ەكەنiن، ەلەكتروندى پوشتامەن دە جونەلتiلiپ، تيiسiنشە اشىلىپ، وقىلىپ، قايتا باسىلىپ جاتقانىن ەسكەرۋ كەرەك.

ەڭ باستىسى – بiزدiڭ شىن مانiندە كيريلليتسانىڭ ءدال ءوزiن ەمەس، سونىڭ نەگiزiندە جاسالعان قازاق الفاۆيتiن پايدالاناتىنىمىزدى ءتۇسiنۋ. بۇل – قازاق الفاۆيتi. الەمدە ءوزiنiڭ ەجەلگi، دەربەس جازۋىن ساقتاپ قالعان، سونى پايدالانىپ وتىرعان ەلدەر وتە از. ورىسشا سويلەيتiن، جازاتىندار پايدالانىپ جۇرگەن كيريلليتسانىڭ ءوزi، ءسوزدiڭ تولىق ماعىناسىندا الار بولساق، سلاۆيانداردىڭ ءتول جازۋى ەمەس. ول دا لاتىن جازۋىنىڭ بiرشاما بەيiمدەلگەن ءتۇرi، ارiپتەرiنiڭ باسىم بولiگi سول كۇيiندە الىنىپ، ولارعا باسقاشا دىبىستاۋ بەرiلگەن. بۇل تاقىرىپتاعى پiكiرتالاستاردى بارىنشا زەيiنمەن زەردەلەۋ، حالقىمىزدىڭ تاعدىرىنا قاتىستى اسا ماڭىزدى ماسەلەدە بiر توقتامعا كەلۋ ءۇشiن بارiنە دە اسىقپاي، سالقىن سابىرمەن قاراۋ قاجەت. بiز بارiنەن بۇرىن مىنا قاراپايىم قاعيدانى – بiر مەملەكەتتە ەكi ءتۇرلi الفاۆيت قولدانىلۋىنىڭ قيىندىعىن ءتۇسiنۋiمiز شارت. بۇل تاياۋ بولاشاقتا شەشiلە قويمايتىن ماسەلە.

الفاۆيت وزگەرتۋ قازاق تiلiن يگەرۋدi قيىنداتا تۇسە مە، الدە كەرiسiنشە وڭايلاتا ما، وسىنى تۇسiنۋگە تيiسپiز. قازاقتى قازاقشاعا ءوزi بiلەتiن جازۋىمەن ۇيرەتۋدiڭ ءوزi وڭاي بولىپ جاتقان جوق قوي.

س.ابدراحمانوۆ: وتكەن جىلى "نۇر وتان" پارتياسىنىڭ سەزiندە ماعان ءسوز سويلەۋ قۇرمەتi تيگەن بولاتىن. ۋاقىتتىڭ تارلىعىنا بايلانىستى بiر-اق ماسەلەنi – دەموگرافيا ماسەلەسiن قوزعاعان ەدiم. ەگەر بiر زامانداردا دەموكراتيادان پروبلەما شىعىپ جاتسا ونى دا بiزگە دەموگرافيا شەشiپ بەرەدi دەپ ويلايمىز. سiزدiڭ بيىلعى جولداۋىڭىزدا: "دەموگرافيالىق احۋالدى تۇبەگەيلi جاقسارتۋ جونiندەگi كەشەندi شارالاردى بەلگiلەۋ قاجەت"، دەلiنگەنiنە قاتتى قۋانىپ وتىرمىز. وسى جونiندە نە ايتار ەدiڭiز؟

– اتا-بابامىزدان قالعان جەرiمiز داليعان دالا. حالقىمىز از. مىنا جاقتاعى رەسەيگە قاراساق تا، مىنا جاقتاعى قىتايعا قاراساق تا بiز ازبىز. وزبەك اعايىندارمەن سالىستىرعاندا دا كوپ ەمەسپiز. سوندىقتان دا بiز حالىقتىڭ ساپاسىنا قاتتى نازار اۋدارۋىمىز كەرەك. دەگەنمەن، كوپتiڭ اتى كوپ. مىسالى، دۇنيە جۇزiندە قانداي قوبالجۋ، قانداي قوزعالىس بولىپ جاتسا دا قىتاي بىلق ەتپەيدi، سەبەبi، ءوزiنiڭ بازارى وزiنە جەتiپ جاتىر، شىعارعان ءونiمiنiڭ بارلىعىن ءوزiنiڭ حالقى ساتىپ الا الادى. رەسەي دە سولاي. تiپتi 70 ميلليونداي حالقى بار تۇركيا دا سولاي. اينالامىزداعى اعايىنداردى بازارىمىزدى بiرiكتiرۋگە شاقىرسام، 55 ميلليوندىق نارقى بار كەڭiستiك قۇرار ەدiك دەسەم تۇسiنبەيدi كەيبiرەۋلەرi. جالپى حالىق تۇسiنەدi عوي. بازارىمىزدىڭ تارلىعىنان بiز سىرتپەن ساۋدا-ساتتىق جاساۋعا ءماجبۇرمiز. بەس فرانتسيا سىيىپ كەتەتiن وسىنداي الىپ تەرريتوريادا نەبارi 15 ميلليون 700 مىڭ ادام ءومiر ءسۇرiپ جاتىر. تاۋەلسiزدiكتەن كەيiن بiزدەگi تالاي ادام ءوزiنiڭ تاريحي وتاندارىنا قايتقاندا ەل حالقىنىڭ سانى بiر جارىم ميلليون ادامعا دەيiن كەمiپ كەتكەنiن بiلەسiزدەر. ونان بەرi ەداۋiر وسە الدىق. ايتسە دە، ءالi ازبىز. قازاقستانداي ەلدiڭ بايلىعىن مۇنشا ادام يگەرە المايتىنى انىق. قازاقستان الىپ قۇرىلىس الاڭىنا اينالىپ كەلەدi. تاياۋ جىلداردىڭ وزiندە ەلiمiزدە iرi كەن ورىندارى يگەرiلەدi، جاڭا كاسiپورىندار بوي كوتەرەدi، كوپتەگەن تەمiر جانە اۆتوموبيل جولدارى سالىنادى، جاڭا ماگيسترالدى قۇبىرلار تارتىلادى، قالادا دا، دالادا دا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى ورiستەيدi.

سوندىقتان دا بiز قالايدا كوبەيۋiمiز كەرەك. كوبەيمەسەك كوسەگەمiز كوگەرمەيدi. ساننىڭ ساپاعا اينالماي قويمايتىنىن ۇعىنۋعا تيiسپiز. نە شىقسا دا كوپتەن شىعادى. "كوپ قورقىتادى، تەرەڭ باتىرادى"، دەپ قازاق بەكەر ايتپاعان.

باسقاسىن بىلاي قويعاندا، سىرتتان جۇمىس كۇشiن تاسىماۋ ءۇشiن، ءسويتiپ، ءوزiمiزدiڭ ۇلتتىق قاۋiپسiزدiگiمiزگە نۇقسان كەلتiرمەۋ ءۇشiن دە كوبەيۋiمiز كەرەك. بiز قازiردiڭ وزiندە شەتەلدەردەن جۇمىسشىلار شاقىرۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىرمىز. زاڭدىسى بار، زاڭسىزى بار قانشاما ميگرانتتار ءجۇر قازاق جەرiندە. مۇنىڭ بارiنە مەملەكەت تاراپىنان ەرەكشە قاداعالاۋ كەرەك.

جالپى، قازiر قازاقتار قازاقستانداعى حالىقتىڭ 60 پايىزدان استامىن قۇراپ وتىر. تاۋەلسiزدiك العان شاقتا، ياعني، 1991 جىلى قازاقتاردىڭ ەل حالقىنداعى ۇلەسi 42 پايىز بولاتىن. ونان بۇرىنعى بiر ۋاقىتتاردا وتىز پايىزعا دەيiن قۇلدىراعان كەزدەرiمiز بار ەكەنiن كوزi قاراقتى جۇرت بiلەدi.

دەموگرافيانىڭ باستى تەتiگi – تابيعي ءوسiم. كەيiنگi ەكi جولداۋىمدا دا وسى ماسەلەگە كوپ كوڭiل ءبولiندi. جاڭا تۋعان بالالارعا جاردەماقى ەكi جارىم ەسە ءوستi. 2010 جىلى ءتورت ەسە وسەتiن بولادى. ونىڭ ءبارiن مەن ايتا بەرمەيiن، تسيفرلاردىڭ ءبارi جاريالانعان. 1995-96 جىلدارى قازاقستاندا جىلىنا 190-200 مىڭ بالا تۋاتىن. قازiر ول كورسەتكiش 350 مىڭعا جەتتi. تابيعي ءوسۋ بار. ەندi وسى قارقىننان ايىرىلماۋىمىز كەرەك. مەملەكەتتiڭ جاعدايى جاقسارعان سايىن بالانىڭ تۋى بۇدان دا كوبەيە مە دەسەك، وعان كەرi كوڭiل-كۇي دە بايقالادى. جاس جiگiتتەرiمiز، كەلiندەرiمiزدiڭ بiرازى باسقاشا ويلايتىن سياقتى. دەگەنمەن، قازiر جاعداي جاقسارا ءتۇستi دەپ ساناۋعا بولادى.

جالپى، قازiرگi جاعدايدا "التىن القا" مەن "كۇمiس القا" يەلەرi بۇگiنگiدەي 10 جانە 9 بالالى انالارعا ەمەس، 7 جانە 6 بالالى انالارعا بەرiلەتiن بولاتىندىعى جونiندە تيiستi زاڭعا تۇزەتۋ ەنگiزۋ كەرەك دەپ تە ويلايمىن. جەتi بالانى جەتكiزۋ دە جەڭiل ەمەس. التى بالالى انانى ارداقتاۋ دا ارتىقتىق ەتپەيدi.

بالا تۋدى ءوسiرۋ دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسiن جانداندىرۋعا تiكەلەي قاتىستى. قازiر رەسپۋبليكالىق، جەرگiلiكتi ماڭىزى بار كوپتەگەن دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارىنىڭ قۇرىلىسى قولعا الىندى. "دەنi ساۋ ۇلت" باعدارلاماسىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ ماڭىزدى. بiزدە جاڭا تۋعان بالانىڭ شەتiنەۋi ءالi جيi. مەديتسينالىق ناسيحات جەتiسپەيدi. بولاشاق انالاردىڭ دەنساۋلىعىن تەكسەرiپ الۋ كەرەك. ارنايى ەمدەتۋ كەرەك. سونان كەيiن جۇرەك-قان تامىرلارىنىڭ اۋرۋلارىنان قايتىس بولاتىندار دا كوپ. قازiر بiزدە جىلىنا جۇرەككە 2700 ادامعا وپەراتسيا جاسايتىن مۇمكiندiك بار. ال ونداي وپەراتسيانى قاجەت ەتەتiن ادامدار سانى 9 مىڭ. بiز بۇل ماسەلەنi 2010 جىلعا قاراي تۇگەل شەشۋدi الدىمىزعا مiندەت قويىپ وتىرمىز. استاناداعى 200 توسەكتiك كارديوحيرۋرگيا ورتالىعى بiزدiڭ ادامدارعا وسى ماسەلەنi شەتەلگە شىعىپ، شىعىندالماي-اق شەشۋگە مۇمكiندiك بەرەدi. تۋبەركۋلەز اۋرۋىنىڭ ءوسۋi توقتاتىلدى. Iسiك اۋرۋلارىنان، سونداي-اق اۆاريادان قايتىس بولۋ دا بiزدە ءالi كوپ.

بiراق، ەڭ باستىسى بۇل دا ەمەس. ەڭ باستىسى – جاھاندانۋ زامانى ەكەن، نارىق زامانى ەكەن، قىمباتشىلىق ەكەن دەپ ءجۇرiپ حالقىمىزعا ەجەلدەن ءتان بالاجاندىلىق ءداستۇرiن ءۇزiپ الماۋ. ءار بالا ءوزiنiڭ نەسiبەسiن الا كەلەدi. "بiر قوزى تۋسا، بiر ءتۇپ جۋسان ارتىق شىعادى"، دەگەندi قازاق تەگiن ايتپاعان. سوندىقتان، پەيiلدi تارىلتپايىق. مۇنى، اسiرەسە، جاستارعا ارناپ، قاداپ ايتامىن. زامان تۇزەلiپ كەلەدi. جاعداي جاقسارعان ۇستiنە جاقسارا بەرەدi. قازiردiڭ وزiندە جاس وتباسىلارىنا ارناپ تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسى بويىنشا پاتەرلەر ءبولiنiپ جاتىر. ولاردىڭ سانى دا، ساپاسى دا ارتا تۇسەتiن بولادى. ۋاقىتشا قيىندىقتارعا الاڭداپ ءجۇرiپ، وتباسىن قۇراتىن، نارەستە سۇيەتiن، اكە-شەشەگە نەمەرە، اتا-اجەگە شوبەرە سىيلايتىن قۋانىشتان قۇر قالىپ قويماۋ كەرەك. "بالالى ءۇي – بازار" دەگەندi دە قازاق ايتقان.

كوپ بالالى ءار وتباسى – وتانىمىزدىڭ بiر تiرەگi.

ەل حالقىنىڭ سانىن ءوسiرۋدiڭ تاعى بiر كوزi – دۇنيە جۇزiنە تارىداي شاشىراپ كەتكەن قانداستارىمىزدىڭ وتانىنا ورالۋىنا جاعداي جاساۋ. وتانداستارىن ەلگە ورالتۋ ماسەلەسiمەن مەملەكەتتiك دەڭگەيدە الەمدە ءتورت ەل عانا اينالىسىپ وتىر. بiز، تiپتi، انا جىلدارى سوعىس بولىپ جاتقان اۋعانستاننان، تاجiكستاننان قازاقتاردى ۇشاقپەن الىپ شىعۋدى دا ۇيىمداستىرعانبىز. 1991 جىلدان بەرi قاتارىمىزعا رەسمي كەلگەندەر سانى بويىنشا 651 مىڭنان استام ورالمان قانداسىمىز قوسىلدى. ال ءوز ەركiمەن كەلiپ جاتقاندارمەن قوسا ەسەپتەگەندە 1 ميلليوننان استام ادام ەلگە قونىس اۋداردى. كوش جالعاسىپ جاتىر. بيىلعى العاشقى توقساننىڭ وزiندە، قاڭتار مەن ناۋرىزدىڭ ارالىعىندا عانا 3 مىڭ 815 وتباسى، 13 مىڭنان استام قانداسىمىز اتا جۇرتقا ورالىپتى. وڭتۇستiكتە بiر جاقسى باستاما بار. ول جاققا كەلگەن وتانداستارىمىز تەك جەر سۇرايدى، ءۇيiمiزدi سالىپ الىپ، جەردەن ءوزiمiز كۇنiمiزدi كورiپ، نەسيەنi قايتارار ەدiك دەيدi. اكiمشiلiكتەردiڭ بارiنە ءوز بەتiمەن كەلگەن ادامدارعا قامقورلىق جاساۋدى تاپسىرۋ كەرەك. مەن ىلعي ايتامىن، باياعىدا كاۆكازدان، كورەيادان كەلگەندەرگە دە، نەمiستەرگە دە ءوزiمiز كومەكتەسكەن جوقپىز با؟ ءوز قانداستارىمىز اياعىنان تۇرىپ كەتكەنشە كومەكتەسۋگە بولادى عوي. بiزدiڭ اۋىلعا بالقارلاردى الىپ كەلگەن، 4 بالاسى بار بiر بالقار وتباسىن ەكi بولمەلi كiشكەنتاي ۇيiمiزگە ورنالاستىرىپ ەدiك. اكەم، شەشەم، ءۇش بالا – بەسەۋمiز، اجەم تاعى بار، سولارمەن بiرگە تۇرۋشى ەدiك. قالتالى ازاماتتارىمىز قازاققا قاراسۋى كەرەك.

ش.پاتتەەۆ: بيىلعى جولداۋدا سiز ورالماندارعا بولiنەتiن كۆوتانى كەلەسi جىلدان باستاپ جىلىنا 20 مىڭ وتباسىنا جەتكiزۋ كەرەكتiگiن تاپسىردىڭىز. بۇل وتە قۋانىشتى جاي. بۇل جونiندە نە ايتار ەدiڭiز؟

– الدىمەن جاڭاعى "ورالمان" دەگەن سوزiڭiزدەن باستايىن. وسى ءسوزدi قويساق قايتەدi? بiر قازاقتى تۇرعىلىقتى، ورالمان دەپ ەكiگە ءبولiپ سويلەگەننەن نە ۇتامىز؟ ماعان ۇنامايدى ورالمان دەگەن. ونان دا وتانداستارىمىز دەيiك، قانداستارىمىز دەيiك.

دۇنيە جۇزiندە قازاق شامامەن 14 ميلليون دەپ سانايمىز. سوندا سىرتتا جۇرگەنi 4 جارىم ميلليون دەۋگە بولادى. ونىڭ 1،5 ميلليوندايى قىتايدا، 1،5 ميلليوندايى وزبەكستاندا. وسى جىلدار iشiندە رەسمي تۇردە بiزدiڭ قولداۋىمىزبەن كەلگەندەر 650 مىڭ قانداسىمىز، ءوز بەتiمەن كەلگەندەردi قوسقاندا ميلليوننان اسىپ كەتتi. كەلەمiن دەگەن وتانداستارعا ەسiك اشىق. بارلىعىن بiردەي قاراجاتتاندىرىپ، جاپپاي، مىسالى، 1 ميلليون حالىققا قاراجات بەرەمiز دەپ بiز ايتا المايمىز. ونداي جاعداي جوق. باياعىدا، 1961 جىلى 200 مىڭ قازاق قىتايدان كوشكەن كەزدە ولارعا دا ەشقانداي جاعداي جاسالعان جوق ەدi. ءبارi ەلiم دەپ كەلدi دە، سiڭiسiپ كەتتi. سوندىقتان سىرتتان كەلگەن قانداستارىمىز مەملەكەتكە قول جايا بەرمەي، وزدەرi دە شيراقتىق تانىتۋى كەرەك. سوعان شاقىرۋعا سiزدەر دە كومەكتەسسەڭiزدەر دۇرىس بولار ەدi.

بiز قولدان كەلگەنiنشە قازاقستانعا ءوز كۇشiمەن قونىس اۋداراتىنداردىڭ قاتارىن قالىڭداتۋعا تيiسپiز. مۇنىڭ بiر جولى – ەلiمiزدiڭ ازاماتتىعىن الۋدى جەڭiلدەتۋ. ءوز بەتiمەن، ءوز قارجىسىنا كەلگەن ازاماتتارعا زاڭدىق-قۇقىقتىق جاعىنان قاجەتتi جەڭiلدiكتەر جاساۋ، قولداۋ كورسەتۋ ماسەلەلەرiن تيiستi ورىندار شەشۋگە تيiس. جالپى، اكiمدەر جۇمىسىنىڭ بiر ولشەمi – ءوزi باسقاراتىن وڭiردەگi ادام سانىنىڭ ءوسۋi، سونىڭ iشiندە وتانداستار ەسەبiنەن دە ءوسۋi بولۋعا تيiس.

ەلiمiزدiڭ تۇرمىسقا قولايلى سانالاتىن وڭتۇستiك وڭiرلەرiن اينالشىقتاي بەرۋشiلiك، قالايدا ءوز اعايىندارى تۇراتىن اۋىلدان ءۇي-جاي بەرiلمەسە وتانداستىڭ ازاماتتىق قۇقى تاپتالىپ جاتقانداي ساناۋشىلىق تا بوي كورسەتiپ قالىپ ءجۇر. مۇنىڭ ءوزi جەرگiلiكتi جەردە وتانداستارمەن جۇمىستى جۇيەلi جۇرگiزۋ كەرەكتiگiن تانىتادى.

Iشكi ميگراتسيا ماسەلەسiن ارنايى ايتقىم كەلەدi. بiز بۇكiل الەمدەگi قازاقتاردى قازاقستانعا ورالتۋدى ماقسات ەتiپ وتىرعان جوقپىز. ول مۇمكiن دە ەمەس. بiز ەلiمiزدiڭ ەڭبەك رەسۋرستارىنا دەگەن قاجەتiن، ەڭ الدىمەن، دەموگرافيالىق ءوسۋ ارقىلى، سونان كەيiن iشكi ميگراتسيانى رەتتەۋ ارقىلى وتەۋگە تيiسپiز. دەموگرافيا تۋرالى جاڭا ايتتىم. Iشكi ميگراتسيا بiزدە قازiرشە كوڭiلدەگiدەي ەمەس.

ەڭ الدىمەن، تۋعان جەر تۋرالى ۇعىمنىڭ وزiنە كەڭ تۇرعىدان قاراپ ۇيرەنۋiمiز كەرەك. جۇمەكەن ناجiمەدەنوۆتiڭ بiر ولەڭi ەسiمدە قالىپتى. الماتىعا، قولىنا الدىرتۋعا اناسىن كوندiرتە الماعانىن قينالىپ جازاتىن. سوندا: "تۋعان جەر دەپ، اتتەڭ-اي، تۋعان جەر دەپ كەتپەدiڭ، تۋعان جەردi سەن جالعىز قوشالاق قۇم دەپ پە ەدiڭ؟!"، دەيتiن. بۇكiل جەر پلانەتاسىن بiر بەسiگiمiز دەپ قاراپ تۇرعان مىنا زاماندا وتاندى ورتاق سەزiنۋ وتە ماڭىزدى. وڭتۇستiكتەگi وبلىستاردا ەكi قولىن الدىنا سالىپ، جۇمىس جوق دەپ جۇرگەن جاندار، سونىڭ iشiندە، جاستار جەتكiلiكتi. سولار ەلiمiزدiڭ مىنا تەرiسكەيدەگi وڭiرلەرگە بارىپ جەر الىپ، ءۇي سالىپ، مال ءوسiرiپ، ەگiن ءوسiرiپ، تiرلiك جاساۋى كەرەك. ونداي ارەكەت ەتكەن ادامدارعا "جۇمىستىڭ سوڭىندا، اقشا تابۋ ءۇشiن تۋعان جەرiن تاستاپ ءجۇر" دەگەن سياقتى كiنالاپ سويلەۋدi توقتاتۋ كەرەك.

بۇكiل قازاق دالاسى – بۇكiل قازاق بالاسىنىڭ تۋعان جەرi.

ن.ءجۇسiپ: سiز تمد ەلدەرi پرەزيدەنتتەرiنiڭ بەيرەسمي باسقوسۋى كەزiندە "روسسيسكايا گازەتاعا" بەرگەن سۇحباتىڭىزدا: "ادام ءوزiنiڭ ۇلتتىق تەگiن ەشقاشان ۇمىتپاق ەمەس. رەسەيدە ورىستىق سانا-سەزiمنiڭ قايتا ورلەۋiنiڭ بوي كورسەتۋi زاڭدى نارسە. تاۋەلسiز قازاقستاندا دا، تمد-نىڭ باسقا ەلدەرiندە دە وسىلاي بولىپ جاتىر. بiز قازاق حالقىنىڭ ءوزiن-ءوزi تانىتۋعا ۇمتىلىسىن ەسكەرۋگە تيiسپiز"، دەپ اتاپ كورسەتتiڭiز. قازاقتىڭ جاڭعىرۋى وزiڭiزبەن تiكەلەي بايلانىستى. ۇلتىمىزدىڭ دامۋ دەڭگەيiنە كوڭiلiڭiز تولا ما؟

– نەگە تولماسىن، تولادى. بiزدiڭ ماقتان تۇتارلىق iستەرiمiز جەتكiلiكتi. بiز اشىق نارىق ەكونوميكاسىن قۇرا الدىق. بiز شىنايى دەموكراتيالىق قوعام قۇرۋ جولىندامىز. بiز قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋعا شىنداپ كiرiستiك. وسىنىڭ بارiندە ەڭ الدىمەن قازاقتاردىڭ ۇلەسi ۇلكەن. قازاقتار جاڭالىقتى جاتسىنبايتىندىعىمەن، ونەر-بiلiمگە قۇمارلىعىمەن، شىدامدىلىعىمەن بۇرىننان بەلگiلi. حالقىمىز نارىققا دا تەز بەيiمدەلە الدى. قازاق ساۋداعا جوق دەگەن ءسوز دالادا قالدى. ەكونوميكانىڭ بۇرىن بiز كەڭiنەن ارالاسپاعان سالالارىن ۇرشىقتاي ۇيiرگەن ماماندارىمىز تولىپ جاتىر. سونىمەن بiرگە باسەكەگە قابiلەتتiلiك تۇرعىسىنان، ۇلت رەتiندە شيراۋ، شيرىعۋ تۇرعىسىنان ويلاناتىن ماسەلەلەر دە بارشىلىق. كەزiندەگi ەكستەنسيۆتi مال شارۋاشىلىعى قالىپتاستىرعان جايباراقاتتىقتان ءالi ارىلا قويعان جوقپىز.

ەلدiڭ باسەكەگە قابiلەتتiلiگi ءاربiر ادامنىڭ باسەكەگە قابiلەتتiلiگiنەن باستاۋ الادى. مىنا زامان – جانتالاستىڭ، جاعالاستىڭ زامانى. ءومiر – كۇرەس دەيتiن ۋاقىت ەندi كەلدi. بiز وسى مەملەكەت ءۇشiن نەگiزگi جاۋاپكەرشiلiك جۇگiن ءوز موينىمىزعا الىپ وتىرعان ۇلتپىز. بiز مەملەكەتتi ۇيىستىرۋشى ۇلتپىز. ءار ادام جەدەل جاڭعىرمايىنشا، مەملەكەت جەدەل جاڭعىرا المايدى. تۇتاس ۇلت باسەكەگە قابiلەتتi بولمايىنشا، مەملەكەت الەمدiك ەكونوميكا مەن قوعامداستىققا كiرiگە المايدى.

بiز ۇيرەنەتiن ۇلتتان ەندi ۇيرەتەتiن ۇلتقا اينالۋىمىز كەرەك.

ۇيرەنەتiنi باردىڭ عانا ۇيرەتەرi بولادى. ۇيرەتەتiن ۇلتقا اينالۋ – قازاق ۇلت رەتiندە ساپالىق تۇرعىدان جاڭا سيپاتقا اۋىسۋى كەرەك دەگەن ءسوز. ول ءۇشiن ۇلتتىڭ ءوزi جاڭعىرۋعا تيiس. Iشتەي تۇلەۋگە تيiس. شيرىعىپ، شىنىعۋعا تيiس. بۇل وڭاي ەمەس. ادامنىڭ وزگەرۋiنiڭ ءوزi وڭاي ەمەس قوي. ۇلتتى جاڭعىرتۋ ۇزاققا سوزىلادى. بۇل ەكونوميكانى جاڭعىرتۋدان الدەقايدا قيىن مiندەت. بiراق ءوزi جاڭعىرعان ۇلتتىڭ ەكونوميكانى جاڭعىرتۋى دا جەڭiل تۇسەدi.

باسەكەگە بارىنشا قابiلەتتi ەلۋ ەلدiڭ قاتارىنا قوسىلۋ قاندايلىق قيىن مiندەت ەكەنiن بiزدiڭ ارقايسىمىز تەرەڭ تۇسiنگەنiمiز ءجون. وڭاي مiندەت بولسا، بiز ونى مەملەكەتتiك ماقسات رەتiندە قاراستىرمايتىن دا ەدiك. وسىنى ۇمىتپاۋ كەرەك.

باسەكەنiڭ كوكەسi ءالi الدا. تاياۋ جىلداردا بiز بۇكiلالەمدiك ساۋدا ۇيىمىنا كiرەمiز. سول كەزدە باتىستىڭ تاۋارىنا دا، شىعىستىڭ تاۋارىنا دا ەسiك ايقارا اشىلادى. ازىق-تۇلiكتiڭ دە نەشە ءتۇرi كەلەدi. جۇمىس كۇشi ارزان ەلدەردەن ارزان ازىق-تۇلiك كەلەدi. سوندا بiزدiڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ونiمدەرiنiڭ باسەكەگە قابiلەتتiلiگi سىنعا تۇسەدi. جۇرت ارزان ونiمگە ۇمتىلادى، ءونiمi وتپەي قالعان تالاي شارۋاشىلىق، تالاي فەرمەر بانكروت بولۋى دا مۇمكiن. سونداي قاۋiپ بار ەكەن دەپ بiز ەسiك-تەرەزەمiزدi قىمتاپ وتىرا المايمىز. بۇكiل الەمنiڭ بازارىنا ءتۇسiپ، باعىمىزدى سىناپ، بارىمىزدى ورتاعا سالىپ جارىسۋىمىز، قاتاردان قالماۋعا تىرىسۋىمىز، تiپتi وزۋىمىز كەرەك. سول جارىسقا قوسىلۋ ارقىلى بiز ءوز جۇمىسىمىزدى جاقسارتامىز، ءوز تاۋارلارىمىزدىڭ ساپاسىن ارتتىرامىز. ۆتو-عا ءوتۋ بiزگە سول ءۇشiن كەرەك. ۇلتتىڭ سىنعا تۇسەتiن بiر تۇسى دا وسى.

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button