«جار جاعاسىندا» — جازۋشى-فيلوسوفتىڭ جاڭا كiتابى

وتكەن اپتادا الماتىدا فيلوسوف-عالىم، اكادەميك، سەناتور عاريفوللا ەسiمنiڭ "جار جاعاسى" اتتى ادەبي-كوركەم، فيلوسوفيالىق نوۆەللالار مەن ەسسەلەر كiتابىنىڭ تۇساۋكەسەرi بولىپ ءوتتi.

قازاقتىڭ دامۋ تاريحىن زەردەلەپ، ونىڭ وي-ساناسى تۋرالى پiكiر ايتىپ جۇرگەن عالىمدارىمىز جەتكiلiكتi. ال، عاريفوللا ەسiمنiڭ ۇلتتىق فيلوسوفياتانۋ iلiمiندە وزگە ەمەس، العاشقىلاردىڭ بiرi بولىپ اتى اتالادى. نەگە؟ ويتكەنi ول قازاقتىڭ ءتول فيلوسوفياسىن iزدەۋشi جان. ول كiسi تۋرالى اكادەميك ر. نۇرعالي "ادiلەتiن ايتقاندا، فيلوسوفيا ماماندىعى بويىنشا قازاقتىڭ ادەبي تiلiمەن، كوركەم تiلمەن فيلوسوفيالىق ەڭبەكتەر جازۋ وسى عاريفوللادان باستالدى" ( ر. نۇرعالي: "قازاقتىڭ قازiرگi دەرتiن ەمدەيتiن حيرۋرگ كەرەك"، "ايقارا"، 2-9 ءساۋiر، 2008 جىل) دەپ جازادى. "جار جاعاسى" كiتابى دا قازاقتىڭ ادەبي، كوركەم تiلiمەن جازىلعان فيلوسوفيالىق تۋىندى. فيلوسوف بۇل ەڭبەگiندە "جاقسى ادامنىڭ تراگەدياسى — جار جاعاسىنىڭ بۇيىرعاندىعى" دەگەن وي ايتادى. ارينە، ادامداردى "جاقسى، جامان" دەپ كاتەگورياعا ءبولۋ دۇرىس پا؟ بiر جاعىنان العاندا بۇنىڭ ءوزi شارتتى سياقتى كورiنەدi. دەگەنمەن، جار جاعاسىندا ءجۇرۋدi كوپ ەشكiمنiڭ ماڭدايىنا ەنشiلەي قويمايتىنىن ەسكەرگەنiمiز ابزال. دەمەك، تاعدىرلى، تالايلى ادامدارعا عانا بۇيىراتىن باق تا، سور دا — جاردىڭ جاعاسى.

عاريفوللا ەسiمنiڭ بۇل جاڭا تۋىندىسىنىڭ I ءبولiمi "تاڭسۇلۋ"، "مۇسىلمان قىز"، "انانىڭ كوز جاسى"، "كۇنا" ءتارiزدi نوۆەللالاردان تۇرادى. وقىرمان قاۋىمعا بۇرىننان تانىس "تاڭسۇلۋ" نوۆەللاسى كوش باستاپ تۇر. "تاڭسۇلۋ" — قازاق ايەلiنiڭ تيپتiك بەينەسi. جارعا ادال، حالقىنىڭ ەرتەڭi ءۇشiن ءوزiن قۇربان ەتە بiلەتiن قاراپايىم عانا انا. وزگەنiڭ وتىن تۇتاتىپ، جارىنىڭ اتىنا داق سالعانشا، بۇل جالعاننان قور بولىپ وتەيiن دەگەن اسقاق نامىستىڭ جەتەگiندەگi ايەل بەينەسi. سول سەكiلدi بۇل بولiمدە 30 جىلدارداعى اشتىق ماسەلەسi دە جاقسى ورنەگiن تاپقان.

II ءبولiمi قورقىت اتا، قوجا احمەت ياسساۋي، لەۆ تولستوي، رۋمي، جۇسiپبەك ايماۋىتوۆ، فولكنەر، ۆلاديمير نابوكوۆ، ستەينبەك، شىڭعىس ايتماتوۆ سىندى عۇلالامار جونiندەگi ەسسەلەردiڭ تiزبەگi. فيلوسوف الەۋمەتتiك وي ايتۋ بارىسىندا بارىنشا قىسقالىق پەن نۇسقالىق جولدى تاڭداعان. بۇل تۋرالى ءابiش كەكiلباي "جانردىڭ ەڭ قىسقا، زەرگەرلiك تۇرلەرiنە قىزمەت iستەۋ — ۋاقىتتىڭ تۋىنداتىپ وتىرعان شارتى. سونى عاريفوللا "جار جاعاسى" كiتابىندا جاقسى ەسكەرگەن. ءوزiنiڭ فيلوسوفتىعىن پايدالانىپ، ۋاقىتتىڭ سۇرانىسىن ءدوپ باسىپ، "قازiرگi قازاق قاۋىمىنىڭ نازارىن نە اۋدارۋ كەرەك؟" دەگەن ماسەلەگە بايلانىستى ءوزiنiڭ ۇستانىمدارى مەن تۇيiندەرiن ادەبيەتتiڭ ەڭ قىسقا مينياتيۋرالىق جانرلارى، ونىڭ iشiندە ەسسەيستيكاعا، نوۆەلليستيكاعا سىيعىزىپ ايتۋعا تىرىسقان" ( ءا. كەكiلباي "عاريفوللا — دارiسحانالىق ەمەس، الەۋمەتتiك فيلوسوف"، "ايقارا"، 2-9 ءساۋiر، 2008 جىل) دەيدi.

تۇساۋكەسەر راسiمiندە بايانداما جاساعان فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى قانسەيiت ابدەز ۇلى، جارىسسوزدە ءسوز العان جازۋشىلار وداعىنىڭ I حاتشىسى نۇرلان ورازالين ت.ب. عالىم-جازۋشىلار فيلوسوفتىڭ جازۋشىلىق جانردا قالام تارتۋى جايىندا ءوز ويلارىن كوپشiلiك تالقىسىنا سالدى. قازاق دۇنيەتانۋ تاريحىندا فيلوسوفيالىق اڭگiمە جازۋدا اباي حاكiمنiڭ اتى بiرiنشi اتالسا، قازiرگi زاماننىڭ پالساپالىق جازۋشىسى رەتiندە ع. ەسiمنiڭ اتى اتالادى. دەمەك، عاريفوللا ەسiمنiڭ جازۋشىلىققا كەلگەنiن كەزدەيسوق دەپ ساناماۋىمىز كەرەك.

ەسەنگۇل كاپقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button