وقۋلىق: تIلI اۋىر، ساپاسى تومەن

ەلiمiزدە مەكتەپ وقۋلىقتارىنىڭ ساپاسى سىن كوتەرمەيتiندiگi بiرازدان بەرi وزەكتi تاقىرىپقا تامىزىق بولىپ ءجۇر. بۇل ماسەلەنiڭ تامىرىنا ەلباسىنىڭ كەزەكتi جولداۋىنان كەيiن قايتا قان جۇگiرگەن سياقتى. ەلباسى ءوز سوزiندە: "قازاق تiلiندەگi وقۋلىقتار شىعارۋعا ارنالعان تەندەردi ۇنەمi جەڭiپ الاتىن بiر-ەكi باسپا عانا بار. سوندا وقۋلىقتاردىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ ءۇشiن قانداي باسەكەلەستiك بولماق. قازاق تiلiندەگi وقۋلىقتاردىڭ ساپاسى سىن كوتەرمەيدi. ولار ادامداردى قازاق تiلiن ۇيرەنۋگە ەمەس، قازاق تiلiنەن قاشۋعا بەيiمدەيدi. وسى سالاعا جاۋاپتى تيiستi ورگاندار ناقتى شەشiم قابىلداۋى تيiس" دەگەن ەدi. دەمەك، مەكتەپ، وقۋلىق بازاسى زامان تالابىنا ساي جابدىقتالماي جاتقاندا 12 جىلدىقتى ەنگiزۋ تۋرالى جاق اشۋدىڭ ءوزi ۇيات.

ال وقۋلىققا قاتىستى ەلباسىنىڭ اشىنا ايتقان سوزiنەن كەيiن پرەمەر-مينيستر كارiم ءماسiموۆ بiلiم جانە عىلىم مينيسترلiگiنiڭ وتىرىسىنا ادەيi قاتىسىپ، "ساپاسىز وقۋلىق شىعارۋعا كiنالiلەر جاۋاپكەرشiلiككە تارتىلۋى كەرەك" دەپ قاتاڭ تاپسىرما جۇكتەدi. "وقۋلىق ماسەلەسi قوعامدا تالاس تۋدىرۋدا. مەن وسى ماسەلەدەگi كiنالiلەردi جازالاۋدى ۇسىنامىن. ولاردىڭ جازالانعانىن قوعام بiلۋi كەرەك. سەبەبi، بۇعان مەملەكەت قارجىسى جۇمسالدى عوي"، — دەپ قاداپ ايتقان ۇكiمەت باسشىسى بۇل ماسەلەنi شەشۋدi بiلiم جانە عىلىم مينيسترi جانسەيiت تۇيمەباەۆتىڭ تiكەلەي ءوز باقىلاۋىنا الۋىن تاپسىردى. مiنە، وسىدان كەيiن وقۋلىق ماسەلەسi مۇلدەم ءورشiپ، بiراز ايتىلماي كەلگەن كەمشiلiكتەردiڭ بەت-پەردەسi اشىلا باستادى. ماسەلەن، بىلتىردان بەرi ماتەماتيكا كiتابىنداعى قاتەلiكتەردi انىقتاۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن الماتىلىق بوريس پلۋجنيك وقۋلىقتان گرامماتيكالىق، ادiستەمەلiك جانە ماعىنالىق تۇرعىداعى 100-دەن استام قاتە مەن ەسكەرتۋلەر تاپقان. جالپى العاندا، بوريس پلۋجنيك 7-سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ "اتامۇرا" مەن "مەكتەپ" باسپاسىنان شىققان ءتورت وقۋلىعىن ارنايى تەكسەرگەن ەكەن. قازiر ول "اتامۇرانىڭ" سەگiزiنشi جانە توعىزىنشى سىنىپتارعا ارنالعان ماتەماتيكالىق ءونiمiن سۇزگiدەن وتكiزiپ جاتقان كورiنەدi.

ال جاقىندا ۇستازدار تاراپىنان ورىس سىنىپتارىنا ارنالعان "قازاق تiلi" وقۋلىعىنا قاتىستى سىن ايتىلىپ قالدى. ولار كۇلپاش ساريەۆانىڭ 2005 جىلى "مەكتەپ" باسپاسىنان (9-سىنىپ) جارىق كورگەن وقۋلىعىن بەكiتكەن مينيسترلiككە ءوز مۇڭدارىن شاعىپ، وسى ۋاقىتقا دەيiن قولدانىپ كەلگەن تامارا ارتىقوۆانىڭ "قازاق تiلi" وقۋلىعىن قالدىرۋدى ءجون سانايتىندىقتارىن جەتكiزدi. الايدا، ماسەلەنiڭ ءمان-جايىنا قانىعۋ ءۇشiن قالعان اڭگiمەنi مۇعالiمدەر مەن ورىس سىنىپتارىنا ارنالعان "قازاق تiلi" وقۋلىعىنىڭ اۆتورى كۇلپاش ساريەۆانىڭ ءوز اۋزىنان ەستۋدi ءجون كوردiك.

تولقىن وسپانوۆا: №13 كوپسالالى گيمنازيانىڭ قازاق تiلi ءپانiنiڭ ادiسكەر-ۇستازى:

— مەكتەبiمiز جاراتىلىستانۋ-ماتەماتيكا باعىتىندا بiلiم بەرەتiندiكتەن بiزگە "اتامۇرادان" شىققان ت.ارتىقوۆانىڭ "قازاق تiلiن" ەمەس، "مەكتەپ" باسپاسىنان شىققان ك.ساريەۆانىڭ وقۋلىعىن پايدالاناسىڭدار" دەپ شەشكەن. 11-سىنىپقا دا سولاي. جوعارى جاقتان قانداي بۇيرىق كەلسە، سونى ورىندايمىز عوي. دەسە دە، بiز تامارا ارتىقوۆانىڭ وقۋلىعىن دا قاتار الىپ ءجۇرمiز. سەبەبi، بيىل ورىس سىنىپتارى تۇلەكتەرi دە قازاق تiلiنەن ۇبت تاپسىرادى. بiزگە ەڭ قولايلىسى دا — ت.ارتىقوۆانىڭ "قازاق تiلi". مۇندا 15 مودۋل، ءار مودۋلدiڭ ءوز ناتيجە ساباعى، تەست سۇراعى، iشiندە گرامماتيكالىق جانە لەكسيكالىق تاقىرىبى بار. ياعني، جۇيەلi تۇردە بەرiلگەن. ال، 9-سىنىپتاعى كۇلپاش ساريەۆانىڭ "قازاق تiلi" وقۋلىعى ورىس سىنىپتارىنداعى وقۋشىنىڭ بiلiم دەڭگەيiنە ساي ەمەس. بالكiم، "ميراس" سياقتى دارىندى بالالار وقيتىن مەكتەپتەردە وقىتسا بولاتىن شىعار. كەز كەلگەن بەتiن اشىپ قاراساڭ، بiر تاقىرىپقا ارنالعان سوزدiك 70-80 سوزدەن تۇرادى. بiر تاقىرىپقا كەمiندە ءۇش ساعات بەرiلسiن دەسەك، مىسالى، "كولۋمبتان بۇرىن تۇركiلەر اشقان امەريكا نەمەسە امەريكاندىق ۇندiستەردiڭ شىعۋ تەگiنە تاريحي جانە ەتنولينگۆيستيكالىق كوزقاراس" (10-ساباق) دەگەن "عىلىمي تاقىرىپتىڭ" ءوزi 7 بولiمنەن تۇرادى. وعان قوسىمشا "سوزدiگi، ءسوز جاسامى، سينونيمگە كوڭiل ءبول، سۇراقتارعا جاۋاپ بەر، باعدارلى ديالوگ" سياقتى تاپسىرمالارى كiرەدi. بiر ساباققا بەرiلگەن ەكi ساعاتتا قالاي ۇلگەرەسiڭ؟ ونىڭ سىرتىندا بiز گرامماتيكالىق ماتەريالداردى دا يگەرۋiمiز كەرەك. بiر قىزىعى، قالالىق الدىن-الا بايقاۋ تەستتە كوپ سۇراقتار ت.ارتىقوۆانىڭ "قازاق تiلiنەن" كەلەدi. سوندىقتان دا، 11-سىنىپتى ەكi وقۋلىقپەن بiردەي دايىنداپ جاتىرمىز. 40 جىلدىق ەڭبەك وتiلiمدە ەڭ قينالعان ءساتiم دە وسى شىعار.

نۇرسۇلۋ نۇسIپقوجاەۆا، قر بiلiم سالاسىنىڭ قۇرمەتتi قىزمەتكەرi، و.جاندوسوۆ اتىنداعى №109 حالىقارالىق-لينگۆيستيكالىق گيمنازياسىنىڭ قازاق تiلi ءپانi مۇعالiمi:.

— مينيسترلiكتەن، ياعني، "وقۋلىق" ورتالىعىنان ابiلقاسىموۆا باستاعان كوميسسيا كەلگەندە بiرنەشە قالا مەن اۋداننىڭ بiلiكتi مۇعالiمدەرiن تاعايىنداپ، ساراپتاما جاسادىق. وقۋلىقتىڭ ءار تاقىرىبىن، ونىڭ اۆتورى كiم، قاي باسپادان شىققان، ول قاي سىنىپتا وقىتىلىپ جاتىر، بۇل وقۋلىقتى وقىتۋ بارىسىندا قاتارداعى قاراپايىم مۇعالiمدەر قانداي قيىندىققا تاپ بولدى، ۇسىنىسى مەن پiكiرi بار ما، سونى بiلۋ ماقساتىندا جاسالدى. ونىڭ ۇستiنە بيىل ۇبت-دا ورىس سىنىپتارى قازاق تiلiنەن تەست تاپسىراتىن بولدى عوي. سوعان بايلانىستى قولدانىستاعى بار وقۋلىقتان تەست قۇراستىرۋعا بولا ما، جوق پا دەگەن ماسەلە تۇردى الدىمىزدا. جالپى، مۇعالiمدەر قازاق تiلi مەن ادەبيەتiنە، ورىس سىنىپتارىندا وقىتىلاتىن قازاق تiلi ءپانi بويىنشا "جاڭا بۋىن وقۋلىقتارىن"، ياعني، بiر-ەكi جىل كولەمiندە ەمەس، ءتورت جىل بويى قولدانىستا جۇرگەن وقۋلىقتارعا ساراپتاما جاسادىق. 5-6-7-9-سىنىپ وقۋشىلارى وقىپ جۇرگەن وقۋلىق — مۇعالiم-پراكتيك تامارا مادەنقىزى ارتىقوۆانىڭ جەتەكشiلiگiمەن، مەكتەپتەردەگi پراكتيك مۇعالiمدەرمەن بiرلەسiپ جازعان وقۋلىقتار. نەگiزi وقۋلىقتىڭ كولەمi، مازمۇنى، قۇرىلىمى جاعىنان وقۋلىقتىڭ كوركەمدەلۋi، ونىڭ ماتiنiنە قانداي تالاپ قويىلدى جانە تiلi مەن ستيلi قانداي دەگەن سياقتى ماسەلەلەردi قورىتىندىلاي كەلە، اۆتورعا دا، باسپاعا دا ۇسىنىستار ايتىلدى.

بيىل دا مينيسترلiكتiڭ بۇيرىعى بويىنشا الماتى وبلىسى بويىنشا تەكسەرۋدە بولىپ كەلدiم. سول كەزدە قازاق تiلiنە قويىلاتىن تالاپتار قالاي ورىندالۋدا، كiمنiڭ وقۋلىعىمەن وقىپ جاتىر، ول تيiمدi مە، جوق پا، وزگە ۇلت وكiلدەرiن وقىتۋدا قانداي قيىنشىلىق كەزدەسەدi دەگەن ماسەلە توڭiرەگiندە مۇعالiمدەرمەن دە پiكiرلەسiپ قايتتىق. بۇگiندە بiلiم ۇيالارى جۇيەلi تۇردە جازىلعان 1-4-سىنىپ قايىربەكوۆانىڭ وقۋلىعىن، 5-10-سىنىپتا ارتىقوۆانىڭ وقۋلىعىن قولدانىپ جاتىر. جالپى، مۇعالiمدەردiڭ پiكiرi وتە دۇرىس. سەبەبi، بۇل وقۋلىقتاردا بەرiلگەن ءماتiن، جاتتىعۋ ماتەريالى، دەڭگەيلi تاپسىرمالار تالاپقا ساي.

— ال، قازاق تiلi ءپانi مۇعالiمi رەتiندە سiزدiڭشە ك.ساريەۆانىڭ وقۋلىعى دۇرىس پا، الدە ت.ارتىقوۆانىڭ وقۋلىعى ما؟

— كۇلپاش ساريەۆا — مەملەكەتتiك تiل — قازاق تiلiنiڭ دامۋىنا كوپ ۇلەس قوسقان عالىم. بiز ول كiسiنi قۇرمەتتەيمiز، سىيلايمىز. وقۋلىعىن جامان دەپ ايتا المايمىن. بiراق، ول كiسiنiڭ وقۋلىعىنداعى وقۋ ماتەريالدارى وزگە ۇلت وكiلدەرiنە قازاق تiلiن ۇيرەتۋدە قيىندىق تۋعىزادى. تiلi اۋىر، ءماتiنi تەرەڭ مازمۇندا بەرiلگەن. مۇعالiم دە، وقۋشى دا قينالىپ، ونى اۋدارۋعا ءماجبۇر بولادى. مۇعالiم رەتiندە ايتسام، ول كiسiنiڭ وقۋلىعىن قوسىمشا وقۋلىق رەتiندە قولدانۋعا بولادى. نەگە دەسەڭiز، وقۋ ماتەريالىندا بەرiلگەن ءماتiنi قازاق تiلiن جاقسى مەڭگەرگەن قازاقتiلدi بالالارىنا تيiمدi.

— مينيسترلiك نەگiزiنەن وسى وقۋلىقتى بەكiتتi مە؟

— بىلتىرعى ستاندارتقا ساي قولدانىلاتىن وقۋلىقتاردى بەكiتكەندە ك.ساريەۆانىڭ 9-سىنىپقا ارنالعان "قازاق تiلi" بiرiنشi تiزiمدە تۇر. بiراق كوپ مەكتەپ بۇل وقۋلىقتى قولدانبايدى. بيىلعى وقۋ جىلىندا ساباقتىڭ ساعاتى كوبەيۋiنە بايلانىستى بەس ساعات توپقا ءبولiنiپ وقىتىلادى. كەيبiر قوسىمشا تۇردە وقۋ باعدارلاماسىنىڭ جىلجىمالى بولiگiمەن وقىتاتىن الماتى وبلىسىنىڭ مەكتەپتەرi ك.ساريەۆانىڭ وقۋلىعىمەن وقىتادى ەكەن. ال نەگiزiندە مۇعالiمدەردiڭ كوپشiلiگi ت.ارتىقوۆانىڭ وقۋلىعىن قۇپتايدى. وكiنiشكە قاراي، كەيبiر اۆتورلار وزدەرiنە ايتقان سىندى جاقسى قابىلدامايدى. سەبەبi، ولار "قاتارداعى قاراپايىم مۇعالiم كiم؟"، "بiز عالىمبىز" دەپ تالاس تۋدىرىپ جاتادى. جوق، ولاي ەمەس. ەڭ الدىمەن تىعىرىققا تiرەلەتiن دە، قينالاتىن دا سول قاراپايىم مۇعالiم. وقۋشىعا جان-جاقتى ءتۇسiندiرۋ ءۇشiن مۇعالiمگە كوپ iزدەنۋگە، بۇگiنگi ءومiردiڭ تالابىنا ساي جاتتىعۋ مەن سويلەمدەردi iزدەۋدە كوپ تەر توگەدi. وقۋلىق اۆتورلارى ناعىز پراكتيك-مۇعالiمدەرمەن بiرگە سىننان قورىتىندى شىعارىپ، وقۋلىقتى قايتا باسىپ شىققان كەزدە ءبارiن ەسكەرiپ وتىرۋى كەرەك.

— بۇرىن وقۋلىق ماسەلەسi ى.التىنسارين اتىنداعى قازاق بiلiم اكادەمياسىنا قارايتىن ەدi. ال قازiر بۇل مەكەمە نە iستەيدi?

— وقۋلىق ماسەلەسiن قاداعالاپ وتىراتىن "وقۋلىق" ورتالىعىنىڭ بiر بولiگi الماتى قالاسىندا وتىر. مۇنداعى ازاماتتارمەن تىعىز بايلانىستامىن. بiراق بiلiم اكادەمياسى جاڭادان جازىلعان وقۋلىق iس-تاجiريبەدەن وتكiزiپ جاتقاندا، وكiنiشكە قاراي، ناعىز لينگۆيستيكالىق گيمنازياعا نەمەسە تاجiريبەسi مول مۇعالiمدەرگە بەرمەيدi. ايتەۋiر بiر مەكتەپكە بەرۋ كەرەك دەيدi دە، بەرە سالادى. ال ولاردىڭ پiكiرi بiر-بiرiنە قاراما-قايشى بولىپ جاتادى.

تاعى بiر ماسەلە — وقۋلىقتىڭ كوركەمدەلۋi. كولەمi، سالماعى ساي كەلگەنمەن سىرتقى مۇقاباسىنىڭ كوركەمدەلۋi ناشار. بۇل ەندi باسپانىڭ iسi دەسەك تە، بiر جىلدان كەيiن پاراق-پاراق بولىپ جىرتىلىپ جاتادى. سوندىقتان باسپا قاتتى مۇقابامەن شىعارسا دەيمiن. ال باسپا اراسىندا دا ءوزارا باسەكەلەستiك بار، تەندەردi جەڭiپ الۋدا. سوسىن iشiندەگi سۋرەتتەردi قارا تۇسپەن بەرە سالادى دا، وقۋشىنىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرمايدى. مiنە، ساراپتاما جاساعاندا وسىنى دا ەسكەرۋ كەرەك.

— ماتiنگە دە قويىلاتىن تالاپ بار عوي…

— وقۋ باعدارلاماسىنا سايكەس، وقۋشىعا تانىمدىق ماتەريالداردى تۇسiنiكتi تiلمەن بەرگەنمەن، كەيبiر ءماتiننiڭ تiلi قىسقا، كەيبiرiنiڭ تiلi شۇبالاڭقى بولىپ جاتادى. بايقاساڭىز، ك.ساريەۆا "قازاق تiلiنiڭ" وقۋ ماتiنiنە كوركەم شىعارمالاردان، گازەت بەتiندەگi ماقالالاردى قيىپ الىپ بەرە سالادى. ول دۇرىس ەمەس. ونى جاي سويلەممەن قۇراستىرۋ كەرەك. وكiنiشكە قاراي، وقۋشىنىڭ كوبi وقۋلىقتىڭ بەتiن اشقىسى كەلمەيدi.

— قالاي ويلايسىز، بiزدەگi وقۋلىقتىڭ ءبارi وسى كۇيدi كەشiپ وتىر ما؟

— تاۋەلسiزدiك العالى بەرi قانشاما وقۋلىق جارىق كوردi. بiلiم اكادەمياسى مينيسترلiك بەكiتكەن نۇسقاۋ حاتتا كورسەتiلگەن وقۋلىقتىڭ ءبارiن بالاما وقۋلىق رەتiندە بەرەدi. "مۇعالiم، وقۋشى، اتا-انا قاي وقۋلىقتى تاڭداپ الام دەسە ءوز ەركi. بiلiم دەپارتامەنتi باسپاعا اقشا ءبولiپ، وقۋلىققا تاپسىرىس بەرگەندە، قاي وقۋلىقپەن قاي مەكتەپ قامتاماسىز ەتiلدi، سونىمەن وقۋ كەرەك" دەيدi. وتكەندە الما ابiلقاسىموۆا كەلگەندە بيىلعى كەلگەن نۇسقاۋ حاتتى "بiرiنشi رەت كورiپ تۇرمىن" دەگەن. سوندا نۇسقاۋ حاتتى "وقۋلىق" ورتالىعى بiر بولەك، بiلiم اكادەمياسى بiر بولەك دايىنداي ما؟ ايتا كەتەرلiگi، بيىلعى نۇسقاۋ حاتتا 2002-2003 جىلعى 6-سىنىپقا ارنالىپ شىققان، كەيiن قولدانىستان الىنعان قۇلماعانبەتوۆانىڭ، 5-سىنىپقا ارنالعان بايجانوۆانىڭ وقۋلىعىن ەنگiزiپتi.

ارينە، مۇعالiم جانىنا باتقاننان كەيiن عانا شىرىلدايدى. "تiپتi، وسىنداي سوراقىلىقتى كورگەندە ءوزiم دە قولىما قالام الىپ، وقۋلىق جازعىم كەلiپ تۇرادى" — دەيدi 40 جىلدان بەرi ۇستاز تولقىن اپاي. الايدا، "وقۋلىقتى كiم كورiنگەن جازا بەرسە، نە بولادى؟" دەگەندi دە ەستەن شىعارمايتىن ۇلاعاتتى ۇستاز وقۋلىق اۆتورلارىنىڭ دا ويلاناتىن كەزi كەلگەنiن اشىنا ايتادى. ال، بiز مۇعالiمدەردiڭ سىن-پiكiرiنەن كەيiن "قازاق تiلi" وقۋلىعى اۆتورى كۇلپاش ىنتىقبايقىزى ساريەۆامەن دە جولىققانبىز.

كۇلپاش ساريەۆا، ورىس سىنىپتارىنا ارنالعان "قازاق تiلi" وقۋلىعىنىڭ اۆتورى:

بالا قيىننان وتسە عانا بIلIم الادى

— ورىس سىنىپتارىنا ارنالعان "قازاق تiلi" وقۋلىعىنىڭ اۆتورىسىز. بiزگە مۇعالiمدەر حابارلاسىپ، وسى وقۋلىق جونiندە سىن ايتىپ ەدi. ياعني، ورىس سىنىبىنداعى وقۋشى ماتەريالدى اۋىر قابىلدايدى دەگەندi العا تارتتى.

— 1987 جىلدان باستاپ وقۋلىق جازا باستادىم. وقۋشىعا نە كەرەك ەكەنiن تالاي جىلدان بەرi زەرتتەپ كەلەم. نەگiزi وقۋلىعىمدى مينيسترلiك بەكiتتi. وقۋلىقتى ءتۇسiنۋ ءۇشiن اۋەلi باستاپقى بەتi مەن مازمۇنىنا قاراۋ كەرەك. بiزدەگi بارلىق اۆتوردىڭ وقۋلىقتارىن كەزiندە ءوزiمiز سىناعان ەدiك. سونىڭ ءبارiن بiر تاقىرىپقا باعىندىرۋعا كوشتiك. ال بiزدiڭ وسى كۇنگە دەيiنگi ورىس سىنىپتارىنا ارنالعان وقۋلىقتىڭ كوبiن تازا قازاق مەكتەبiنە ارناپ جازاتىن اۆتور قۇراستىردى دا، ەسەسiنە باسقا ۇلتتىڭ قابىلداۋ قابiلەتiن ەسكەرمەدi. بiز بالانى 11 جىل وقىتامىز، سوندا 9-سىنىپتا نە وقىتۋىمىز كەرەك؟ مىنا وقۋلىقتان وقۋشى بەرiلگەن 600 ءسوزدi يگەرۋ كەرەك. مiنە، مەنiڭ قولىمدا بالانىڭ بiلiمiن تەكسەرەتiن 100 سۇراق-تەست بار. وقۋ جىلىنىڭ سوڭىندا مەكتەپكە بارام دا، تەكسەرەمiن. ەگەر بالا اكتيۆ سوزدەرمەن سويلەم قۇراستىرا الماسا، وقۋلىق تۇككە جارامايدى دەگەن ءسوز. ال جەڭiل وقۋلىق ەشقاشان بiلiم بەرمەيدi. اينالايىن-اۋ، 9-سىنىپ وقۋشىسى گازەت بەتiندەگi ماتەريالدى وقىپ، بiر مالiمەت الۋعا جاراۋ كەرەك ەمەس پە؟! سەبەبi، توعىز جىل دەگەن توعىز دەڭگەي دەگەن ءسوز. 1-4 سىنىپ اراسىندا ەلەمەنتارلى دەڭگەيدi، 5-6 سىنىپتا گرامماتيكالىق، بازالىق دەڭگەيدi، 7-8 سىنىپتا پۋبليتسيستيكالىق، ال 9-11 سىنىپتا عىلىمي ءماتiندi وقىپ-جازۋى كەرەك قوي.

— وقۋلىقتا تاقىرىپتىڭ شۇبالاڭقىلىعى دا جيi ۇشىراسادى. سiزدiڭشە، ورىس سىنىبىنداعى وقۋشىلار مۇنى تەز قابىلداي الا ما؟

— 25 جىل مەكتەپتە قىزمەت iستەدiم. قابىلداي الادى. ول ءۇشiن بالانى دايىنداۋ كەرەك. 9-دان كەيiن وقۋشى وقىمايدى، كوللەدجگە، ت.ب.كەتەدi. جاقسى وقيتىن بالا بiردەن قابىلداپ اكەتەدi. ال ت.ارتىقوۆانىڭ 9-سىنىپقا ارنالعان "قازاق تiلiندە" كiشكەنتاي عانا ءماتiن بەرگەن. ۇيات ەمەس پە؟! ستاندارت اۆتورى رەتiندە وسى قازاق تiلi ءپانiنiڭ باعدارلاماسىن جاساپ، 20 جىل بويى وسى باعىتتا شۇعىلدانىپ كەلەمiن. مۇعالiم ءماتiندi سوزبە-ءسوز اۋدارماي، وقۋشىمەن پiكiر الماسۋى كەرەك. ياعني، مۇعالiم بiلiم بەرۋدiڭ تەحنولوگياسىن بiلمەيدi. سويلەۋ ارەكەتiنiڭ — تىڭدالىم، ايتىلىم، وقىلىم، جازىلىم سەكiلدi ءتورت ءتۇرi بار. تiپتi، بۇنى ەستiمەگەن مۇعالiمدەر دە بار ارامىزدا. نەگە مەن كۇردەلi سويلەم بەردiم. ويتكەنi، باعدارلاما بويىنشا ساباقتاس قۇرمالاس سويلەمدi ەنگiزۋiم تيiس.

— كەيبiر مەكتەپ بۇعان دەيiن ت. ارتىقوۆانىڭ وقۋلىعىمەن وقىپ كەلسە، بىلتىردان بەرi سiزدiڭ وقۋلىعىڭىزدى ەنگiزiپتi. وعان دەيiن قولدانىستا بولمادى ما؟

— ت.ارتىقوۆانىڭ وقۋلىعىنىڭ دەڭگەيi 6-سىنىپقا ارنالعانداي. ونى عىلىمي ادiستەمەلiك جاعىنان دا دالەلدەپ بەرە الامىن. تامارا ءوزiمنiڭ اسپيرانتىم. ءجاي مۇعالiم بوپ ءجۇرiپ، وقۋلىق جازا باستادى. وزiنە دە "9-سىنىپ وقۋشىسى قىسقا ماتiنمەن جۇمىس iستەۋ دەگەن ۇيات ەمەس پە؟! تاپسىرماسى دا جەڭiل…" دەپ ايتقانمىن. بiراق بۇل 3-كە وقيتىن بالاعا جەڭiل، ال 5-كە وقيتىن وقۋشىنىڭ iشiن پىستىرىپ جiبەرەدi. سوندىقتان كەز كەلگەن وقۋلىقتىڭ سوڭىندا تەستiسi، ياعني، ءسۇت بەتiندەگi قايماعى بولۋى كەرەك.

1-7 سىنىپ وقۋلىعىن "اتامۇرا"، ودان جوعارى سىنىپقا ارناپ "مەكتەپ" باسپاسى شىعاردى. ال مەنiڭ وقۋلىعىمدى "مەكتەپ" باسپاسى شىعاردى. بۇعان دەيiن 77 مەكتەپتەن مونيتورينگتەن ءوتiپ، وقىتىلعان. ونىڭ ۇستiنە ستاندارتتىڭ اۆتورى بولعاننان كەيiن دە مينيسترلiككە ۇسىنىلدى. بەكiتتi. تاپسىرىس بەردi. بiراق بار بولعانى 30 مىڭ دانامەن جارىق كوردi. مىسالى، بۇل وقۋلىق وڭتۇستiك قازاقستانعا جەتپەيدi. سونىڭ وزiندە كەيبiر مۇعالiمگە ۇناسا، بiرiنە ۇناماي جاتادى. ولارعا: "بالا قيىننان وتسە عانا بiلiم الادى. اۋىردىڭ ۇستiمەن، جەڭiلدiڭ استىمەن جۇرمەۋi كەرەك" دەپ تۇسiندiرەمiن.

— مەنiڭشە، بۇل وقۋلىقتى كەيبiر مەكتەپ قوسىمشا رەتiندە، ەندiگi بiرi نەگiزگi ءپان رەتiندە پايدالانادى ەكەن…

— ونىڭ راس. قازiر كەي مەكتەپ ت.ارتىقوۆانىڭ "قازاق تiلiمەن" وقىتسا، كەيبiرi مەنiڭ وقۋلىعىمدى قولدانادى. نەگiزi وقۋلىق كوپ بولۋى كەرەك. سەبەبi، بiر سىنىپتا 3-كە، 4-كە، 5-كە وقيتىن وقۋشى بار. ماسەلە، وقۋشى قاي وقۋلىقتان بولسىن تانىمدىق ماتەريال وقىپ، كەمiندە 600 ءسوزدi بiلۋi تيiس. سول ەستiگەن، ۇيرەنگەن سوزiمەن قارىم-قاتىناس جاساۋى ءلازiم. قاراڭىزشى، ت.ارتىقوۆانىڭ وقۋلىعىندا ءماتiن ەمەس، سوزدiك باسىم. بۇل تiل ۇيرەتۋ ەمەس، تانىمدىققا جاتادى. اينالايىن-اۋ، بۇل وقۋلىق ءان-كۇي ەمەس، تاريح ەمەس، "قازاق تiلi" عوي. بiز قازاق تiلiن ۇيرەتۋ ءۇشiن وقۋلىق جازدىق. ءار ماتiنگە گرامماتيكالىق، لەكسيكالىق تاپسىرما بەرۋ كەرەك. اۆتور وقۋلىق جازعاندا وقۋشىنىڭ قانشا ءسوزدi يگەرiپ شىعاتىنىنا كوڭiل ءبولۋi كەرەك. ەگەر وقۋشى يگەرسە، وقۋلىق 100 پايىز جارايدى دەگەن ءسوز. ال يگەرمەسە، اۆتورعا "كەشiرiڭiز!" دەۋ كەرەك، بiتتi. دەمەك، مۇنداي وقۋلىقپەن بالا قازاق تiلiندە ەشقاشان سويلەمەيدi. وقۋشى مىجىپ وقيدى، تۇك قونبايدى، مۇعالiم جالاقىسىن الىپ جۇرە بەرەدi. ءسۇتتi جيناپ-جيناپ، پiسكەندە ماي الۋ كەرەك قوي. ال مىنا وقۋلىقتىڭ مايى قايدا؟

— وقۋلىقتا كوبiنەسە گازەت بەتiندەگi ماقالالار بەرiلiپتi. بۇل دايىن ماتەريالدى بەرە سالۋ ەمەس پە؟ بۇل جاعىنان سiزگە سىن ايتىلا ما؟

— بۇل ماتiندەر يكەمدەلiپ، قىسقارتىلىپ بەرiلگەن. ازiرگە ەشكiم سىن ايتقان جوق. ورىس سىنىبىندا باسقا ۇلت وكiلi بالالارى وقيتىندىقتان دا، ءار ەلدiڭ عۇلامالارىن، عالىم-جازۋشىلارىن بەرۋدi ءجون كوردiم. بiردە-بiر وقۋلىقتا بiر ءسوزدiڭ تۇبiرiنەن بiرنەشە ءسوزدi شىعارۋ ءۇردiسi جوق.

— ەندەشە ورىس سىنىپتارىنداعى بالالار نەگە قازاق تiلiندە جاقسى سويلەي الماي كەلەدi?

— ويتكەنi، بiز كوبiنەسە انانى، مىنانى تانىتامىز دەپ، تانىمدىق جولمەن كەتiپ تاريحي ءماتiندi ەنگiزiپ جاتامىز. بiز تاريح ەمەس، قازاق تiلiن وقىتىپ جاتقان جوقپىز با؟ بالا تەوريانى بiلگەنمەن، سويلەي الماي جاتادى. نەگiزi ۇعىم جانە گرامماتيكالىق ۇلگi (كوپتiك، سەپتiك، جiكتiك، تاۋەلدiلiك) ءماتiننiڭ باسىندا تۇرۋى كەرەك. قازاقتا ءسوز ءتۇبiرi ەمەس، ۇعىم قالىپتاسپاعان. ەگەر ورىستىڭ بالاسى مەنiڭ كiتابىمداعى 600 ءسوزدi بiلسە، پايداسى تيدi دەگەن ءسوز.

بiلiم جانە عىلىم مينيسترلiگi بiزدiڭ جاساپ جاتقان كونتسەپتسيامىزدى، دۇنيەمiزدi العا جىلجىتپايدى. ماسەلەن، جازعان باسقا وقۋلىقتارىمدى ءوز قارجىما شىعارىپ جاتقان جايىم بار. ەگەر بiر كونتسەپتسيانى ۇستانىپ، ستاندارتتى جازعان بiزدi ەكسپەرت جاساسا، بۇگiنگiدەي جاعداي بولماس ەدi. ءوزiم بiلiم اكادەمياسىندا جيىرما جىلداي قىزمەت iستەپ، وقۋلىق ماسەلەسiنiڭ باسى-قاسىندا ءجۇرمiن. كەيiن ءار ءتۇرلi جاعدايمەن باسقا جەرگە اۋىسىپ كەتتiم. نەگە دەسەڭiز، بiز تەورياسىن قالاپ، تۇجىرىمداماسىن جاسادىق، بiراق وقۋلىق جازۋ تiستەگەننiڭ اۋزىندا، ۇستاعاننىڭ قولىندا كەتتi. سەبەبi، باسپالار بiر-بiرiمەن باسەكە. ال، وقۋلىق — اقشانىڭ كوزi. مينيسترلiك تەندەر جاريالاعاندا "كiمنiڭ وقۋلىعى ءوتۋ كەرەك، قاي باسپا اقشا ءتۇسiرۋ كەرەك" دەگەن اڭگiمە باستالادى. ماعان ءبارiبiر. وقۋلىقتى جوعارىدان ەنگiزەدi. بۇكiل مەكتەپ سونى ساتىپ الادى. ەشكiم ساراپتاپ قاراپ وتىرعان جوق. ءبارi دە بەكiتiلiپ، اقشاعا تiرەلگەن كەزدە، "ويباي، اناۋ ساريەۆا قالاماقى كوپ سۇرايدى، ونىڭ وقۋلىعىن شىعارماڭدار. ودان دا ەشتەڭە بiلمەيتiن اۆتورلارعا 100 مىڭ تەڭگە بەرسەك جەتەدi" دەيدi. شىندىعى وسى. ءسويتiپ، ءجۇنiمiزدi ءتۇتiپ، ويۋىمىزدى ويىپ، ەندi كيiز باسام دەپ وتىرعاندا جەل ۇشىرادى دا كەتەدi. بiز جاساعان كونتسەپتسيا، ستاندارت، ءوز قالتامىزدان شىعارىپ جاتقان قۇندى دۇنيەلەردiڭ ەشكiمگە كەرەگi جوق. ال وقۋلىقتارىم ارقىلى №18 مەكتەپتەگi باسقا ۇلت وكiلدەرi 1-سىنىپتا-اق قازاق تiلiندە سايراپ كەتكەن. بالا-شاعاما ءۇي الماي، كيiم الماي 500 دانامەن ءوز اقشاما شىعاردىم. بۇل كiمگە كەرەك؟ مiنە، قازiر بۇل وقۋلىق سورەدە شاڭ باسىپ جاتىر. ويتكەنi، مينيسترلiك بەكiتپەي قويدى.

— نەلiكتەن؟

— بەكiتپەيدi. ولارعا قازاق تiلi كەرەك ەمەس. اسiرەسە، قازاق تiلiنiڭ جاقسى وقۋلىقتارىن جاراتپاي تاستايدى. كەزiندە الiپپەلiك ۇلگiمەن شىققان وقۋلىعىم 1998 جىلى بiلiم جانە عىلىم مينيسترلiگi مەن تiلدەردi دامىتۋ دەپارتامەنتi جاريالاعان بايقاۋدا جۇلدەلi ورىندى جەڭiپ الدى دا، مەملەكەتتiك تiلدi ۇيرەنۋگە وقۋ قۇرالى رەتiندە ۇسىنىلدى. سول كەزدە، كومپيۋتەر جوق ۋاقىتتا التى مىڭ تەڭگەگە ءۇش مىڭ داناسىن شىعاردىم. وسى ءۇشiن ماعان بەس مىڭ سىياقى بەردi. مiنە، قازاق تiلiنە جاناشىرلىق وسى ما؟ ال نەگە وسىنى مىڭداپ شىعارمايدى؟ ەگەر وسىنى باستاۋىش سىنىپتاعى بالالار وقىسا، 600 سوزدiكتi وپ-وڭاي ۇيرەنەر ەدi. قازiر جولداسىم ش.ساريەۆتiڭ قورىنىڭ ارقاسىندا سۋرەتتiك سوزدiك كiتابىن شىعارىپ جاتقان جايىم بار.

— سiزدiڭشە وقۋلىق جازۋ بارىسىندا ەسكەرەتiن باستى نارسە نە؟

— مەنiڭشە، باستاۋىش سىنىپ وقۋلىعىندا باتىرلار جىرىن بەرگەن دۇرىس. سەبەبi، ەكi سوزدەن وبراز شىعادى: "باياعى وتكەن زاماندا،

قارا قىپشاق قوبىلاندى

اتاسى ونىڭ توقتارباي،

ەلدەن اسقان بولدى باي…".

مiنە، بالانىڭ كوز الدىندا سۋرەت پايدا بولادى. ال بiز باستاۋىش سىنىپ وقۋلىعىندا مىناداي ءماتiن بەرەمiز. "1865 جىلى ىبىراي التىنسارين قوستاناي گۋبەرنياسىندا مەكتەپ اشتى". بالانىڭ الدىندا وبراز جوق. تۇسiنبەيدi، ابستراكتiلi وي جاساي المايدى.

ارينە، مەنiڭ وقۋلىعىم جاقسى، باسقانىڭ جازعانى جامان دەپ ايتپايمىن. سەبەبi، ءار عالىم ءوزiنiڭ دەڭگەيiندە جازۋعا تىرىسادى. بiراق، سول جازعان وقۋلىعىنا مونيتورينگ جاساۋدى ەسكەرمەيدi. كەزiندە ارنايى زەرتتەۋ جاساۋ ناتيجەسiندە شىعارعان "مەكتەپ وقۋلىعىنا مونيتورينگ" اتتى كiتاپتا وقۋلىقتىڭ كەم-كەتiگiن دالەلدەگەن دەرەكتەر جاريالاندى.

— تەك قانا قازاق تiلi وقۋلىعى ەمەس، كوپتەگەن وقۋلىقتار سىنعا iلiگۋدە.

— قاراپ تۇرساڭىز، بiر وقۋلىققا ءار اۆتوردىڭ قوسقان ۇلەسi بار. بار وقۋلىقتى قاراپ، جۇيەلەسە، اۆتورلاردى شاقىرىپ الىپ، كەمشiلiگiن بەتiنە باسىپ ايتسا ەكەن. جاقىندا بiر گازەتتە الگەبرا مەن گەومەتريا وقۋلىعىن قىرعىزدارعا جازدىرىپتى دەگەن سارىنداعى ماقالا جارىق كوردi. ونى جازۋعا تاپسىرىس بەرiپ وتىرعان دا "وقۋلىق" ورتالىعىنىڭ باستىعى الما ابiلقاسىموۆا.

ورىس سىنىپتارىندا "قازاق تiلi" پانiنەن ساباق بەرەتiن مۇعالiمدەر مەن وقۋلىقتى جازعان اۆتور كۇلپاش ساريەۆانىڭ پiكiرiنەن سوڭ، بiلiم جانە عىلىم مينيسترلiگi جانىنان قۇرىلعان رەسپۋبليكالىق "وقۋلىق" عىلىمي-تاجiريبەلiك ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى الما ابiلقاسىموۆانىڭ وسى ماسەلەگە قاتىستى پiكiرiن بiلگiمiز كەلگەن.

وقۋلىق اۆتورلارى وقۋلىقتى سىلتاۋ ەتIپ، قالاماقىنى الۋدى كوزدەيدI

— الما اپاي، سوڭعى كەزدە مۇعالiمدەر تاراپىنان وقۋلىقتارعا سىن-پiكiر جيi ايتىلىپ ءجۇر. سونىڭ بiرi — ورىس سىنىپتارىنىڭ 9-سىنىبىنا ارنالعان "قازاق تiلi" وقۋلىعى تۋرالى…

— "وقۋلىق" ورتالىعى ۇكiمەتتiڭ قاۋلىسىمەن 2005 جىلدىڭ ءساۋiر ايىندا اشىلعان. بۇيىرتسا، ءۇش جىل تولادى. ءۇش جىلدا ك.ساريەۆانىڭ بiر وقۋلىعى بiزگە ساراپتاماعا كەلگەن ەمەس. سەبەبi، ساريەۆانىڭ وقۋلىعى وقۋ پروتسەسiنەن بۇعان دەيiن الىنىپ تاستالعان ەكەن. مۇمكiن، مۇعالiم، مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا بايقاۋدان وتكiزiلiپ الىنعان بولار. تەك ورتالىقتىڭ ساراپتاماسىنان وتكەن وقۋلىقتار تۋرالى عانا ايتا الامىن. ال مينيسترلiك تاراپىنان كiرگiزiپ جiبەرسە ول جاعى تاعى بەيمالiم. بiراق بiلiم ۇيالارىنا جiبەرiلگەن وقۋلىقتىڭ كەلەسi جىلعا ارنالعان تiزiمi iشiندە ك.ساريەۆانىڭ "قازاق تiلi" وقۋلىعى جوق. بiز بiلەتiن ت.ارتىقوۆانىڭ وقۋلىعى "جاڭا بۋىن وقۋلىعى" رەتiندە تەندەر جەڭiپ العان.

— "وقۋلىق" ورتالىعى نە جاساپ جاتىر؟

— وقۋلىققا، وقۋ قۇرالدارىنا، قوسىمشا وقۋ قۇرالدارىنا، مەكتەپكە جانە جوعارى وقۋ ورىندارىنا ارنالعان وقۋلىققا، ياعني، بiلiمنiڭ بارلىق دەڭگەيiنە ارنالعان وقۋلىقتارعا ساراپتاما وتكiزەمiز.

— اسiرەسە، كەيiنگi كەزدە وقۋلىقتىڭ كەم-كەتiك تۇستارى اشىق اشكەرەلەنە باستادى. مۇعالiمدەردiڭ بiرi "الگەبرا، گەومەتريا وقۋلىعىن نەگە قىرعىزدارعا جازدىرامىز" دەسە، ەندiگiسi "قازاقستان تاريحى وقۋلىعىندا قاتە كوپ" دەپ دابىل قاعۋدى جيiلەتتi.

— "جاڭا بۋىن وقۋلىق" رەتiندە تەندەردەن جەڭiپ العان كەشەگi وقۋ باعدارلاماسىنان الىنىپ تاستالعان "ادام جانە قوعام" وقۋلىعى دا كەم دەگەندە 6-7 جىل قولدانىستا بولدى. ماسەلەن، تەندەرگە تۇسكەن 10 وقۋلىق iشiنەن ەڭ جاقسىسى عانا جەڭiپ الادى. بۇل وقۋلىقتىڭ ەشقانداي قايتا وڭدەۋگە باراتىن ءجونi جوق. ال وسى وقۋلىقتى 5، 10 جىلدان كەيiن "مىناۋ وقۋلىق قاتە!" دەپ دابىل كوتەرەدi.

— نە سەبەپتەن 5-10 جىلدان سوڭ؟

— ويتكەنi، وقۋلىقتىڭ مازمۇندىق ساپاسى تومەن. بۇل وقۋلىق تەندەردi قالاي جەڭiپ الدى؟ ماسەلە سوندا. كەزiندە ەلباسى ەل جاعدايىنىڭ قيىن-قىستاۋ كەزiندە، ياعني، 1996-1997 جىلدارى كونستيتۋتسيانىڭ 30-بابىنان باسقا، تاعى بiر باعدارلاما قابىلداپ، بولاشاق ۇرپاق ءۇشiن وقۋلىقتىڭ ءبارiن تەگiن شىعارتىپ، مەكتەپكە تەگiن تاراتتى. سوعان بايلانىستى اقشا ءبولiپ، تەندەر جاريالادى. كوپتەگەن اۆتور ەڭ ۇزدiك وقۋلىعى ءۇشiن قالاماقى الدى. ەندi كەلiپ "10 جىل بويى وقۋلىعىمدى جiبەرمەي جاتىر"، "وقۋلىق" ورتالىعى وتكiزبەيدi" دەپ ىلاڭ تۋدىرادى. ول وقۋلىقتى جiبەرۋگە ەشكiمنiڭ قۇقى جوق. ويتكەنi، بۇل وقۋلىق مەملەكەتتiڭ اقشاسى ەسەبiنەن تەندەر جەڭiپ العان. نەگە بۇل وقۋلىق وسى ۋاقىتقا دەيiن سىنالادى؟ وقۋلىق اۆتورلارى كەرiسiنشە، وقۋلىقتى سىلتاۋ ەتiپ، سونىڭ سوڭىنداعى قالاماقىنى الۋدى كوزدەيدi.

سوراقىسى سول، ەگەمەندiگiمiزگە 17 جىل تولسا دا، "قازاقستان تاريحى" وقۋلىعىن دۇرىس جازا الماي كەلەمiز. ال سول تاريحشى اعالار "تەندەردi جەڭiپ العان وقۋلىعىمدى "وقۋلىق" ورتالىعى، ونىڭ ديرەكتورى ابiلقاسىموۆا جiبەرمەي وتىر" دەپ قايتا-قايتا جازادى. كەرەك بولسا، تەندەردi جەڭiپ العان وقۋلىق رەتiندە سول قاتە جازىلعان وقۋلىقتاردى جاۋاپقا تارتۋعا بولادى. نەگە بiز تاۋەلسiزدiك العالى بەرi "قازiرگi زامانعى قازاقستان تاريحىن" جازبايمىز؟ قايدا بiزدiڭ قاپتاعان اۆتورلار؟ العاشقى كەزدە "جاڭا بۋىن وقۋلىعى" دەپ جەڭiپ العان "قازاقستان تاريحىن"، قازاقتiلدi وقۋلىقتاردى ەلباسى 2004 جىلعى 19-ناۋرىزىنداعى جولداۋىندا، ودان كەيiن 2004 جىلدىڭ 12 قازانداعى مۇعالiمدەردiڭ رەسپۋبليكالىق قۇرىلتايىندا دا سىنعا العان. "قازاقستان تاريحىن" جازا الماعاندارىڭ قالاي؟" دەپ قاتەسiن شۇقىپ كورسەتتi. ءتورت جىل ءوتتi. وقۋشىلار ءالi كۇنگە دەيiن قاتە جازىلعان كiتاپ¬تارمەن وقىپ ءجۇر. نەگە "قازاقستان تاريحى" وقۋلىعىنداعى ساندىق كورسەتكiشتەر، داتالار، داۋiرلەر بiر-بiرiنە سايكەس كەلمەيدi. ۇبت-داعى سۇراقتاردىڭ ءبارi جاڭا بۋىن وقۋلىقتارى بويىنشا بەرiلەدi. بيىلعى ۇبت-نىڭ سۇراعى دا وسى جاڭا بۋىن وقۋلىقتارى نەگiزiندە قۇرىلادى. مiنە، قۋىرداقتىڭ كوكەسiن سوندا كورەمiز. وقۋلىق، بiلiم جۇيەسi، بiلiمگەر مامان بۇگiنگi زاماندا ءار مەملەكەتتiڭ تولقۇجاتى. ەگەر وقۋلىق دۇرىس بولماسا، قايدا بارامىز؟

— ساراپتاماعا كەلگەن وقۋلىقتىڭ كەمشiلiگi بولسا، قايتاراسىزدار ما؟

— نەگە قايتارمايمىز؟! قايتادى. ماتەماتيكا ءپانi بويىنشا ساراپتاماعا كەلگەن اۆتورلاردىڭ كەيبiرەۋiنiڭ وقۋلىعى جارامايدى دەپ قايتارىلسا، تالاي وقۋلىقتى قايتا جوندەۋگە جiبەردiك. وسى وقۋلىقتاردىڭ ءبارiن قۇراستىرعاندار كەزiندە قازاق بiلiم اكادەمياسىن قۇرعان اۆتورلار عوي.

— بۇرىندارى وقۋلىقتارعا جىلىنا بiر نەمەسە ەكi جىلدا بiر رەت مونيتورينگ جۇرگiزiلiپ تۇراتىن. قازiر "وقۋلىق" ورتالىعى بۇل iستi جايباسارلىققا سالىپ قويدى دەيدi. سiز قالاي قارايسىز؟

— مەكتەپكە بارىپ مۇعالiمدi قيناۋعا، قاناۋعا بولمايدى. بۇل وقۋلىقتىڭ ءبارi ارنايى بايقاۋدان جەڭiپ العان. 2004 جىلى "بiلiم تۋرالى" زاڭعا وزگەرiستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگiزiلدi. وندا "كەز كەلگەن اۆتور وقۋ پروتسەسiنە بالاما وقۋلىق جازىپ، ۇسىنا الادى" دەلiنگەن. مiنە، وسىلاردى عانا بiرتiندەپ سىناقتان، قايتا جوندەۋدەن وتكiزۋگە بولادى. دەمەك، "جاڭا بۋىن وقۋلىعى" باعدارلاماسى بويىنشا تەندەر جەڭiپ العان وقۋلىقتار ەشقانداي قايتا وڭدەۋدەن جاتپايتىن وقۋلىق. الايدا، وقۋلىق 4 جىل سايىن باسپادان شىعىپ تۇراتىنى بار. سول كەزدە بiلiم سالاسىنداعى رەفورمالارعا وراي اقىرىنداپ قوسىمشالار ەنگiزۋگە بولادى.

ءتۇيIن. ورىس سىنىپتارىنا ارنالعان "قازاق تiلi" وقۋلىعى جونiندە ۇستازدار مەن ماماننىڭ پiكiرi وسىنداي. الايدا، بiرiنiڭ ايتقان ويى ەكiنشiسiنە قاراما-قايشى. ۇستازداردىڭ ايتۋىنشا، قولدانىستان شىعارىلعان ساپاسىز وقۋلىقتاردىڭ ورنىن الماستىرعان جاڭا كiتاپتاردا دا قاتەلەر ءورiپ ءجۇر. وسى جەردە ول وقۋلىقتار قالاي قولدانىسقا جiبەرiلiپ ءجۇر دەگەن سۇراق تۋىندايدى. دەسەك تە، بۇل ماسەلەنi تiكەلەي ءوز قۇزىرەتiنە العان رەسپۋبليكالىق "وقۋلىق" عىلىمي-تاجiريبەلiك ورتالىعى دا قالاي، نە سەبەپپەن وتكiزiلگەنiنەن بەيحابار ەكەن.

سوڭعى كەزدە وقۋلىقتارعا قاتىستى ايتىلىپ، جازىلىپ جۇرگەن ەسكەرتۋلەردەن كەيiن مينيسترلiكتiڭ جانىنان ارنايى كوميسسيا قۇرىلدى. بiلiم جانە عىلىم مينيسترi جانسەيiت تۇيمەباەۆىڭ ايتۋىنشا، مينيسترلiككە تەك قانا بىلتىرعى جىلدىڭ وزiندە الگەبرا، گەومەتريا، قازاق تiلi، ت.ب. وقۋلىقتاردىڭ كەم-كەتiك تۇستارىن اشىق جازعان 30 رەسمي حات ءتۇسiپتi. بۇگiندە 200-گە تارتا وقۋلىققا تەكسەرۋ جاسالىپ، جارامسىز دەپ تابىلعان 17 وقۋلىق پەن 6 وقۋ-ادiستەمەلiك كەشەن بiلiم بەرۋ باعدارلاماسىنان الىنىپ تاستالدى. ال بيىلدان باستاپ قالعان وقۋلىقتار ءۇش مارتە ساراپتامادان وتكiزiلگەن كەيiن عانا قايتا باسىپ شىعارۋ مۇمكiندiگiنە يە بولماق.

دينارا مىڭجاسارقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button