«كۇلە بIلۋ – ءومIر، كۇلكI بولۋ – ءولIم»

دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسۋشىلار:

كوپەن امIربەك – ساتيريك، ساتيرالىق «ارا» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى، «كوپەن كەلە جاتىر» پاروديالىق ءازiل-سىقاق تەاترىنىڭ جەتەكشiسi، وننان اسا ساتيرالىق كiتاپتاردىڭ اۆتورى

تولىمبەك الIمبەك ۇلى – ساتيريك، «ء;لام-ميم»، «ىم-جىم»، «قالاي بولسا سولاي»، «اھ-ءۇھ»، «تويدا جولىعايىق» جانە ت.ب. كiتاپتاردىڭ اۆتورى

قاناعات ابIلقايىر – جۋرناليست، جاس ساتيريك، «قاعاز قالا» كiتابىنىڭ اۆتورى

ءار مەرەكە سايىن قازاقستاندىق تەلەارنالار وزدەرiنiڭ دايىنداعان ونiمiنەن بولەك، تولىپ جاتقان ءازiل-سىقاق تەاترلارىنىڭ، ازiلكەشتەردiڭ دۋماندى كەشتەرiن كورسەتۋگە قۇمبىل. ءارi تەاترلاردىڭ بۇل قويىلىمدارى ەفيرلiك ۋاقىتتى تولتىرۋعا كومەكتەسسە، ءارi كورەرمەندi جالىقتىرماۋدىڭ تاپتىرماس قۇرالى. ارينە، ءازiل-سىقاق تەاترلارىنىڭ تەلەارنالاردان ۇسىنىلعانىنا بiزدiڭ دە قارسىلىعىمىز جوق. كورەرمەنiن كۇلدiرسiن، ءازiل-قالجىڭىن سىيلاسىن، كوپشiلiكتi ءوز ونەرiمەن ءتانتi ەتسiن. ماسەلە، ول ءازiل-سىقاق تەاترلارىنىڭ قويىلىمدارىنىڭ قانشالىقتى كورەرمەنiنiڭ كوڭiلiنەن شىعاتىندىعىندا…

كۇنi كەشە ەسiك قاققان بارىس جىلىنىڭ العاشقى كۇندەرi دە تەلەارنالاردىڭ دۋماندى قىزىقتى باعدارلامالارىمەن باستالدى. ءۇش-ءتورت كۇندiك دەمالىستا ۋاقىتتى تيiمدi وتكiزۋ ءۇشiن كوگiلدiر ەكرانعا ۇڭiلگەن ەدiك. جاڭا جىلعا ارنالعان ارنايى باعدارلامالاردى دا تاماشالاۋدىڭ ءساتi ءتۇستi. قازاقستاندىق تەلەارنالاردىڭ دا، رەسەيلiك تەلەارنالاردىڭ ۇسىنعان ونiمدەرiن جiبەرمەي، قالتقىسىز كوردiك دەسەك، ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ەكi ەلدiڭ ۇسىنعان باعدارلامالارىنىڭ ايىرماشىلىعى جەر مەن كوكتەي. ءوزiمiزدiڭ ءازiل-سىقاق تەاترلارىمىز ۇسىنعان كەشتەر مەن رەسەيلiك شوۋلاردىڭ اراسىندا الشاقتىق جاتىر. جاۋىر بولعان تاقىرىپتى ءسوز قىلىپ، كۇندەلiكتi كۇيبiڭ تiرلiكتەن اسا الماعان بiزدiڭ ءازiل-سىقاق تەاترلارىنىڭ ارتiستەرiنەن گورi، كورەرمەنiنە ەكi ساعات بويى ءۇزiلiسسiز قالجىڭ سىيلاعان رەسەيلiك زادورنوۆ، پەتروسيان، لۋكينسكي، ستەپانەنكو، ەۆدوكيموۆ، نوۆيكوۆا شوۋلارىن كوبiرەك قاراۋعا تۋرا كەلدi. ولار ساحناعا شىققاندا ارتiستiككە سالىنىپ بيلەگەن جوق، بەت-اۋزىن تىرجيتىپ، ءرول ويناعان جوق. قىزدىڭ كيiمiن كيiپ، كەمپiردiڭ بەينەسiنە ەنiپ ارەكەتتەنبەدi دە. تەك، كورەرمەنiن ءوز مونولوگىمەن عانا سۇيسiندiرە بiلدi. كۇلدiك، ەزۋ تارتتىق، كەيبiر تۇسىندا مىرس ەتتiك. ءاربiر كەكەسiندi ويدىڭ استارىنان ۇلكەن سالماق بايقادىق. ولار ءوز مونولوگتارىمەن-اق «ساتيرانىڭ كۇشتiلەردiڭ قارۋى» ەكەنiن ۇقتىردى.

زال تولى كوپشiلiكتi بiرنەشە ساعات بويى ۇيىتىپ تىڭداتاتىن زادورنوۆ پەن پەتروسياننىڭ قاسيەتi نەدە؟ ارتيستيزم بە، الدە، ولاردى وسىلاي تاربيەلەپ شىعارعان مەكتەپ پە؟ جارايدى، رەسەيلiكتەردە قالىپتاسقان ارنايى مەكتەپ بار دەلiك. ەندەشە، بiزدە سول مەكتەپ نەگە جوق؟ قاپتاعان ءازiل-سىقاق تەاترلارىنىڭ ورنىن مونولوگ وقيتىن پاروديستەرiمiز نەگە باسپايدى؟ بiزدi ويلاندىرعان سان الۋان ساۋالعا جاۋاپتى ساتيريكتەرiمiزدiڭ وزiنەن iزدەدiك.

بەلگiلi ساتيريك اعالارىمىز كوپەن امiربەك، تولىمبەك الiمبەك ۇلى، جاس ساتيريك قاناعات ابiلقايىر رەداكتسيامىزدا باس قوسىپ، بۇگiنگi ساتيرانىڭ حال-احۋالىن ءسوز ەتتi.

– بiزدە نەگە رەسەيدەگiدەي زادورنوۆ، پەتروسيان سياقتى مونولوگ وقيتىن ساتيريكتەر جوق. الدە، قازاق كورەرمەنi مونولوگتى قابىلداي الماي ما؟

كوپەن امiربەك:

– بiزدە ءازiل-سىقاق تەاترلارى كوپ. «باۋىرجان-شوۋ»، «تاماشا»، «كۇلكi كەرۋەنi»، «ەكi ەزۋ»، «شانشار» جانە ت.ب. بار ەكەنi بەلگiلi. سونىڭ iشiندە، بۇرىننان كەلە جاتقانى – «تاماشا». «تاماشانى» تاماشا قىلعان – رەجيسسەر لۇقپان ەسەنوۆ. ونىڭ «تاماشاعا» سiڭiرگەن ەڭبەگi وتە زور. جاس اقىندار جونiندە راسۋل عامزاتوۆتىڭ ايتقان مىناداي اڭگiمەسi بار ەدi. «ەگەر ءار اقىننىڭ ءوزiنiڭ پوەزياسىن «قۇس» دەپ ەسەپتەيتiن بولساق، بiرi – اققۋ، بiرi – سۇڭقار، تiپتi بiرەۋiنiكi – بۇلبۇل بولۋى مۇمكiن. قۇستىڭ ءتۇرi كوپ قوي. قۇستىڭ بەينەسi سەكiلدi ءار ادامنىڭ ءوزiنiڭ بەت-بەينەسi بولادى. پوەزيا دا ارقايسىسىمىزدان ۇشىپ شىققان قۇس. ال، قازiر جاس اقىندارىمىز ءوز قۇسىن ۇشىرسا، وڭكەي تورعايلاردى ۇشىرادى»،– دەپ ايتقان ەكەن. پوەزياعا جانى اشىپ ايتسا كەرەك. سول سەكiلدi بiزدiڭ ساحناداعى ساتيرالىق قويىلىمداردا راسۋل عامزاتوۆ ايتقانداي، شىمشىقتاردى جيناي باستادى. سول باياعى بiر قالىپ. تاقىرىپ اياسىمەن شەكتەلەدi دە، ساياسي ساتيراعا ەشكiم اتتاپ باسپايدى. سوسىن امالسىز «جازىلعان سوزدەرiمiز جەردە قالماسىن» دەپ، گازەت بەتتەرiنە جاريالانعان پاروديالارىمىزدى كورەرمەنگە جەتكiزۋ ءۇشiن، ساحناعا شىقتىق. ساحناعا شىقپايىن دەسەك، تەاتر ارتiستەرiنiڭ ويىندارى سەنiمسiز، نانىمسىز بولدى. تابيعي شىققان جوق. ويتكەنi، ارتiستەرiمiزدiڭ كوبi جازىلعان شىعارمانىڭ ءوزiن دۇرىستاپ ورىنداي المايدى، سوزدەرiن جاتتامايدى، سول باياعى قالىپتان شىعا الماي قالادى. بiرىڭعاي بولعان سوڭ، كورەرمەن ودان جالىعا باستايدى. وسىدان 20 جىل بۇرىن الەكساندر يۆانوۆ دەگەن مىقتى پاروديست بولدى. ول ەشتەڭەنi جاتتامايتىن. قاعازعا قاراپ وقىپ بەرسە دە، ءوزiنiڭ تازا ساتيرالىق قالپىن ساقتاپ، جۇرتتى وزiمەن ەمەس، سوزiمەن تارتاتىن. بiزدە مۇنىڭ بارiنە سىقاقشىلار دا كiنالi سياقتى. بiزدە بەيعامدىلىق پا، جايباسارلىق پا، ماعىناسى كەلمەيدi-اۋ دەگەن سياقتى كەرتارتپالىق مiنەز قالىپتاسقان. ايتپەسە ءبارiنiڭ قولىنان كەلمەيدi ەمەس. بiز ءوزiمiزدi ءوزiمiز كورسەتە الماي كەلە جاتىرمىز. ارتiستەردi ايتايىن، ولار زاۋىت سياقتى، بiراق شيكiزاتى جوق. سىقاقشىلارىمىزدىڭ بارلىعى سۇمدىق تابيعي ساتيرالىق رەسۋرستارعا باي، بايلىققا يە، بiراق زاۋىتى جوق. بiز سول زاۋىتقا اپارىپ سالامىز، ولار وعان ءوز سينتەتيكالارىن قوسىپ، اقىرىندا «دۇمبiلەز» قىلىپ شىعارادى. شيكiزات وسىلاي قوسىلعاننان كەيiن، سوڭىندا «كيتايسكي تاۋار» بولىپ شىعادى. سىرتى جىلتىراق، ادەمi. ونىڭ عۇمىرى ۇزاق بولمايدى. كەيدە ويلايمىن، بiزدەگi قانشاما ءازiل-سىقاق تەاترلارى ءتۇرلi نارسەلەردi ورىنداپ جاتىر، بiراق، سونىڭ قايسىسى ەستە قالىپ جاتىر. ال، رەسەيدە قانشاما جىل وتسە دە، ويناعان نارسەلەرi، ايتقان سوزدەرi ەستە، جادىمىزدا قالىپ قويادى. بiزدە بار، جوق دەمەيمiن، بiراق، ول رەسەيدەگiدەي دەڭگەيدە ەمەس.

تولىمبەك الiمبەك ۇلى:

– بiزدە شىنىن ايتساق، مونولوگ وقيتىن اكتەرلەر جوق دەپ ايتار بولساق، ول – قيانات بولار ەدi. قۇدايعا شۇكiر، ءبارiنiڭ بەيiمi بار عوي. بiراق، ءبارi مونولوگتان قاشادى. ونىڭ ورنىنا، ءتورت-بەس ادام بiرiگiپ، قويىلىم كورسەتكەندi قالايدى. ءماتiندi جاتتاماي-اق، ءوزiنiڭ ويىنداعىسىمەن، انەكدوتى بار، كۇلكiسi بار، قيمىلدايتىن iس-ارەكەتi بار، ءبارi قوسقاندا 15 مينۋتتا الىپ شىعادى. ال، ونىڭ جانىندا مونولوگ دەگەن نە؟ مونولوگ دەگەنگە دايىندىق كەرەك. ال، بiزدiڭ اكتەرلەردە ۋاقىت جوق. ولارعا جەڭiل-جەلپi دۇنيەمەن كورەرمەننiڭ الدىنان جىلدام قۇتىلىپ، تەزiرەك تيىن-تەبەنiن جيناپ العان ىڭعايلى. جاۋاپكەرشiلiكتi مويىندارىنا العىسى كەلمەيدi. بۇرىن «تاماشا» نەگە مىقتى بولدى؟ ويتكەنi، ول ۋاقىتتا تەك «تاماشا» عانا بولدى. كورەرمەن تەك «تاماشانى» اڭساپ كوردi، ساعىنىپ iزدەدi. «تاماشا» اشىلعان كەزدە، ەلدiڭ ءبارi سول تەاترعا اعىلىپ كەلدi. لاپ ەتiپ، كورەرمەن سوعان جابىلدى. ءبارiمiز دە سول تەاترعا اۆتور بولدىق. شىنىمەن ول كەزدەردە اۆتورمەن جۇمىس iستەيتiن. ماسەلەن، ساتيريكتiڭ جازعان دۇنيەسiندە iلiپ الارلىقتاي بiردەڭە بولاتىن بولسا، رەداكتورلار ونى قايتا تولىقتىرىپ جازۋعا كەلiسiپ، اقىلداسىپ، قايتا جازىپ قارايتىن. ويتكەنi، ولاردا قىزىعۋشىلىق بار. قازiرگi ساتيرالىق تەاترلاردىڭ اكتەرلەرiنiڭ ينتەرۆيۋ بەرگەندەگi ايتاتىنى، بiر-اق اۋىز ءسوز. بiزدە ەشتەڭە جوق. ساتيرا دا جوق، ساتيرالىق شىعارما جازاتىن ساتيريك تە جوق. «كiمنiڭ اڭگiمەسiن وقىدىڭ؟» دەپ ولاردان سۇراسا بولار ەدi. ەشكiم وعان ناقتى جاۋاپ بەرە المايدى. ولاردىڭ ايتاتىندارى اسقار توقماعامبەتوۆ، شونا سماحان ۇلى، وسپانحان اۋباكiروۆ سياقتى ساتيريكتەردiڭ اتىن ايتىپ، اراسىنا كوپەن امiربەك پەن تولىمبەك الiمبەك ۇلىن قوسىپ قويادى. وسىلاي ساتيراعا باعا بەرiپ، لىپ ەتiپ ساحنادان شىعىپ كەتەدi. ال، شىن مانiندە ول ەشتەڭە وقىعان جوق، iزدەنگەن دە، سۇرانعان دا جوق. بiزدiڭ اكتەرلەرiمiز، جارايدى وزدەرi جازا بەرسiن، جازعانىن وقي بەرسiن. قىزعانىش قىلماي-اق قويايىق. قازiر بiزدە رەجيسسەر دە ساتيريك، اكتەر دە ساتيريك، رەداكتور دا ساتيريك. ساتيرالىق شىعارما جازۋ – ولارعا وپ-وڭاي سياقتى بولىپ كورiنەدi. ساتيراعا تەك كۇلكi دەپ قارايمىز. كوركەم جانر ەكەندiگiندە ەشكiمنiڭ شارۋاسى جوق. ولار ەستiگەن اۋىزەكi اڭگiمەنi ساحناعا الىپ شىعا بەرەدi. كەيدە ماعان «ء;وزi جازادى، ءوزi وقيدى» دەپ وكپەلەيتiندەرi دە بار. ونى جەتiسكەننەن وقىمايسىڭ. ولارعا وقۋعا بەرسەڭ، جۇلما-جۇلما، ءۇش بەتتiك دۇنيەڭنەن كiشكەنە بولiگi عانا سەنiكi بولىپ شىعادى. قالعانىنىڭ بارلىعى وسپادار، ادامنىڭ ويىندا جوق دۇنيەلەردi ايتادى. استىندا سەنiڭ اتى-ءجونiڭ تۇرادى. سوسىن امالسىز، ءوزiڭ جازعان دۇنيەڭدi ءوزiڭ وقۋعا تۋرا كەلەدi. ونى نە ءۇشiن وقيمىن، دالەلدەۋ ءۇشiن… ال، اكتەرلەر بولسا، سوزدەن گورi، قيمىل-ارەكەتتi كوبiرەك كورسەتكەندi قالايدى. مونولوگ وقىعىسى كەلمەيدi. باياعىدا تۇڭعىشباي سەيiت كەنجەاحمەتوۆتiڭ جاسقا بايلانىستى دۇنيەسiن قانداي كەرەمەت ورىندادى؟ بىلاي قاراساڭ، وعان ادامنىڭ كۇلەتiن ەشتەڭەسi جوق. بiراق، تولىپ جاتقان فيلوسوفيا، وي! سونى تۇڭعىشباي مىڭ بۇرالىپ تۇرىپ كەلتiرگەندە، ەندi كەرەمەت! مiنەكەي، ونىڭ مونولوگقا دەگەن جاۋاپكەرشiلiگi، اۆتورعا دەگەن قۇرمەتi جانە تۆورچەستۆوعا دەگەن شىن مانiندەگi جاناشىرلىعى. بiزدە ونداي مونولوگتى جاتتايتىن اكتەر جوق، ونى جاتتاۋعا ەرiنەدi، جالقاۋلانادى، تiپتi كەيدە سونى جەتكiزۋگە كەشiرسiن، ورەسi جەتپەي مە دەپ ويلايمىن. مiنە، بiزدە مونولوگتاردىڭ جوقتىعى سودان. ال، ءتورت-بەس ادامنىڭ تۇرىپ الىپ، نەنi بولسا سونى ايتىپ، بiر نارسەنiڭ توڭiرەگiندە قىلجاقتاپ كەتiپ قالۋى وپ-وڭاي. قازiر وننان اسا تەاترىمىز بار. تەاتر اشۋ دەگەن قازiر وپ-وڭاي بولىپ قالدى. مىسالى، مەن وسى ۋاقىتقا دەيiن، 60-قا جاقىنداپ قالدىم، بiر شىعارماشىلىق كەش وتكiزۋگە قينالامىن. انا تەاترلاردىڭ قويىلىمىن كورگەننەن كەيiن اينيمىن، ويلانامىن. ماسقارا بولىپ قالامىن با دەپ قورقامىن. ال، ولارعا تەاتر اشۋ دەگەن تۇككە تۇرمايدى. بiر تەاترعا بارادى دا، 5-6 رولدە ويناپ شىعادى. ودان كەيiن بولiنەدi. سوسىن تاعى بiر تەاتردىڭ تۇساۋىن كەسە سالادى. قازiر كۆن-دi دە تەاترعا اپارىپ قويدى. جاڭا جىلدىق باعدارلامالاردى مەن دە تاماشالادىم. ءازiل-قالجىڭدارىنىڭ ءوزi ادەمi. ولاردىڭ تاعى بiر ەرەكشەلiگi، بiر ارناسىندا انشiلەر ءان ايتىپ جاتسا، ەكiنشi بiر ارناسىندا ءان ايتىلمايدى. بiزدە نە؟ بارلىق تەلەارنانى اشىپ قالساڭ دا، «جۇلدىزدار» ءورiپ ءجۇر. جۋىردا جۇلدىزدار تۋرالى «جۇرەگiم اينيدى» دەگەن ولەڭ جازدىم. سۇمدىق، قازiر بiزدە ءبارi «جۇلدىز». شالقاڭنان جاتىپ، جۇلدىزداردى اسپاننان سانامايسىڭ، جەردەن تەرiپ الاسىڭ. جۇلدىز شاشىلىپ، جەردە ءجۇر، اياعىڭنىڭ استىندا. قازiرگi كۇلكiڭ نە؟ قىتايدىڭ سiرiڭكەسi سياقتى، جانباي جاتىپ، ءوشiپ قالادى. ارى قاراي تۇتاتساڭ، جانبايدى. سول سياقتى، بiر لاپ ەتكiزiپ، وتiرiك كۇلكi جاساپ الادى. كورەرمەن الۋان ءتۇرلi عوي. رەسپۋبليكا سارايىندا 3 مىڭ ورىندىق بولسا، ءۇش مىڭ مiنەز بار. ونىڭ iشiندە بiرەۋi ىزالانىپ كۇلەدi، بiرەۋi رەنجiپ كۇلەدi. قازاق وسى نە قىلسا دا كۇلە سالادى عوي. ايتەۋiر، كۇلكiنiڭ دىبىسى شىقسا بولدى، ونىڭ استارىندا نە جاتقانىن تۇسiنبەيدi. مiنە، وسى تۇرعىدان كەلگەندە، مونولوگتىڭ جوقتىعى راس. قازiر ساتيريكتەر جوق ەمەس، بار. كiتاپ شىقپايدى ەمەس، شىعىپ جاتىر. ماسەلەن، وسپانحان اۋباكiروۆتىڭ كەيبiر كiشكەنتاي اڭگiمەلەرi گرۋزيندەردiڭ قىسقارتىلعان فيلمدەرi سياقتى. سونى كورەتiن رەجيسسەرلiك كوز، جاناشىرلىق كەرەك. سونان كەيiن ساتيرانى باعالاۋ جەتiسپەيدi. ساتيرانى ەشكiم باعالامايدى. ساتيرانىڭ ولشەمi – ساحناداعى كۇلكiمەن ولشەنەدi. ارزان تاۋار سياقتى، ءوتiپ كەتسە بولدى. قالعانىنا ەشكiم جاۋاپ بەرمەيدi.

كوپەن امiربەك:

– بiزدiڭ بالا كەزiمiزدە ات اربامەن ەلدەن ءجۇن-جۇرقا، تەمiر-تەرسەكتەردi جينايتىن كiسiلەر بار ەدi. ولاردى «قۇرىمشى» دەپ اتايتىن. سول سەنiڭ ءجۇن-جۇرقالارىڭدى الادى دا، ونىڭ ورنىنا اينا، تاراق بەرەدi. سوعان ءمازبiز. قازiرگi ارتiستەرiمiز وسى قۇرىمشى سەكiلدi. جيناۋىن جيناپ الادى دا، راحمەتi سول، جاڭاعى اينا-تاراق. سول دۇنيەڭدi جۋىپ-تازالاپ شىعارسا ەكەن، جۇلما-جۇلما كۇيiندە، بiر-ەكi يلەپ، بوياپ، شىعارا بەرەدi.

قاناعات ابiلقايىر:

– ساتيريك پەن ءازiل-سىقاق تەاترلارىنىڭ، كورەرمەننiڭ اراسىندا ەشقانداي بايلانىس جوق قازiر. سوسىن، ونى «نەگە جوق؟» دەپ، «كورەرمەنگە نە قاجەت؟» دەپ زەرتتەپ جاتقان ادام دا جوق. مىسالى، اعالارىمىز ايتقان وتباسى-وشاق قاسىنداعى، ەرلi-زايىپتىلاردىڭ اراسىنداعى ۇرىستى كورسەتەدi. كۇلكi تەاترلارى ءالi وتپەگەنiمەن، حالىق ودان باياعىدا 90-جىلداردىڭ باسىندا ءوتiپ كەتتi. وزدەرiنiڭ باسىنان الاساپىران ۋاقىتتى وتكiزدi. قازiر ولار ول كەزەڭنەن ءوتتi، كەز كەلگەن نارسەگە سىن كوزبەن قارايتىن بولدى. ماسەلەن، كاپيتاليستiك قوعام اكەلگەن وزگەرiستەردi كۇلكi قىلساڭىز، ونى كورەرمەن تۇسiنەدi. ال، بiر وكiنiشتiسi، سوعان ءازiل-سىقاق تەاترلارى دايىن ەمەس. بىلاي قاراعاندا، iزدەنگiسi كەلمەيتiن سياقتى. ساتيريكتەردiڭ ەشقانداي بايلانىسى جوق. ەكi اعامىزدان باسقا، ساتيريكتەردiڭ كوبi، بiرiنشiدەن، ساحناعا وزدەرi شىقپايدى. ەكiنشiدەن، كوبi ساحناعا لايىقتاپ، ساتيرا جازبايدى. وسىدان كەلەدi دە، كۇلكi تەاترلارىنىڭ اراسىنان ازiلگە بەيiمدەۋiن، انەكدوتتاردى جاقسى بiلەتiندەردi ەش قىسىلماي، ساحناعا الىپ شىعا سالادى. بۇل دەگەنiڭiز، ۇلكەن جانردى سىيلاماۋ، دەڭگەيiنە جەتپەۋ. ايتىپ وتىرعانداي، رەسەيدiڭ كەز-كەلگەن كۆن-نiڭ وزiندە، ساتيريكتەرiن ايتپاعاندا، كادiمگiدەي ۇلكەن استار جاتىر. رەسەيدەن بولەك، قازاقستاندا وتىرعان بiزدiڭ ءوزiمiز، رەسەيدiڭ قوعامىن، باسشىلىعىن سىناعان جۇيەنi ءتۇسiنiپ وتىرامىز. ال، بiزدiڭ كوڭiلدi تاپقىرلار كلۋبتارىنىڭ ءوزi كۇلكi تەاترلارى سياقتى. ماسەلەن، «قىزىلوردانىڭ قىزدارىنىڭ اياعى قيسىق»، «تارازدىڭ قىزدارىنىڭ شاشى ءتۇسiپ قالىپتى» دەگەن سياقتى دەڭگەيدە…

– جالپى، بiزدە ساياسي كوزقاراستى سىناۋ ءۇشiن ساتيراعا تسەنزۋرا بولماۋ كەرەك شىعار. مۇمكiن، بەلگiلi بiر شەكتەۋلەردەن شىعا الماي جۇرگەن شىعارمىز…

كوپەن امiربەك:

– ونى قوي دەپ جاتقان ەشكiم جوق. «ايتپاڭدار» دەپ جاتقاندار دا جوق. قازاقتىڭ جەتپiس جىلدىق قىزىل يمپەريانىڭ يدەولوگيالىق ساياساتىنىڭ سالدارىنان قۇلدىق پسيحولوگياعا باس ۇرعانى راس. بiردەڭە ايتساق، جوعارى جاقتان بiردەڭە بولىپ قالا ما دەگەن سياقتى iشتەي تەجەۋ باسىم. بۇل بارiندە بار. ەگەر جەتەر جەرiنە جەتكiزiپ ايتسا، ەشكiم قوي دەپ ايتپايدى عوي. ءازiلدiڭ وتپەيتiن جەرi جوق. جاقىندا عانا «تاماشانىڭ» قازiرگi باس رەجيسسەرi اسىلبەك بورانباەۆ حابارلاستى. «اقىلداسايىقشى» دەپ عابباس قابىش ۇلىنا تەلەفون شالدىم. باياعىدا «تاماشادا» جاقسى بiر شىعارماسىن ورىنداپ ەدiك. «ترەزور» دەگەن. يتتi سۋرەتتەۋ ارقىلى، ادامداردىڭ ءومiرiن بەرگەن. سول سەكiلدi حابارلاسسام، اعام: «بiز ۇمىتىپ قالدىق قوي، قالاي جازادى» دەيدi. ول كiسiلەردiڭ كوبi، ساحنالىق شىعارمادان گورi، ايعايلى-شۋلى، شىندىقتى ايتاتىن سىقاق دۇنيەلەردi كوبiرەك جازاتىن بولىپ كەتتi. «اش پالەدەن قاش» دەگەن بابالارىمىزدىڭ ءسوزi بiزگە ارنالعان سياقتى، جولاماۋعا تىرىسادى، قاشۋعا تىرىسادى، تىنىشتىق كەرەك دەيدi. ساتيرانى ارتiستiك باعىتتاعى جانر دەپ ەسەپتەيتiندەر دە بار. ەگەر، وسىنداي كiناراتتارىمىزدى دۇرىستاماساق، تۇبiندە وسىنداي بولادى.

تولىمبەك الiمبەك ۇلى:

– ساتيرا نەگiزiنەن وپپوزيتسيالىق جانر عوي، بiزدە وپپوزيتسيا دەگەن جولدىڭ ارعى بەتiندەگi جاۋ دەگەن ءسوز. بiتتi، ولار تەك قانا اتىپ ولتiرەدi. ساتيرا – بۇكiل تابيعاتى بويىنشا قوعامعا وپپوزيتسيالىق جانر. ول جوق نارسەنi، كەمشiلiكتi جازادى. بiراق، مۇلدەم قارسى ەمەس. وسى تۇرعىدان كەلگەندە، ساياسي ساتيرانى ساحناعا لايىقتاپ، جازا المايدى. شىن رەجيسسەر كەز كەلگەن كوركەم دۇنيەنi ساحنالاي الادى، ءوزi-اق. عابباس قابىش ۇلى اعامىز ساتيريك رەتiندە جازىپ بەرسە، جاقسى رەجيسسەر الادى دا، ساحناعا ءوزi رەتتەپ الا الادى. كەز كەلگەن ساتيريك ونى جازا الادى، سەزiمiن بارىنشا تۇسiرەدi. تازا ساحنالىق دۇنيەنi كۇتiپ وتىرۋ رەجيسسەرلەر ءۇشiن دۇرىس ەمەس. كەز كەلگەن رەجيسسەر كوركەم اڭگiمەنiڭ وزiنەن درامالىق قويىلىمدى شىعارۋىنا بولادى، كومەديانى دا شىعارۋعا بولادى. بۇل جەردە تەك قانا iزدەنiستi قاجەت ەتەدi. تسەنزۋرا جونiندە، ساتيريكتەر مەن ءازiل-سىقاق تەاترلارىنىڭ اراسىنداعى سوعىس بiتپەيدi. ولار «ساتيرا جوق» دەيدi، بiز «بار» دەيمiز. زاردابىن كiم شەگەدi، ارينە، كورەرمەن بايعۇس. ەكi جاق، وسىلاي بiرiن-بiرi جوققا شىعارىپ وتىرادى. سوندىقتان، قازiرگi تەتارلاردىڭ قويىلىمدارىن كوپ كورە بەرمەيمiن. بۇرىن «تاماشادا» كوركەمدiك كەڭەس جۇمىس iستەيتiن. ولار الدىن-الا تالقىلايتىن، iرiكتەپ الاتىن. ساحناعا دەيiنگi بارلىق شارتتارى ساقتالاتىن. قازiر كوركەمدiك كەڭەس دەگەن مۇلدە جوق. اركiم ءوزiنiڭ قالاعانىن شىعارىپ جاتىر.

– وزدەرiڭiز ايتقانداي، ساتيرا – وپپوزيتسيالىق جانر دەلiك. بiراق، قازiرگi ءازiل-سىقاق تەاترلارىنىڭ قويىلىمدارىنا قاراساق، وپپوزيتسيالىق ەمەس، اقشا تاباتىن جانرعا اينالىپ كەتكەن سياقتى…

كوپەن امiربەك:

– ولاردiكi «سەن تيمەسەڭ، مەن تيمە» عوي. اكەسi بالاسىن شاپالاقپەن تارتىپ جiبەرەدi. ءتارتiپ بۇزعانى ءۇشiن… تاربيەلەنسiن، ەندi قايتىپ ءتارتiپ بۇزباسىن دەگەن ماقساتپەن. سوندا اكەسi بالاسىنا وپپوزيتسيا بولعانى ما؟ سوندىقتان، قازiرگi سىقاقشىلاردىڭ بارلىعىنىڭ شاپالاعى بار. ولاردىڭ جانرى – شاپالاق. ساحناعا شىققاندا، ريزا بولىپ شاپالاق ۇرادى نەمەسە شاپالاقپەن تارتىپ جiبەرەدi. مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ مىناداي ولەڭi بار: «شارفىڭدى بەر، اعاتاي، شارفىڭدى بەر،

سىردىڭ جەلi مۇرتىڭدى شارپىپ جiبەر.

شارفىڭدى كەيiن قايتارماسام،

شاپالاقپەن تارتىپ جiبەر» دەگەن… سول ءسوزدi بiلگەندەي ايتقان سياقتى.

قاناعات ابiلقايىر:

– كۇلكi تەاترلارىنىڭ، ەڭ قىزىعى، ءوزiمiز ايتقانداي، ساياسي بولسىن، iزدەپ، سولاردى تابۋدىڭ ورنىنا، بۇعان دەيiنگi تاجiريبەدەن وتكەن، وتىرىستارداعى انەكدوتتار، وقىس وقيعالار، ت.ب. ءسال عانا وزگەرتەدi دە الىپ شىعا بەرەدi. بۇل 300 كورەرمەننiڭ 500-iن عانا كۇلدiرەدi، قالعاندارى ودان ءوتiپ كەتكەن. ورىستاردىڭ بۇكiل كۇلكi تەاترلارى قازاقستاندا كورسەتiلiپ جاتىر. سوندىقتان، ءالi دە كەش ەمەس، جاڭا تاقىرىپتاردى قوزعاپ كورۋگە بولادى. بۇرىن جالعىز عانا تەاتر بولدى، ءبارi سوعان قاراپ وتىردى، باردى. قازiر تەاتر كوپ، ۋاقىتتارى دا كوپ. وزدەرiنشە تاجiريبە جاساپ كورسە، نە وزدەرiن جالعاستىرا الاتىندارىنا سەنسە…

كوپەن امiربەك:

– قازiرگi ساحناداعى ساتيرامىز دا قۇرىپ بارا جاتقان تال سياقتى. ونى ساقتاماسا، باپتاماسا بولمايدى، قۇرىپ كەتەدi. ونى ساقتايتىن دا، باپتايتىن دا ءوزiمiز. 1994 جىلى ولجاس سۇلەيمەنوۆ تۋرالى پاروديا جازدىم. «تاماشانىڭ» قايناپ تۇرعان كەزiندە قۇدايبەرگەن دوسىما بەردiم. ول «بالەگە قالارمىز، تاعى اشۋلانىپ جۇرەر» دەگەن سياقتى پiكiر ايتتى دا، قويا سالدى. ونى باقىتجان الپەيiسوۆ ورىندادى. كەرەمەت ورىندادى. قۇدايبەرگەن تەلەارنادان كورiپ، ءتانتi بولدى. ون جىلدان كەيiن سول ءماتiندi مەنەن سۇراپ الدى. سول پاروديانى ءوزiنiڭ كەشiندە ورىنداپ شىقتى. ەشكiم قابىلداعان جوق. ويتكەنi، كوتەرiلگەن ماسەلە، ون جىل بۇرىن ءوتiپ كەتكەن ەدi. «تەمiردi قىزعان كەزدە سوق» دەمەي مە؟ قىزعان ۋاقىتتا سوقپايدى عوي، ءوتiپ كەتكەننەن كەيiن ورىندايدى.

تولىمبەك الiمبەك ۇلى:

– قازiر بiزدiڭ تەاترلارىمىزعا ەشقانداي پiكiر، سىن ايتىلمايدى. شىن مانiندە، ولاردى تاربيەلەۋ كەرەك. كەيبiر اكتەرلەردi تىڭداپ وتىرساق، جارتىلاي قازاقشا، جارتىلاي ورىسشا سويلەپ جاتادى. قازاقتى تاربيەلەيتiن كiمدەر؟ مىنا بiزدەرمiز! سوندىقتان، ءار تەاتردىڭ قويىلىمدارىن الايىق تا، جازايىق. كادiمگiدەي شىن دوستىق پەيiلمەن، جاناشىرلىقپەن اقىل ايتايىق. قاتەسi بولسا سىنايىق، كەمشiلiگi بولسا تۇزەيiك. وزدەرiڭنiڭ گازەتتەرiڭدە بiر ايدار اشىپ، سوعان تۇراقتى تۇردە بەرiلiپ وتىرسا. وزدەرiڭ جازباساڭدار دا، اۆتورلارعا ارنايى تاپسىرما بەرiلسە…

كوپەن امiربەك:

– عۇلامالاردىڭ ايتقان جاقسى ءسوزi بار: «شىندىقتىڭ تۇبiنە جەتە المايسىڭ، شىندىق – سەنiڭ تۇبiڭە جەتەدi» دەگەن. تولىمبەك ايتقانداي، كەزiندە باۋىرمالدىق پەيiلمەن باۋىرجان يبراگيموۆكە ماقالا جازدىم. ال، بۇل ماقالادان كەيiن iنiم نە iستەدi? وزiنە-ءوزi ادۆوكات بوپ، ءوزiن-ءوزi قورعاپ، سۇتتەن-اق، سۋدان تازا بوپ شىقتى. سىندى مويىنداعان جوق. كiم جامان؟ ەلگە جەككورiنiشتi بولدىم دا قالدىم. ەكi ادامنىڭ اراسىنداعى داۋ ەشقاشان دا مامiلەگە كەلمەيدi. باۋىرجان كەيiن بiر سۇحباتىندا: «ساتيريكتەر جوق» دەپ بەلدi بiر-اق سىزدى عوي. وسى «تۇركiستان» گازەتiنە قابىش ۇلى جاۋاپ جازىپ، «بۇل نە سۇمدىق؟» دەدi. بiزدە ادەبيەت جونiندە ۇلكەن مەملەكەتتiك ماراپات بار. كوزiمiزدi اشقالى بiردە-بiر سىقاقشىلارعا مەملەكەتتiك اتاق بۇيىرماعان. بۇل الدە ساتيراعا دەگەن كوزقاراستىڭ تومەندiگi مە؟ الدە قالعان جانرداعى قالامگەردiڭ بارلىعى بايبiشەدەن تۋعان دا، سىقاقشىلار وگەي بالا ما، ايتەۋiر سونداي كوزقاراس بار.

تولىمبەك الiمبەك ۇلى:

– اۋىلدا قولىمىزعا كiرلەن الىپ، مويىنعا سۇلگi بايلاپ، قولعا سۋ قۇياتىن بالا بولىپ تۇردىق قوي. سول سياقتى، كونتسەرتكە دە ساتيرا كەرەك. كەرەك ەكەنiن بiلەدi. سوڭىنان بiردەڭە بەرiپ قويادى، بار ەكەنiڭدi بiلدiرۋ ءۇشiن. بۇكiل جانرلاردىڭ iشiندەگi كۇلكi كەرەك بولعاندا، بiرەۋدi سىناۋ كەرەك بولعاندا، ساتيرا بار. ال ۇلەس بەرگەن كەزدە ەشتەڭەگە iلiنە الماي قالىپ قويادى.

قاناعات ابiلقايىر:

– ءبارiن ايتىپ جاتىرمىز، «كۇلكi تەاترى – ساپاسىز» دەپ ايتىپ جاتىرمىز. بۇل بۇعان دەيiن دە ايتىلىپ كەلە جاتىر. ەندi بiز «نە iستەۋ كەرەك؟» دەگەندi ويلانۋىمىز قاجەت. بىلتىردان باستاپ، كوپەن اعالار 1-ساۋiردە العاش رەت، «قىران-توپان» دەگەن اتپەن جازۋشىلار وداعىنىڭ ادەبيەت ۇيiندە ساتيريكتەردiڭ كەشiن وتكiزدi. ساتيريكتەر ءوز شىعارمالارىن وقىدى. جۇرت جينالدى. بiراق، ولار قانشالىقتى ورىنداي الدى، قالاي قابىلداندى، ماسەلە وندا ەمەس. ەڭ باستىسى، قادام جاسالدى. كۇلكi تەاترلارىن كورە بەرمەي، ساتيريكتەردi جوق دەپ ايتقىزباي، وسىنى داستۇرگە اينالدىرۋ كەرەك دەپ ويلايمىن.

كوپەن امiربەك:

– ساتيريكتەردiڭ تەاترداعى اكتەردەن ايىرماشىلىعى بار. ساتيريك جازعان كەزدە ءبارiن كۇلدiرەم، iشەك-سiلەسiن قاتىرام دەپ جازبايدى. ويىنداعىسىن جازادى. كورەرمەن ونىڭ ويىن ءتۇسiنiپ، اراسىنداعى كەيبiر قيمىلدارعا مىرس ەتiپ كۇلسە، سوعان ءماز. ال، اكتەردiڭ مiندەتi ساحناعا شىققاننان باستاپ، سول كورەرمەندi باستان-اياق iشەك-سiلەسiن قاتىرسام دەيدi.

قاناعات ابiلقايىر:

– ولاردىڭ ايىرماشىلىعى – ساتيريك ءوزi جازىپ، ءوزi iشiنەن شىعارىپ وتىرعاننان كەيiن، استارىن دا، ويىن دا تۇسiنەدi. ال، ارتiستەرiمiز ونى تەك جالاڭ وقىپ شىعادى، ونى بويىنا سiڭiرۋ ءۇشiن، ونى قايتا-قايتا وقىپ، اۆتورمەن سۇحباتتاسىپ، بۇل جەردە نە ايتىلعان، كۇلكiسi قاي جەردە، سونىڭ ءبارiن ۇعىنىپ العاننان كەيiن ساحناعا شىقسا، سوندا عانا وعان جانى اشيدى. شىنايى بەرە الادى. بiزدە قالاي؟ ماسەلەن، تولىمبەك اعا تاستاپ كەتتi، ونى الدى، ساحناعا شىعىپ، سۋدىراتىپ وقىپ بەرە سالدى. «قىران-توپاندى» داستۇرiمiزگە اينالدىرايىق دەگەن ۇسىنىس، ونداعى ماقسات – بۇل كiسiلەرمەن باس قوسساق، تاجiريبە الماسساق، ارنايى مەكتەپتەردەن وتسەك، وسى ۋاقىتقا دەيiن ايتىلىپ جۇرگەن پروبلەمالار شەشiلەر ەدi، شەشiمiن تابار ەدi دەپ ويلايمىن.

كوپەن امiربەك:

– بiزدi قۇرتىپ جۇرگەن تالعامپازدىق، تالعامنىڭ جوقتىعى… تۇڭعىشباي، ماسەلەن، تازا سارى التىنداي ونەردi حالىقتىڭ قولىنا ۇستاتادى. ءان سالسا دا سولاي. ساحناعا شىقسا ءبارiن تالداي بiلەدi. بiزدە وسىنداي ادامدار از.

قاناعات ابiلقايىر:

– ورىستاردىڭ مەكتەبi سياقتى بiزدە نەگە مەكتەپ جوق دەيسiز. ونىڭ باستى سەبەبi، الەۋمەتتiك جاعدايعا كەلiپ تiرەلەتiن سياقتى. رەسەيدە، ماسەلەن، ۋاقىتتىڭ ءبارi شىعارماشىلىققا جۇمسالادى. اقشا جاعىن مۇلدە ويلامايدى. ال، بiزدە ونداي جاعداي جوق. ساحناعا شىعىپ جۇرگەندەر تيىن-تەبەنiن تاۋىپ جاتقان شىعار. كۇنiن وزدەرi كورiپ ءجۇر. ولار شىعارماشىلىقپەن اينالىسا ما، الدە اقشا تابۋدىڭ جولىنا كەتە مە، بار ماسەلە وسىندا..

P.S. ساتيرانىڭ جىرى مۇنىمەن تاۋسىلار ەمەس. ءازiل-سىقاق تەاترلارىنىڭ ءبارiن ساتيرانىڭ قۇلاعىن ۇستاپ جۇرگەندەر دەپ ايتۋعا تاعى كەلمەس. ءارتiس – ءرول ويناۋشى. ال، ساتيريك– شىعارماشىلىق يەسi. بiراق، سولاي بولا تۇرا، بۇگiنگi ءارتiس ساتيريكتiڭ ءرولiن ويناپ كەتتi. ساتيريكتiڭ ءرولiن ويناۋ ارقىلى، ساتيرا اتتى جانردىڭ قۇنىن تومەندەتiپ، ويىن-ساۋىققا، توي-دۋمانعا اينالدىرىپ جiبەردiك. ءسويتiپ، ادەبيەتتە ساتيرالىق جانردىڭ بار ەكەندiگi، ونىڭ قوعامنىڭ كەمشiلiگiن تۇزەتۋدە باستى قارۋ بولىپ سانالاتىندىعى ەستەن شىعىپ كەتتi. ءازiل-سىقاق تەاترلارىنىڭ بۇگiنگi باستى تراگەدياسى دا وسىندا جاتقان جوق پا؟

 

گۇلزينا بەكتاسوۆا

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button