پاريجدە اۋەلەدI قازاق ءانI

وسىدان 80 جىل بۇرىن پاريجدە امiرە قاشاۋباەۆ قازاق ءانiن اۋەلەتiپ، فرانتسۋزدىقتاردىڭ الدىندا قازاق مەرەيi مەن مارتەبەسiن بiر ارتتىرعانى ەسiمiزدە. 1925 جىلدان كەيiن قازاق ءان-كۇيiنە جانە ءداستۇرلi ايتىسىنا قايتادان ەسiگiن ايقارا اشقان پاريج تەاترى تىڭداۋشىسىن قازاقتىڭ ءان-جىرىنا ەلiتiپ، ايتىسىنا ءتانتi ەتتi.

جالپى، شەتەلدە بۇعان دەيiن "قازاقتىڭ كiشi قۇرىلتايلارى" وتكiزiلiپ كەلگەنi بەلگiلi. بiراق، وسى باعدارلامانىڭ اياسىنان قازاقتىڭ ءداستۇرلi ايتىسى تىس قالۋشى ەدi. شەتەلدە قازاق ايتىسى وسىدان ەكi-ءۇش جىل بۇرىن العاش ماسكەۋ تورiندە وتكiزiلگەن بولاتىن. رەسەيلiك قانداستارىمىز ءتول ونەرiمiزدiڭ بۇرىنعى مەتروپوليانىڭ اسپانىندا قالىقتاپ، باس تەاترىندا وتكەنiنە قۋانىپ قول سوقتى. ايتىس جاناشىرى، ونىڭ ساحنالىق ۇلگiسiنiڭ قايتا جاڭعىرۋىنا ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان، بۇگiندە قازاق راديوسىنىڭ باس ديرەكتورى ءجۇرسiن ەرمان ايتىس ونەرiنiڭ تارالۋ ءورiسiن تەك قازاقستان اۋماعىندا عانا قالدىرىپ قويماي، شەتەلگە دە جەتكiزۋدi باستى مۇرات تۇتقان ەكەن.

ءسويتiپ، پاريج اسپانىندا تەڭدەسi جوق ءتول ونەرiمiز ەۋروپالىق تىڭداۋشىسىن تاپتى. ارينە، بۇل شارانىڭ ءبارi شەتتە جۇرگەن، تاعدىردىڭ تالكەگiمەن اتامەكەنiنەن جىراقتا قالعان قازاق دياسپوراسى وكiلدەرiنە ارنالىپ وتكiزiلiپ جاتىر.

— قازiر جالپاق ەسەپ بويىنشا، ەۋروپادا 10 مىڭداي قازاق تۇرادى. ونىڭ 500-دەي وتباسى فرانتسيادا تiرلiك ەتەدi. كونتسەرتكە ەۋروپانىڭ 10 ەلiندەگi قازاقتاردىڭ بارلىعى كەلدi. "ەۋروپا قازاقتارىنىڭ ۇيلەستiرۋ كەڭەسi" مادەني ورتالىعىنىڭ توراعاسى م. زەنگيننiڭ ونى ۇيىمداستىرۋعا سiڭiرگەن ەڭبەگi مول بولدى، — دەيدi دۇنيەجۇزi قازاقتارى قاۋىمداستىعى تورالقا توراعاسىنىڭ I ورىنباسارى ت. ماماشەۆ.

دەموگراف عالىمدارىمىز ەۋروپاداعى قازاقتاردىڭ بۇگiنگi بۋىنىنىڭ ءوز انا تiلi مەن مادەنيەتiنەن جىراقتاپ بارا جاتقانىن ايتىپ، دابىل قاققانىنا دا بiرتالاي ۋاقىت بولعان ەدi. اتالعان شارانى وتكiزiپ قايتقانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا ءتول ونەرiمiزگە سۋسىنداپ وتىرعان قازاقتىڭ قاراكوزدەرi وندا از بولماپتى. پاريج قالاسىنىڭ ەليسەي القابىنداعى "حوش" كونتسەرت زالىندا ينە شانشار جەر بولماعان ەكەن. جاسى كەلگەن ۇلكەندەر قازاق انشiلەرiنiڭ كونتسەرتiن جىلاپ وتىرىپ تىڭداپ، ايتىستى اسا بiر تەبiرەنiسپەن قولپاشتاسا، قازاق جاستارىنىڭ دا ءداستۇرلi ونەرiمiزگە دەگەن ىنتا-ىقىلاسى ەرەكشە بولعاندىعى كورiنiپ تۇردى.

سونىمەن بۇل جولعى ايتىسقا شاشاسىنا شاڭ جۇقتىرماعان ايتىس اقىندارى ايان سەيiتوۆ، جانداربەك بۇلعاقوۆ، سارا توقتامىسوۆا، اينۇر تۇرسىنباەۆا، بالعىنبەك يماشەۆ، بەكارىس شويبەكوۆ، نۇرمات مانسۇروۆ، رينات زايىتوۆتار قاتىسىپ قايتتى. پاريج تورiنەن ەرەكشە اسەرمەن ورالعان بەكارىس شويبەكوۆ ريناتپەن ايتىسىندا بۇل ايتىس ونەرiنiڭ فرانتسۋزداردا دا، شۋمەرلەردە دە، باسقا دا كوپتەگەن حالىقتاردا دا بولعاندىعىن، بiراق، ونىڭ بۇگiنگە جەتپەي جويىلىپ كەتكەندiگiن ايتىپ، قازاقتىڭ ارتىقشىلىعىنىڭ ءوزi وسى ايتىس ونەرiن ساقتاپ قالا العاندىعىندا ەكەندiگiن ماقتانىشپەن جىرلاعانىن ايتادى.

— ايتىس سوڭىندا فرانتسۋزدىڭ بiر ونەر زەرتتەۋشiسi ماعان كەلiپ، "سiز فرانتسۋزداردا ايتىستىڭ بولعاندىعى تۋرالى ايتتىڭىز. بۇنى نەمەن دالەلدەي الاسىز؟" دەپ سۇرادى. مەن كوپتەگەن ونەر زەرتتەۋشiلەرiنiڭ وسىنداي بايلام ايتقاندىعىن جەتكiزدiم دە، وزiنەن "سiزدiڭشە، بۇل اقپارات شىندىققا سايا ما؟" دەپ قايىرا سۇرادىم. ءسويتiپ ەم، ول "قازiرگi اريالارداعى ديالوگتار وسىنىڭ ايعاعى سياقتى كورiنەدi دە تۇرادى. بiراق، بۇل ونەردi قايتا جاڭعىرتۋ ءۇشiن نە iستەۋگە بولادى؟" دەگەنi. مەن وعان "ول ءۇشiن ەڭ الدىمەن عىلىمي تۇرعىدان ناقتى زەرتتەۋ قاجەت، ەكiنشiدەن، فرانتسۋزدىڭ ءجۇرسiن ەرمانى بولۋى قاجەت" دەدiم، — دەيدi بەكارىس شويبەكوۆ.

سونداي-اق، بۇل ونەر مەيرامىندا بەكبولات تiلەۋحان، رامازان ستامعازيەۆ، ساۋلە جانپەيiسوۆا، كوپەن ءامiر-بەك، رۇستەم كۇلشەباەۆ، مەيiرجان ەرمەگياەۆ، ەركiن شۇكiمانوۆ، ارداق يساتاەۆا، ەلمۇرا جاڭابەرگەنوۆا، تالعات مۇقىشەۆ، قازىبەك ادiكەەۆ، ايگۇل باتىرقايىروۆا، سابيرا بيباتىروۆا، ايگۇل ەلشiباەۆا، ءمولدiر باقىتجانقىزى سەكiلدi مايتالمان ونەر يەلەرi دە ونەر كورسەتتi.

ايتىستى تiكەلەي ۇيىمداستىرۋشى ءجۇرسiن ەرماننىڭ ايتۋىنا قاراعاندا نەگiزگi يدەيانىڭ اۆتورى اقپارات جانە مادەنيەت مينيسترi ەرمۇحامەت ەرتiسباەۆ بولعان ەكەن. ال وعان دەمەۋشiلiك جاساعان كانiگi مەتسەناتتار امانگەلدi ەرمەگياەۆ، ومiرزاق سارسەنوۆ، داۋلەت تۇرلىحانوۆ، ەرلان اتامقۇلوۆ، قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكiمi مۇحتار قۇل-مۇحاممەد، الماتى وبلىسىنىڭ اكiمi سەرiك ۇمبەتوۆتەر. الماتى قالاسىنىڭ اكiمi يمانعالي تاسماعامبەتوۆ ولاردىڭ پاريجگە ۇشىپ بارىپ كەلۋiنە جاعداي جاساپ، ارنايى ۇشاق جاساقتاعان ەكەن. ال، دۇنيەجۇزi قازاقتارى قاۋىمداستىعى تورالقا توراعاسىنىڭ I ورىنباسارى تالعات ماماشەۆ ەۋروپاداعى قازاقتاردىڭ باسىن قوسۋعا قول ۇشىن سوزىپ، ۇيىمداستىرۋعا كومەك كورسەتiپتi.

دۇنيەجۇزi قازاقتارىنىڭ بيىلعى ءداستۇرلi كiشi قۇرىلتايى الداعى مامىر ايىندا نورۆەگيا استاناسى وسلو قالاسىندا وتكiزiلiمەك. ايتىسكەرلەرiمiز بۇل مەرەيتويدىڭ دا كورiگiن قىزدىرا تۇسەتiن بولادى.

ەسەنگۇل كاپقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button