“اللا” دەۋIمIز ءجون بولار!

"پاش" ءسوزi ەرتە زاماندا پارسى تiلiنەن قازاق تiلiنە ەنiپ، ورنىعىپ كەتكەن كiرمە سوزدەردiڭ بiرiنە جاتادى. ول ءسوز پارسى تiلiندە "فاش" دەپ جازىلسا، قازاق تiلiنiڭ دىبىستىق تابيعاتىنا بەيiمدەلiپ "ف" دىبىسى "پ" دىبىسى قالپىندا قابىلدانىپ، اشكەرەلەۋ، ماسقارالاۋ ماعىناسىندا قولدانىلىپ كەلگەن ءسوز بولاتىن. مىسالى، قازاقتىڭ اتاقتى ءانشi اقىنى جاياۋ مۇسا ءوزiنiڭ "اقسيسا" دەگەن ايگiلi ولەڭiندە:

"شورماننىڭ مۇستاپاسى اتىمدى الىپ،

اتاندىم سول سەبەپتەن جاياۋ مۇسا…

مالىم جوق شورمان ايداپ الاتۇعىن،

قورلىعىن مۇستاپانىڭ پاش قىلامىن" –

دەيدi. دۋان باسى شورماننىڭ مۇستاپاسى اقىننىڭ اتىن تارتىپ الىپ، جاياۋ قالدىرىپ، ءوزiن 12 جىلعا توبىلعا ايداپ جiبەرگەندiكتەن:

ارتتا قالدى بايان تاۋىم،

جەر اۋدارتتى اتا جاۋىم، –

دەپ، شىنجىر بالاق شۇبار ءتوس دۋان باسى شورماننىڭ مۇستاپاسىنىڭ قىلىعىن اشكەرەلەپ، جۇرت الدىندا ماسقارالاپ پاش ەتەدi.

ال، بۇگiنگi جازۋ، سويلەۋ تiلiمiزدە "پاش" ءسوزi باستاپقى "اشكەرەلەيمiن" دەگەن ماعىناسىنان اۋىتقىپ، كەرiسiنشە ماداقتايمىن، ماقتايمىن دەگەن ءسوزدiڭ ماعىناسىندا ايتىلىپ، جازىلىپ ءجۇر. تiپتi، قازاقتىڭ بايىرعى سوزiندەي سويلەۋ تiلiمزدە ءارi جازۋىمىزدا دا وسى ماعىنادا قولدانىلۋى ۇدەپ بارادى. "پاش" ءسوزiن بايىرعى تابيعي قالپىندا قولدانۋ جاعىن قولعا الىپ، تiل بۇزارلىق ادەپتەن ارىلۋ تiلiمiزدiڭ تابيعي تازالىعىن ساقتاۋ بولماق.

بۇل – قالامگەرلەر، بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى جابىلا قولعا الىپ بايىرعى قالپىندا قولدانىسقا ءتۇسiرiپ، تەز ارادا باستاپقى قالپىنا كەلتiرە الامىز. ءار ءسوز ءوز ماعىناسىندا قولدانىلسا، جاراستىقتى بولماق.

مىڭ جىلدان استام ۋاقىت بويى قولدانىپ كەلە جاتقان ءداستۇرلi دiنiمiز – يسلامدى سۋنيتتiك جولىمەن ۇستانىپ كەلەمiز. بۇل جول يسلام قاعيدالارى مەن ۇلتتىق قازاقي ءداستۇرiمiزدi، ادەت-عۇرىپ، سالت-سانامىزدى عاجاپ ۇيلەستiرە بiلگەن رۋحاني قۇبىلىسقا اينالدى. مىڭ جىلدان استام مۇنى قازاق حالقى (بارلىق تۇرiك حالىقتارى سياقتى) اراب تiلiندەگi "اللاھ" ءسوزiن ءوز تiلiنiڭ دىبىستىق تابيعاتىنا وراي "اللا" دەگەن ءسوز تۇرiندە قولدانىپ كەلدi. بۇل سوزگە بۇكiل ءداستۇرلi پوەزيامىز بەن بۇگiنگi ادەبيەتiمiز دە ءمان بەرiپ، "اللا" ءسوزi تۇرiندە جازىلىپ، جىرلانىپ كەلەدi.

ۇلى ويشىل اقىن اباي ءوزiنiڭ "اللانىڭ ءوزi دە راس، ءسوزi دە راس" دەگەن فيلوسوفيالىق ولەڭiندە "اللا" ءسوزiن قولدانۋى – حالىق تiلiنiڭ تابيعي بولمىسىنان تۋعان ءداستۇرلi قۇبىلىس بولاتىن.

ال بۇگiندە "جەر استىنان جiك شىقتى، ەكi قۇلاعى تiك شىقتى" دەگەندەي قازاقستانعا سىرتتان كەلگەن بۇگiنگi يسلام دiندارلارىنىڭ كەلiسiمەن (ولار بۇگiندە تونىن وزگەرتiپ كيiپ "تازا يسلاميستەرمiز"دەپجۇر) تiلiمiزدi سىندىرىپ، "اللاھ" ءسوزiنiڭ اراپشا قالپىن بۇزباي ايتىڭدار دەپ مەشiتتەردە ۋاعىز ايتىپ، باسپاسوزدە جاريالانعان ناسيحاتتارىندا "اللاھ" ءسوزiن قولدانىسقا ءتۇسiرiپ قالىپتاستىرۋدا.

ولاردىڭ بۇل قىلىعى عىلىمي نەگiزi جوق بۇكiل تiلدەرگە ءتان ورتاق زاڭدى بەلiنەن باسىپ، عىلىمي ساۋاتسىزدىعىن وزدەرi كورسەتiپ وتىرعان كەيبiر ورىس شوۆينيستەرiنە ۇقسايتىنى بار.

تiل عىلىمىندا مويىندالعان ورتاق زاڭدىلىق – الەمدەگi حالىقتاردىڭ ءبارi دە سىرتتان، بوگدە تiلدەن ءسوز قابىلداعاندا، ءوز تiلiنiڭ تابيعي وزiندiك دىبىستىق ەرەكشەلiگiمەن سويلەۋ تiلiنiڭ دىبىستىق قالپىنا (مودەلiنە) بايلانىستى قابىلدايدى. مىسالى، قازاقتار ورىس تiلiندەگi "موسكۆا، سانك-پەتەربۋرگ، ورەنبۋرگ، ياشيك، تراكتور" ت.ب. سوزدەرiن ءوز تiلiنiڭ جاتىسىنا قاراي "ماسكەۋ، پەتەربور، ورىنبور، جاشiك، تiراكتiر" دەپ قازاقىلاندىرىپ قابىلدايدى. ورىستار دا قازاقتىڭ "قىمىز، قۋىرداق، سەكسەۋiل، بۇركiت" ت.ب. سوزدەرiن ءوز تiلiنiڭ جاتىسىنا قاراي "كۋمۋس، كاۆارداك، ساكساۋل، بەركۋت" دەپ ايتۋى زاڭدى قۇبىلىس. بۇل – بارلىق تiلدەگi ورتاق زاڭدىلىق. مۇنى فيلولوگ عالىمداردىڭ ءبارi دە بiر سوزگە كەلمەي مويىندايتىن شىندىق.

بiراق تiلدەگi بۇل ورتاق زاڭدىلىقتى ميسسيونەرلiك ساياساتتى قولداناتىن وتارشىل يمپەريالار عانا مويىنداعىسى كەلمەي كۇشكە سالادى. اسiرەسە، وسى ۇلى دەرجاۆالىق پيعىل سالاسىنا سiڭiپ قالعان كەيبiر ورىس زيالىلارى نەمەسە شوۆينيستiك پيعىلداعى قازاقستاندىق ورىستار وزدەرiنiڭ عىلىمعا، ساياساتقا جات پiكiرلەرiن اشىق ايتۋدا. مىسالى، كوپشiلiككە تانىمال وپپوزيتسيونەر پەتر سۆويك قازاقتار ورىس ءسوزiن ءوز قالپىندا ايتپاي، سوڭعى كەزدە قازاقىلاندىرا باستادى دەپ شۋ شىعارۋدا (قاراڭىز: "پەتر سۆويك، بۇل قاي ساسقانىڭ؟. انا تiلi، 15.03.2001). ونىڭ ويىنشا، قازاقتار ورىس سوزدەرiن بۇزباي، تازا ورىسشا تۇرiندە ايتۋى كەرەك ەكەن. ال، قازاقتار ورىس ءسوزiن ءوز تiلiنiڭ دىبىستىق تابيعاتىنا لايىقتاپ قازاقىلاپ ايتسا، ول زاڭسىزدىق بولادى ەكەن.

مiنە، بۇل – يمپەريالىق وتراشىلدىق ساياساتتىڭ ۇلت تiلدەرiنiڭ وزiندiك ورتاق زاڭدىلىعىن عىلىمي نەگiزدە تانىپ بiلمەيتiن شوۆينيستiك ۇلى دەرجاۆالىق ساياساتتىڭ ساناداعى كەرتارتپالىق كورiنiسi ەكەنi عىلىمي ورتادا ايدان انىق قۇبىلىس.

پەتر سۆويك مىرزاعا نەگە ورىستار شەتەل تiلدەرiنەن نە قازاق تiلiنەن ءسوز العاندا، نە سەبەپتi ورىستاندىرىپ الاسىڭدار – دەپ سۇراساق، نە دەر ەدi? مىسالى، "سلوۆار ينوستراننىح سلوۆ" سوزدiگiندەگi لاتىن، گرەك، نەمiس، اراب ت.ب. تiلدەردەن مىڭداپ ەنگەن تەرمين سوزدەرi سول تiلدەردiڭ جازىلۋ، ايتىلۋ قالپىن ساقتاماي، بارلىق سوزدەردi ورىس تiلiنiڭ ايتىلۋ، جازىلۋ قالپىنا ءتۇسiرiپ قابىلداعان. پەتر سۆويك مىرزا بۇل قۇبىلىستى بiلسە دە بiلمەگەنسيدi. ارينە، بۇل – بارلىق تiلدەرگە ءتان تiلدەگi ورتاق زاڭدىلىق ەكەنiن مويىنداماسقا لاجى جوق قۇبىلىس.

پەتر سۆويك مىرزانىڭ كوزقاراسى بويىنشا، قازاقتار ورىس ءسوزiن سول قالپىندا بۇزباي، قازاقىلاندىرماي الۋى كەرەك ەكەن دە، ورىستار قازاق سوزدەرiن ورىستاندىرىپ الا بەرۋگە ەرiكتi ەكەن. مiنە، بۇل وي تانىمداعى ساياسي-يدەولوگيالىق كوتەن زورلىق دەپ وسىنى ايتادى، بiلمەسەڭ بiلiپ قويعانىڭ ءجون، پەتر سۆويك مىرزا (انا تiلi.15.03.2001)!

كوممۋنيستiك پارتيا سانالى تۇردە ساياسي ماقسات قويا وتىرىپ، 1930-40 جىلدار اراسىندا ارابشا قازاق جازۋ تاڭباسىن ەكi رەت الماستىردى. 1940 جىلدان باستاپ قازاقتار ورىس جازۋ تاڭباسىن (33 ءارپiن) سول قالپىندا قابىلدادى. قازاق وقۋشىلارىنىڭ (مىنا مەنiڭ زامانداستارىمنىڭ) ارتيكۋلياتسيالىق بازاسى (ياعني سويلەۋ ستانوگى) ورىسشا قالىپتاستى. وسى سەبەپتi قازاقتار ورىس تiلiن اكتسەنتسiز سويلەيتiن بولىپ الدى. ال، پريبالتتار مەن گرۋزين، ارميان حالىقتارىنىڭ تiلدەگi ارتيكۋلياتسيالىق بازاسى ولاردىڭ ۇلتتىق جازۋ تاڭباسى نەگiزiندە قالىپتاسۋى سەبەپتi، ولاردىڭ ءبارi دە ورىس تiلiن وتە جاقسى بiلسە دە، ورىس تiلiن وزدەرiنiڭ ۇلتتىق تiلiندەگi بولمىسىنا قاراي ۇلتتىق اكتسەنتپەن سويلەيتiن بولىپ شىقتى. بۇل، شىن مانiندەگi، تابيعي زاڭدىلىق.

نەگە بۇلاي بولدى؟ ياعني قازاقتار اكتسەنتسiز سويلەسە، ولار اكتسەنتپەن سويلەۋiنiڭ سىرى قايدا جاتىر؟ ارينە، مۇنىڭ سەبەبi رەسەي يمپەرياسى مەن سسرو-نىڭ تۇرiك حالىقتارىن ورىستاندىرۋ ارقىلى ۇلتسىزداندىرۋدى ماقسات تۇتقان باياعى ميسسيونەرلiك ساياساتىندا جاتىر دەپ بiلمەك كەرەك.

ال، ەندi حح ع. اياعى مەن ححI عاسىردا قازاقستاننىڭ ءداستۇرلi دiنi مەن ۇلتتىق ادەت-عۇرپىن بۇزۋدى ماقسات تۇتىپ، قازاقستانعا شاقىرۋسىز كەلگەن ءارتۇرلi باعىتتاعى دiندارلار تiلiمiزدە مىڭ جىلدان استام ۋاقىت iشiندە قالىپتاسقان "اللا" دەگەن ءسوزiمiزدi "اللاھ" دەپ ايتۋدى، جازۋدى سانامىزعا ەرiكسiز سiڭدiرۋدە. ءۇش-ءتورت مىڭ جىل بويى ۇستانىپ كەلە جاتقان ۇلتتىق ادەت-عۇرپىمىزدى (ارۋاقتى سىيلاۋ، اس بەرۋ، جەتiسiن، قىرقىن، جىلىن وتكiزۋ، ناۋرىزدى مەيرامداۋ ت.ب. سالت-سانامىزدى) تازا اراپتىق-ۋاقابيستiك قالىپقا تۇسiرۋگە ايانباي كۇرەسۋدە. ارينە، مۇنىڭ استارىندا بەيمالiم ساياسي ماقسات جاتسا كەرەك. ولاردى ارەكەتكە ءتۇسiرiپ وتىرعان تەرەڭ دiني تانىم ءۇشiن جۇرگiزiلەتiن كۇرەس ەمەس، بەيمالiم جات پيعىلدى كوزدەگەن ياعني قازاقتاردى ءارتۇرلi دiنيسىماقتارعا تارتىپ، رۋحاني ۇلتتىق تۇتاستىعىن بۇزۋ ءۇشiن، جىل سايىن سىرت ەلدەردەن بولiنەتiن 12-13 ملرد. دوللاردىڭ لەبi مە دەپ ويلايمىن.

ولار دا پەتر سۆويك مىرزا سياقتى تiلدەگi وبەكتيۆتi ورتاق زاڭدىلىقتى مويىنداعىسى كەلمەيتiنi سەبەپتi "اللا" دەمە "اللاھ" قالپىندا ايت دەپ، دiني ناسيحاتىن قىزۋ تۇردە جۇرگiزۋدە.بۇل ناسيحاتتىڭ تەرiس اسەرi قاراپايىم پەندەلەردi عانا شارپىپ وتىرعان جوق، ءمۇيiزi قاراعايداي ادەبيەت عالىمدارىنىڭ وزiنە دە تيiپ وتىرعانىن ولار شىعارعان "ون عاسىر جىرلايدى" دەگەن كiتاپتا "اللا" ءسوزiنiڭ ءبارiن "اللاھ" دەپ بەرگەندە قانداي قاعيداعا سۇيەنگەنiن تۇسiنە الماي كۇمانداندىم؟

قىسقاسى، بiزدەرگە جاڭاشىل دiندارلاردىڭ عىلىمي تانىمعا جات، تiزەگە باسىپ تىقپالاپ جاتقان تازا اراپشا ايتىلاتىن "اللاھ" ءسوزiن قابىلداۋدان بوي تارتىپ، الەم حالىقتارى مويىنداعان ۇلت تiلدەرiندەگi عىلىمي وبەكتيۆتi ورتاق زاڭدىلىققا سۇيەنiپ، "اللا" دەۋiمiز ءجون بولار؟

وشپەس، ونبەس داۋعا تۇسكەنشە، حالقىمىز ءداستۇرلi يسلامدى قابىلداعان تۇستان مىڭ جىلدان بەرi ايتىپ كەلە جاتقان، تiپتi، قانىمىزعا سiڭiپ كەتكەن "اللا" ءسوزiن بايىرعى قازاقى قالپىندا ايتىپ، تiل عىلىمى انىقتاعان ورتاق زاڭدىلىقتى ۇستانعانىمىز ءجون بولار! ويتكەنi يدەولوگيالىق ساياساتتى باقىلاپ، تانىپ-بiلiپ وتىرۋدى تاپسىرعان بيلiكتەگiلەردiڭ جالپاق شەشەي چينوۆنيكتەرi تەولوگيالىق بiلiمسiزدiگiنەن ولارمەن كۇرەستە شاراسىزدىق تانىتىپ ارەكەتسiز وتىرۋىنا نە دەيمiز؟

مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button