بۇلاق باسىنان تۇنار نەمەسە ارالاس مەكتەپ باعىمىز با، سورىمىز با؟ (جالعاسى)

2. ال، ارۋ قالا، بۇرىنعى استانا بولعان الماتىنىڭ جاعدايى دا بۇل تۇرعىدان قاراعاندا، جارىستا وزا شاۋىپ بايگە الۋدىڭ ورنىنا رەسپۋبليكادا ەڭ ارتتا قالۋدا. مىسالعا الار بولساق، الماتىدا 243 مەكتەپ بولسا، سونىڭ 44-i عانا قازاقشا مەكتەپ، ياعني 20% عانا. 80 % -ىن ورىس مەكتەبi مەن ارالاس مەكتەپتەن تۇرادى ەكەن. الماتىداعى 66 جوعارى وقۋ ورنىندارىندا وقيتىن ستۋدەنتتەردiڭ 39 % -ى عانا قازاق بولiمiندە وقيدى ەكەن. ال، مۇندا بالا-باقشا جاعى دا جەتiسiپ تۇرعان جوق. قالاداعى 154 بالا-باقشانىڭ 24-i عانا قازاقشا ياعني بار بولعانى 16 % عانا. قازاقتىڭ ەڭ زيالى توبى مول دەگەن الماتىمىزدىڭ جاعدايى دا جەر باۋىرلاپ تۇر.

3. قازاعى مول، ۇلت ءداستۇرi مىقتى دەگەن ءارi وبلىس بويىنشا iس-قاعازدارى مەن سويلەۋ تiلi مەملەكەتتiك تiلگە كوشكەن جامبىل وبلىسىنىڭ دا ارالاس مەكتەپ ماسەلەسiنە كەلگەندە اقىن سارا اپامىز ايتقانداي: "كەلگەندە جيەنقۇلعا شىقپايدى ءۇنiم" بولىپ تۇر. جامبىل وبلىستىق بiلiم بەرۋ دەپارتامەنتiنiڭ باسشىسى دۇيسەنبەك ءابدiرايموۆتىڭ مالiمەتi بويىنشا، وبلىستا 463 مەكتەپتiڭ 311-i – قازاقشا مەكتەپ، 14-i – تازا ورىسشا مەكتەپ، ال، 137 مەكتەپ ارالاس مەكتەپ. ال، 97 مەملەكەتتiك بالا-باقشانىڭ 63-i – قازاقتiلدi، 3-ەۋi – ورىستiلدi، 31-i ارالاس تiلدi. وبلىس بويىنشا وقيتىن 188204 بالانىڭ 71%-ى قازاق تiلiندە بiلiم الادى. استانا مەن الماتىعا قاراعاندا ءتاۋبا دەسەك تە بولعانداي.

4. ەڭ قينالاتىن جەرiمiز قازاعى مول دەگەن باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ زەلەنوۆ اۋدانىنداعى 34 ورتا ارالاس مەكتەپتiڭ 3-ەۋi عانا قازاق مەكتەبi ەكەن. وسى مەكتەپتەردە بارلىعى 8312 بالا وقىسا، سونىڭ 2312-سi عانا مەملەكەتتiك تiلدە بiلiم الۋى نەنi كورسەتەدi? ارالاس مەكتەپتە وقيتىنداردىڭ كوپشiلiگi قازاق بالاسى، نەگiزiنەن، ورىس تiلiندە بiلiم الۋدا. سانى جىل وتكەن سايىن مولىعا تۇسۋدە. بiر قۋانتارلىق جاعداي – قازاق تiلiندە وقيتىن وقۋشىلار سانى جىل وتكەن سايىن بiرتiندەپ مولىعىپ، كوبەيiپ كەلەدi ەكەن. مىسالى 2005 جىلى اۋدان بويىنشا 956 بالا عانا قازاقشا وقىسا، بiر جىل وتپەي جاتىپ-اق ولاردىڭ سانى 2006 جىلى بiردەن 2550-گە ءوسiپ كەتۋi – انا تiلiندە وقۋعا دەگەن ۇمتىلىستى كورسەتiپ، كوڭiلگە قۋانىش ۇيالاتادى. قازاق تiلiندە وقيتىن بالا سانى كوبەيسە دە، ولار وقيتىن قازاقشا مەكتەپتiڭ بولماۋى اياققا تۇساۋ سالىپ تەجەپ وتىر. بۇل – بار مۇمكiندiكتi شىندىققا اينالدىرا الماعان جەرگiلiكتi بيلiكتiڭ دارمەنسiزدiگi مەن ۇلتتىق رۋحتىڭ ۇيقىعا قاراي قالعىپ كەتۋi دەمەسكە امالىڭ جوق. بۇدان ۇلتتىق سانانىڭ جەر باۋىرلاپ قالۋىنان باسقا سەبەپ كورiنiپ تۇرعان جوق. بالاسىن قازاق مەكتەبiنە وقىتۋعا ىنتالى اتا-انا بارشىلىق. بiراق قازاق مەكتەبiنiڭ ەسiگiن ايقارا اشۋعا مۇمكiندiگi بولماي دiڭكەسiن قۇرتىپ وتىر!

ارالاس مەكتەپ ماسەلەسi – قازاقستان تاۋەلسiزدiك الىپ، ءوز الدىنا ءتۇتiنiن تۇتەتiپ وتىرعان بۇگiنگi زاماندا ازايۋدىڭ ورنىنا مولىعىپ ۇدiرە دامۋ جولىنا تۇرۋى بiزدi تاڭعالدىرادى. «ءوشۋدiڭ ورنىنا ءورشي تۇسۋiنە نە سەبەپ بولدى؟» دەگەن سۇراق كولدەنەڭ قويىلىپ وتىر. نەگە؟ 1991 جىلى ەگەمەندiك العان قازاقستاندا 8881 بالا-باقشا بولسا، سونىڭ 2233-i – قازاقشا. 3501-i ارالاس بالا-باقشا. ياعني قازاق تiلدiسi 25%-عا ارەڭ iلiگiپ تۇر. قازiر دە وسى كورسەتكiشتەن اسا الماي تۇرمىز.

ال، قازاقستاندا ارالاس مەكتەپتiڭ سانى 2007 جىلدىڭ وزiندە ازايۋدىڭ ورنىنا 2068 مەكتەپكە جەتiپ كوبەيiپ وتىرۋى – وسىنىڭ ايعاعى دەسە بولعانداي. پاتشا ميسسيونەرلەرiنiڭ ارمانداپ قيالىنا ورالماعان ارالاس مەكتەپتiڭ مۇنشالىقتى كوبەيۋ سانى بiزدiڭ تاۋەلسiز ەلiمiزدە شىندىققا اسىپ وتىرۋى- تۇسiنiكسiز جاعداي. بۇل جاعدايدى كiمدەر ورنىقتىرىپ ساقتاپ وتىر؟

مەنiڭ پiكiرiمشە، ارالاس مەكتەپ ماسەلەسi قازاق تiلiنiڭ مەملەكەت تiلi دەپ ستاتۋس الۋىنا بايلانىستى ءباسپاسوز بەتiندە جيi ءسوز بولا باستاۋىندا زاڭدىلىق بار. ويتكەنi ارالاس مەكتەپ پەن ارالاس بالا-باقشا اتاۋلىنىڭ بارiندە دە تiلدiك سويلەۋ ورتاسى، ياعني ورىس تiلi ۇستەمدiك ەتiپ وتىرعانى كۇمان تۋدىرمايدى. ونى ەشكiم دە تەرiستەي المايدى. كوممۋنيستiك پارتيانىڭ ءوزi قول جەتكiزە الماعان مۇنشالىقتى قاپتاعان ارالاس مەكتەپكە تاۋەلسiز قازاقستان مەملەكەتi كەزiندە قول جەتكiزۋiنiڭ سىرى قايدا جاتىر؟ تازا ورىس مەكتەپتەرiنiڭ وزiندە قازاق بالالارىنىڭ قۇرامى مول. ال، ارالاس مەكتەپتەردە قازاقشا، ورىسشا وقيتىن بالالاردىڭ ءبارi دە سويلەۋ ورتاسى ورىستiلدi بولعان سوڭ، ارينە ورىس تiلiندە سويلەمەي تۇرا المايدى. ودان ارىلۋدىڭ ورنىنا رەسەي وتارشىلدارى مەن كوممۋنيستەردiڭ بۇركەمەلەنگەن ورىستاندىرۋ، بiر تiلدە سويلەتۋ ساياساتىن ءوزiمiز بiلەك سىبانا جۇزەگە اسىرىپ جاتقانىمىز قاي زاڭدىلىققا سيادى؟

دانا حالقىمىزدىڭ "سۋ باسىنان تۇنادى" دەيتiن ءومiر تاجiريبەسiنەن تۇيگەن عاجاپ ءسوزi بار. وسى تۇرعىدان قاراساق، زاماننىڭ كەرتiمەن ەرiكسiز لايلانعان انا تiلiمiزدi باستاپقى تابيعي ءمولدiر سۋداي قالپىنا ءتۇسiرۋ ءۇشiن، شەشۋشi ارەكەتتi بالا-باقشا مەن مەكتەپتەردەگi تiل ماسەلەسiنەن باستاۋ، ياعني سويلەۋ ورتاسىن قازاقىلاندىرۋدان باستاۋ – ەڭ باستى شەشۋشi ماسەلەگە اينالىپ وتىرعانىن سانالى تۇردە ۇعىناتىن، ۇعىنا وتىرىپ باتىل ارەكەت ەتەتiن ۋاقىت جەتتi ەمەس پە؟ وعان كiم قولبايلاۋ جاساي الادى؟ ەشكiم دە!

بiزدەر قازiرگi كەزەڭدە تiلi جاعىنان تۇنىعى لايلانعان ەرەسەكتەر مەن ەگدە ادامداردى، سۇيەگi قاتىپ كەتكەن قىزمەتكەرلەردi مەملەكەت تiلiن مەڭگەرتەمiز دەپ ارپالىسىپ جاتۋىمىز دۇرىس ەمەس. مۇنى بەينەلەپ ايتقاندا سۋدى ورتاسىنان، اياعىنان تۇندىرۋعا كۇش سالىپ ارامتەر بولىپ جاتۋدىڭ ءجونi بار ما؟ قاشان ولار مەملەكەت تiلiن مەڭگەرiپ، ەركiن تۇردە سويلەگەنشە، ولاردىڭ وزدەرi دە جاسى ۇلعايىپ، زەينەتكەرلiككە شىعىپ كەتەدi. ياعني سويلەۋ تiلi لايلانعان قاۋىمعا ەرiكسiز تiل ۇيرەتiپ كۇشiمiز بەن قاراجاتىمىزدى بوستان بوسقا سۋعا اعىزىپ، مەملەكەت قاراجاتىن شاشىپ جاتىرمىز. ارالاس بالا-باقشا مەن ارالاس مەكتەپكە قارسى كۇرەستi 1992 جىلى بiردەن باستاپ جiبەرگەنiمiزدە قازiرگi 16 جاسقا تولعان بوزبالالار مەن بويجەتكەندەر – ءبارi دە بۇگiندە قازاقشا سويلەپ، سايراپ تۇرعان بولار ەدi. امال قانشا، ولار ارالاس مەكتەپتi بiتiرiپ، قىزمەتكە ارالاسقان شالا قازاقتار مەن ادا قازاقتاردىڭ سانىن تاعى دا مولىقتىرا تۇسەتiن كۇشكە اينالىپ وتىر. ولاردى تاعى دا مەملەكەت تiلiن مەڭگەرتۋگە قارجى مەن ۋاقىتىمىزدى قوسا جۇمساۋعا ءماجبۇرمiز. بۇلاردىڭ الدىڭعى لەگiنە ارەڭ دەگەندە انا تiلiن ۇيرەتسەك، ەرتەڭ ولاردىڭ ارتىنان كەلەتiن جاڭا تولقىنى لەگi تاعى دا لىقسىپ كەلە بەرەدi. سۋداعى لايلانعان تولقىنعا ۇقساپ، الدىڭعى تولقىن كەتسە، ارتقى تولىنى دا وسىلايشا لايلانىپ ءۇزiلiسسiز قايتالانىپ، قوسىلعان ۇستiنە قوسىلا بەرمەك.

بۇدان قۇتىلۋدىڭ توتە جولى – ماسەلەنi سۋ باسىنان تۇندىرۋدا جاتىر. ياعني، ارالاس مەكتەپتەردەگi قازاق، ورىس سىنىپتارىن ءبولiپ، قازاعىن – قازاق مەكتەبiنە، ورىسىن – ورىس مەكتەبiنە جiبەرۋ. بۇعان ەشكiم دە داۋ ايتا الماسا كەرەك. بارiنە ءوز تiلiندە مەكتەپ بەرiلسە، نە دەپ داۋلاسادى. رەسەيدە جاسايتىن ميلليوننان استام قازاقتارعا ولار انا تiلiندە بiر دە بiر مەكتەپ اشپاي وتىر عوي. بۇل ماسەلەدە داۋ شىعاراتىن مونوتiلدi ازاماتتار بiر كەز بiزدiڭ ورنىمىزعا وزدەرiن قويىپ كورسiن. ۇياتى بولسا، سانالى تۇردە ۇعىنسا سوندا ءبارi دە ورنىنا تۇسەر ەدi..

بۇل كەسەلدi قۇبىلىستى قولدان قوزدىرىپ، تەجەۋ سالماي وتىرعان جاساندى سىلتاۋدان قۇتىلۋدىڭ جولى بار ما؟ ارينە، بار! بار بولعاندا بiرجولاتا قۇتىلۋدىڭ شەشۋشi جولى دا بار! ول جول – لايلانعان بۇلاق سۋىن تەك باسىنان باستاپ تۇندىرعاندا، بۇكiل بۇلاق سۋى تازالانىپ تابيعي قالپىنا كەلمەي مە؟ وسى سەبەپتi دە حالقىمىز: "سۋ باسىنان تۇنادى" دەپ بەكەر ايتپاعانىنا كوزiمiز جەتە تۇسەدi. ارالاس مەكتەپتەر دە وسى بوتانا بوپ اعاتىن لايلانعان بۇلاق سۋى ءتارiزدi. ونى ورتا تۇسىنان توسىپ تۇندىرۋعا قانشالىقتى كۇرەسiپ، ارەكەت ەتسەڭ دە، تۇنىپ تازارۋى مۇمكiن ەمەس. وسى سەبەپتi كەشەگi اشىق، بۇگiنگi جاسىرىن ميسسيونەر اتاۋلىنىڭ ءبارi دە ارالاس مەكتەپتەرگە شەشۋشi بۋىن رەتiندە ءمان بەرiپ، رەسمي ورىنداردى ناندىرىپ، تiپتi ساياسي يدەولوگيالىق سىپات بەرiپ سەسكەندiرۋگە ۇمتىلىپ كەلەدi.

ولار ارالاس مەكتەپ جايىندا شىندىقتى ايتىپ شىرىلداعانداردى جاسقاۋ ءۇشiن، بەساسپاپ يدەولوگيالىق قۇرال بولعان كپسس وك 1986 جىلعى قاۋلىسىندا ايتىلعان "قازاق ۇلتشىلدىعى" دەگەن ايىپتاۋدان قول ۇزەر ەمەس. تiپتi، اڭعال قازاقتاردى جاسقاۋ ءۇشiن ۇلتشىلدىقتىڭ جاڭا تۇرلەرiن ويلاپ تاۋىپ، قوزداتۋعا تىرىسۋدا. مىسال ءۇشiن ايتار بولساق، "راديكالنىي ناتسيوناليزم"، "نەوناتسيوناليزم"، "زداروۆىي ناتسيوناليزم"، "پوليتيچەسكي ناتسيوناليزم" دەگەن ت.ب. "جاڭا" تەرميندەردi ءۇستi-ۇستiنە توعىتىپ ۇركiتپەك قامىندا ءجۇر. مۇنداي تالاپتى كوپ ۇلتتى رەسەيگە قويسا جاراستىقتى بولار ەدi. حالىقتار دوستىعى دەسە تۇرىپ توسەك، جاتسا جاستىق بولاتىن جالپاق شەشەي قازاقستانعا مۇنى نە بەتiڭمەن ۇيالماي ايتاسىڭدار؟ ەگەر رەسەيدەگi ارالاس مەكتەپتەردە باسقا بiر ۇلتتىڭ تiلi سويلەۋ ورتاسىن قالىپتاستىرىپ، باسىم بولىپ بارا جاتسا، كورەر ەدiك جاڭاعى كوكەزۋلەردiڭ اۋسەلەسiن.

كەڭەس ۇكiمەتi كەزiندە ۇلتتىق ساناسى ويانعانداردى "بۋرجۋازيالىق ۇلتشىلدار"، "پانتۇركيستەر،" "پانيسلاميستەر" دەپ زارەمiزدi ءزار تۇبiنە ءتۇسiرۋشi ەدi. «ۇلتشىل» دەگەن سوزدەن قورىققان رۋحى سىنعان قازاقتار ول ۇعىمدى جۇمسارتپاق بولىپ "ۇلتجاندى" دەگەن جاساندى تەرميندi قالقان ەتiپ بويتاسالاۋعا بەت بۇرعانى دا راس. ەندi تاعى دا سەسكەندiرە ءتۇسۋ ءۇشiن ۇلتشىلدىقتىڭ جاڭادان بەس-التى ءتۇرiن ويلاپ تاۋىپ، رەسمي تەرميندiك سوزگە ەندiرiپ جiبەرگەن سابازدار بۇگiنگi ماڭگۇرتتەنگەن قازاق بايقۇستاردى "بۇتاعا پانالاعان تورعايداي" پانا iزدەپ ىعىسقان قازاقتى ىعىسقان ۇستiنە ىعىستىرا تۇسپەك. ۇلت مۇددەسiن ورىندى ءسوز ەتكەن سايىن، ورىستiلدi باسپاسوزدەر، اسiرەسە، وپپوزيتسيالىق باسپاسوزدەر شۋىلداپ شىعا كەلەدi. ەگەر دە ول سابازدار عاسىرلار بويى ۇلتتىق ەزۋگە تۇسكەن قازاقتاردىڭ ورنىنا وزدەرiن قويىپ ويلانسا، شىندىققا كوزi جەتiپ ۇياتى بارلارى ويلانار ەدi. ادiلەتسiزدiكتەرiن سەزiنەر ەدi. نەمەسە پريبالتيكاعا بiرەر ايعا بارىپ كەلسە، شەل باسقان كوكiرەك كوزi اشىلار ەدi. نە رەسەي سياقتى ورىس تiلiن 5 جىلدا مەڭگەرمەسە، ازاماتتىعىن بەرمەيتiنi سياقتى، قازاقستان دا 5 جىلدا مەملەكەت تiلiن بiلمەسە، ازاماتتىعىن بەرمەيتiن بولساق نە ەتەر ەدi. قىسقاسى بiزدەگi مونوتiلدiلەر ء"تاۋبا" دەگەندi بiلمەي-اق كەتەتiن ءتۇرi بار. توڭمويىندىقتى كەشەگi زامان كوتەرسە دە، بۇگiنگi زامان تالابى كوتەرە المايتىنىن سەزiنۋ كەرەك شىعار.

قازاقستانداعى مەكتەپتەردiڭ ۇشتەن ەكiسiن، ياعني iشiندە تازا ورىس مەكتەپتەرi مەن ارالاس مەكتەپتەر قۇرايدى. بۇلارداعى سويلەۋ تiلi – ورىس تiلi، ياعني بۇل مەكتەپتەردە ورىس تiلi – سويلەۋ ورتاسىن قالىپتاستىرىپ وتىر. ارالاس مەكتەپ مەملەكەتتiك تiلدiڭ تابيعي ورنىن الۋعا كەسiرiن تيگiزۋدە. ارالاس مەكتەپ بۇلاقتىڭ باسىندا تۇرىپ الىپ سۋ اعىسىن باسىنان باستاپ لايلاپ، بوتانا سۋعا اينالدىرۋدا. وسى كەرiتارتپا قۇبىلىستان ارىلۋ ءۇشiن ارالاس مەكتەپتەردi جاعدايعا، ۋاقىتقا، ورنالاسۋ ورنىنا قاراي جىل وتكەن سايىن قازاق كلاستارىن قازاق مەكتەبiنە، ورىس كلاستارىن تازا ورىس مەكتەپتەرiنە قوسۋ ارقىلى اسپاي-ساسپاي بiرتiندەپ ىڭعايلاستىرا بەرۋ كەرەك. بۇل ارادا ارالاس مەكتەپتەردەگi سىنىپتاردى وقۋ تiلiنە قاراي جۇيەلەپ ۇيلەستiرiپ جۇزەگە اسىرۋ – بiلiم، عىلىم مينيسترلiگi مەن جەرگiلiكتi وقۋ ورىندارى دەپارتامەنتiنiڭ ەڭ باستى مiندەتتەرi بولىپ قالا بەرمەك.

ارالاس مەكتەپتi قازان توڭكەرiسiنە دەيiن رەسەي يمپەرياسى ۇساق ۇلتتاردى ورىستاندىرىپ شوقىندىرۋدىڭ، ساياسي بiر ورگانيزمگە اينالدىرىپ جiبەرۋدiڭ شەشۋشi كiلتi رەتiندە جۇزەگە اسىرۋعا قىزۋ اتسالىسىپ، بەلگiلi ناتيجەلەرگە دە قولدارى جەتتi. بۇل يمپەريالىق ميسسيونەرلiك ساياساتتى كومپارتيا باستاعان قىزىل يمپەريا ارالاس مەكتەپتi ينتەرناتسيونالدىق تاربيەنiڭ بەسiگi رەتiندە ءداستۇر رەتiندە قاراپ، وزدەرi ۇستانعان ميسسيونەرلiك جاسىرىن ساياساتىن بۇركەمەلەپ وتكiزiپ، ۇلت مەكتەپتەرiن بiرتiندەپ بiلدiرمەي جويۋدىڭ بiرتiلدi سوۆەت حالقىن قالىپتاستىرۋدىڭ بەساسپاپ قۇرالى رەتiندە جۇزەگە اسىرىپ وتىردى. پاتشالىق زامانداعى ارالاس مەكتەپ پەن قىزىل يمپەريا تۇسىنداعى ارالاس مەكتەپ اراسىنداعى ورىستاندىرۋ ارقىلى ۇلتسىزداندىرۋ ماقساتىندا ايىرما بولمادى. ارالاس مەكتەپ ميسسيونەرلiك ساياساتتى جۇرگiزۋدiڭ ءداستۇرi رەتiندە قابىلداندى.

ال، ەندi بۇگiنگi تاۋەلسiز قازاقستاندا ارالاس مەكتەپتiڭ دامۋىنا اتسالىسىپ، ونى ورنىمەن تاراتىپ جiبەرۋگە قارسى استىرتىن كۇرەسەتiن كۇش – ۇلى دەرجاۆالىق سانادان ارىلماعان مونوتiلدiلەر مەن سولار جۇرگiزگەن ساياساتتىڭ "جەمiسi" بولعان بيلiكتiڭ بارلىق ساتىلارىندا وتىرعان ءوزiمiزدiڭ ۇلتسىزدانىپ كوسموپوليتتەنگەن ادا قازاقتار مەن شالا قازاقتاردىڭ ۇرپاقتارى ەكەنiن نەگە جاسىرامىز. «تاڭ اتپايىن دەسە دە كۇن قويمايدى» دەگەندەي مەملەكەتتiك تiل كۇن وتكەن سايىن باياۋ تۇردە بولسا دا، ءوز ورنىن الا باستاۋىمەن قوعامنىڭ رۋحاني ۇيتقىسىنا اينالارىنا سەنiم نىق.

سۋ باسىندا تۇرىپ، مەملەكەتتiك تiلدi لايلاندىرىپ جاتقان ارالاس بالا-باقشالار مەن قاپتاعان ارالاس مەكتەپتەردi جاعدايعا، ۋاقىتقا، ورنىنا قاراي وتىرىپ بiرتiندەپ ۇيلەسiمiن تاۋىپ تاراتپايىنشا، ياعني سۋ باسىنان تۇنباعان سوڭ مەملەكەتتiك تiلدiڭ ورنىعۋى مەن باسىمدىق ەتۋiنiڭ اۋىلى الىس ەكەنiن ويلاناتىن جانە شەشۋشi ارەكەت ەتۋگە كiرiسەتiن ۋاقىت جەتكەنiن بiلiم، عىلىم مينيسترلiگi نازاردا ۇستار دەپ، ناتيجەسiن كۇتەمiز!

مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button