قارجى الەمIندەگI قاربالاس

Iشكi نارىقتا اتقاراتىن ماڭىزى زور وتاندىق كومپانيالار مەن كاسiپورىندارعا، بانكتەرگە مەملەكەت تاراپىنان قانداي كومەك كورسەتiلمەك؟ حالىقارالىق رەيتينگتiك اگەنتتiكتەر قازاقستاندىق بانكتەر كورسەتكiشiن نە سەبەپتi تومەندەتتi? الەمدiك قارجىلىق داعدارىستىڭ حالىقارالىق ورتالىق بانكتەر مەن قازاقستاندىق بانكتەرگە تيگiزەتiن سالقىنى قانداي؟

الىپساتارلاردىڭ ساياسي ويىنى

امەريكاداعى يپوتەكالىق داعدارىس پەن ازىق-تۇلiك باعاسىنىڭ كەنەتتەن شارىقتاپ شىعا كەلۋi الەمدiك نارىقتى تىعىرىققا تiرەدi. قازاق ۇكiمەتi العاشقىدا "قارجىلىق داعدارىس" تiركەسiنەن قانشا قاشقاقتاسا دا، الەمدiك قارجىلىق داعدارىستىڭ سالقىنىن العاش سەزiنگەن ەلدەردiڭ قاتارىندا قازاقستان تۇرعان. بiزدiڭ بانكتەرگە تيەسiلi اكتسيالار باعاسىنىڭ كۇرت تومەندەۋi، نەسيە الۋداعى تالاپتاردىڭ وزگەرتiلۋi داعدارىستىڭ العاشقى بەلگiلەرi ەدi. بىلتىر كۇزدە دۇنيەجۇزiنiڭ 30 مەملەكەتiنەن كەلگەن بانك قىزمەتكەرلەرi الماتىدا باس قوستى. سول كەزدە حالىقارالىق رەيتينگتiك اگەنتتiكتەر وكiلدەرi قازاقستاندىق بانكتەردi جارىسا ماقتاسىپ، بiزدiڭ ەلدەگi ەكونوميكالىق احۋالدىڭ قاتاڭ باقىلاۋدا وتىرعاندىعىن، قارجىلىق قاۋiپ-قاتەردiڭ جوقتىعىن ايتقان. الەمدiك قارجىلىق داعدارىستىڭ كوز iلەسپەس شاپشاڭدىقپەن قانات جايىپ كەلە جاتقانىنا قاراماستان، قازاقستان بانكتەرiنiڭ رەيتينگiن قايتا قاراستىرمايتىندىقتارى تۋرالى مالiمدەمە جاساۋدى دا ۇمىتپادى. بiراق كوپ كەشiكپەي، حالىقارالىق Standart & Poor’s رەيتينگتiك اگەنتتiگi قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا قاتىستى دەربەس جۇرگiزگەن نەسيەلiك رەيتينگiن جاريالادى. قازاقستان شەتەلدiك ۆاليۋتا تۇرiندەگi (ۆۆۆ/ا-3) مiندەتتەمەسi بويىنشا جانە ۇلتتىق ۆاليۋتا تۇرiندەگi (ۆۆۆ+/ا-3) مiندەتتەمەسi بويىنشا CreditWatchتىڭ "قارا تiزiمiنە" ەنگiزiلگەن. Standart & Poor’s رەيتينگتi قايتا قاراستىرۋىنا الەمدiك قارجىلىق نارىقتىڭ قازاقستاندىق بانك جۇيەسiنە كەرi اسەر ەتۋi مۇمكiن دەگەن قاۋiپتiڭ تۇرتكi بولعانىن ايتادى. 2007 جىلدىڭ 11 جەلتوقسانىندا Standart & Poor’s نەسيەلەۋ كورسەتكiشi بويىنشا قازاقستاننىڭ 8 بانكiنiڭ احۋالىن "تۇراقتىدان" "جاعىمسىزعا" بiر-اق ءتۇسiردi. اگەنتتiكتiڭ ساراپشىلارى بiزدiڭ بانكتەردiڭ جەدەل دامۋ پروتسەسiن تاۋەكەل مەن قاتەرلەرگە سۇيەنە وتىرىپ جۇرگiزۋiنە جانە iشكi قارىزدارىنىڭ كوبەيiپ كەتكەنiنە الاڭدايدى. الەمدiك قارجىلىق داعدارىستان وتاندىق بانكتەردiڭ قانشالىقتى زيان شەككەنiن تاپ باسىپ ايتۋ قيىن. ول ۇستiمiزدەگi جىلدىڭ العاشقى توقسانىندا انىقتالادى. قر قارجىلىق باقىلاۋ اگەنتتiگi مەن قر ۇلتتىق بانكi وتاندىق بانكتەردi قارجى سالاسىنداعى داعدارىستىڭ الدىن الۋ شارالارىن قاراستىرۋعا قاتىستى بiرنەشە رەت ەسكەرتەن ەدi. الايدا، بiزدiڭ بانكتەر ەسكەرتۋدi قاپەرگە الۋعا ق ۇلىقتى بولمادى. ابىروي بولعاندا، بانكتەردەن قارىز العان قازاقتار امەريكالىقتار سياقتى نەسيەنi وتەۋدەن جاپپاي باس تارتىپ وتىرعان جوق. جاۋاپكەرشiلiكتi سەزiنگەندiكتەن. بiراق قازاقتار بانك جۇيەسiندەگi تالاپتاردىڭ كۇشەيتiلۋi سەبەپتi، قىزىن ۇزاتۋعا، بالاسىن ۇيلەندiرiپ، مەرەيتوي تويلاۋعا قارىز iزدەپ، بۇرىنعىداي بانكتەرگە جۇگiرمەيتiن بولدى.

قر ۇكiمەتi iشكi نارىقتا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىن وتاندىق كومپانيالار مەن بانكتەرگە كومەك كورسەتۋدەن باس تارتپايدى. ۇكiمەت ءاپ دەگەندە مەملەكەتتiك قازىنادان 4 ميلليارد دوللار كولەمiندە قارجى بولۋگە شەشiم قابىلداعان. سونىمەن قاتار حالىقارالىق نارىققا شىققان وتاندىق كومپانيالاردىڭ اكتسيالارى ارزانداپ كەتكەن جاعدايدا ساتىپ الۋ ءۇشiن قوسىمشا اقشا ءبولiندi: ۇلتتىق عىلىمي-تەحنولوگيالىق "سامعاۋ" حولدينگiنە 12،2 ميلليارد تەڭگە، "قازىنا تۇراقتى دامۋ قورى" اق-نا 122 ميلليارد تەڭگە. اكتسيالاردى ساتىپ الۋدىڭ مەحانيزمدەرi دە قاراستىرىلىپ قويعان. بiراق بيلiكتiڭ پiكiرiنشە، حالىقارالىق بيرجالارداعى قازاقستاندىق كومپانيالاردىڭ اكتسيالارىن ساتىپ الاتىنداي، قيىن كەزەڭ ءالi تۋعان جوق. كەيiنگi كەزدەرi لوندونداعى بيرجاعا Kazakhmys، KazakhGold، ChagalaGroup، ShalkiyaZink، KazakhstanKagazy، Eurasian Natural Recources Corporation (ENRC)، "قازمۇنايگاز" زەرتتەۋ ءوندiرۋ" اق، ۇلتتىق بانك، اليانس بانكi، قازكوممەرتس بانكiنiڭ اكتسيالارى شىعارىلعان. قور نارىعىنداعى ابىر-سابىردى پايدالانىپ قالعان "پىسىقايلار" جەتەدi. حالىقارالىق رەيتينگتەگi كورسەتكiشتiڭ تومەندەۋi دە سول "الىپساتارلاردىڭ" ارەكەتi. وسىعان قاتىستى مالiمدەمە جاساعان قر پرەزيدەنتi نازارباەۆ: "بۇل الدىمەن رەيتينگتi تومەندەتiپ، سوسىن قازاقستاندىق كومپانيالاردىڭ ارزانداپ قالعان اكتسيالارىن ساتىپ الۋدى كوزدەگەن ارنايى كومپانيالاردىڭ ويىنى" دەدi. ۇكiمەت ۇستiمiزدەگi جىلدىڭ بiرiنشi توقسانىندا حالىقارالىق رەيتينگتiك اگەنتتiكتەردiڭ وكiلدەرiن ەلiمiزگە شاقىرىپ، ولارعا ەكونوميكالىق، قارجىلىق احۋال تۋرالى مالiمەت بەرۋدi جوسپارلاپ وتىر. سەيسەنبi كۇنگi ۇكiمەتتiڭ سەلەكتورلىق كەڭەسiندە ءماسiموۆ: "قارجىلىق باقىلاۋ اگەنتتiگi مەن ۇلتتىق بانك بانكتەردiڭ اكتسيالار مەن قولدانىستاعى وبليگاتسيالاردىڭ ەميسسياسى، اكتيۆتەردiڭ قاۋiپسiزدiگi سياقتى بالامالى قارجى كوزدەرiن تارتۋعا قاتىستى باستامالارىنا بۇرىنعىداي قولداۋ كورسەتەدi. مۇنداي قادامدار مiندەتتi تۇردە بانكتەردiڭ قارجىلىق احۋالىن جاقسارتۋعا ىقپال ەتەدi" دەدi. پرەمەر قبا مەن ۇب تاراپىنان وتاندىق بانكتەردiڭ حالىقارالىق قارجى كوزدەرiنە دەگەن تاۋەلدiلiكتi ازايتاتىن كەز كەلگەن جوسپاردى ەنگiزۋگە جاعداي جاساۋعا ۋادە بەردi: "قارجىلاندىرۋ كولەمiنiڭ قىسقارتىلۋى قازاقستاندىق بانكتەردiڭ نەسيەلiك قىزمەتiنiڭ تومەندەۋiنە اسەر ەتتi. بۇل نەگiزiنەن ۇلەسكەرلiك قۇرىلىس سالاسىنا تiكەلەي قاتىستى. قۇرىلىس كومپانيالارى بانكتiك نەسيەنi قارجى كوزi رەتiندە پايدالانعان. بىلتىر ولاردىڭ كوپشiلiگi قارجى تاپشىلىعىنىڭ كەسiرiنەن جۇمىستارىن توقتاتۋعا ءماجبۇر بولدى. ۇلەسكەرلەر قۇقىعىن ساقتاۋ، سونداي-اق، قوسىمشا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ ماقساتىندا قر ۇكiمەتi قۇرىلىس كومپانيالارىن دامۋ قۇرىلىمدارى ارقىلى قارجىلاندىرۋدى قامتاماسىز ەتتi".

"بىلاي تارتسا – اربا، بىلاي تارتسا – وگIز"…

سوڭعى ايلاردا الەمدiك ورتالىق بانكتەر ۇستانعان باستى قاعيدا ينفلياتسيانى تەز ارادا اۋىزدىقتاۋ بولىپ وتىر. حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ پiكiرiنشە، 2008 جىلى دامىعان ەلدەردiڭ ەكونوميكاسى توقىراۋ مەن ينفلياتسيادان زيان شەكپەك. بۇل ورتالىق بانكتەرگە كەرi اسەر ەتەرi ءسوزسiز. سوندىقتان باعانى اۋىزدىقتاۋعا بەل شەشە كiرiسكەن ورتالىق بانكتەردiڭ بەلسەندiلiگi ەكونوميكالىق ءوسiمنiڭ باياۋلاۋىنا اكەپ سوقپاق. كەرiسiنشە، ەكونوميكانىڭ قارقىنىن كۇشەيتۋگە تالپىنسا، ونسىز دا ىرىققا ازەر كونiپ تۇرعان ينفلياتسيا ەسiرiپ شىعا كەلمەك. ورتالىق بانكتەر باسشىلىعىنىڭ باسىم بولiگi ماسەلەنiڭ كۇردەلiلiگiن سەزiنگەندiكتەن، پايىزدىق كورسەتكiشتەردi تومەندەتۋگە اسىقپاي وتىر. مۇنداي قادامعا ازiرگە تەك فەدەرالدىق قور جۇيەسi، ەۋروپالىق ورتالىق بانك پەن ۇلىبريتانيا مەن كانادا بانكتەرi باردى. سوعان قاراماستان، ەگەر ۇستiمiزدەگi جىلدىڭ العاشقى توقسانىندا ەكونوميكالىق كورسەتكiشتەردiڭ تومەندەۋi نەمەسە ءوسiمنiڭ باياۋلاۋىنا قاتىستى بەلگiلەر بايقالسا، دامىعان ەلدەر مونيتارلىق ساياساتىن كۇشەيتۋi ابدەن مۇمكiن. بۇل دەگەنiڭiز، قارجىلىق داعدارىستىڭ كەسiرiنەن سازعا وتىرعانداردىڭ سانى كوبەيەدi. نەگiزi وزەكتi ماسەلەلەردiڭ تۇپكi سەبەبi مونەتارلىق ەكسپانسيادان باستاۋ الادى. 2000 جىلداردىڭ باسىندا فرج، ەوب پەن جاپونيا بانكi ۇزاق ۋاقىت بويى كورسەتكiشتەردi وتە تومەن دەڭگەيدە ۇستاپ كەلگەن. نولدiك نەمەسە قىسقامەرزiمدiك پايىزدىق كورسەتكiشتەر مەن تومەن دەڭگەيدەگi ۇزاقمەرزiمدiك پايىزدىق كورسەتكiشتەر نەسيەلiك قاۋiپ-قاتەردiڭ ۇلعايۋىنا، سونداي-اق، نەسيە بەرۋشi مەن نەسيە الۋشىنىڭ اراسىنداعى تالاپتاردىڭ بوساڭسۋىنا اكەپ سوقتى. ال نەسيەلiك تالاپتاردىڭ تومەندەۋi تۇتىنۋشىلىق جانە قارجىلىق شىعىندار دەڭگەيiن تىم ءوسiرiپ جiبەردi. وسىنىڭ كەسiرiنەن قازiر نەسيەلiك جۇيەنi قايتا قاراستىرۋعا ءماجۇر بوپ وتىرعان بانكتەر اقش پەن ەۋروپاداعى iشكi سۇرانىستىڭ تومەندەۋiنە اكەپ سوقپاق. ونىڭ ۇستiنە، بانكتەردەن جەڭiل جولمەن ءارi ۇزاق مەرزiمگە الىنعان قارىزدار اسا iرi اۋقىمداعى ينفلياتسيانىڭ بوي كوتەرۋiنە سەبەپ بولدى. قىمباتشىلىقتىڭ جۋىق ارادا توقتامايتىنىن ايتادى. تاعى بiر ماڭىزدى جايت، بولجام بويىنشا، 2008 جىلى دامىعان ەلدەردiڭ ەكونوميكالىق ءوسiمi كۇرت باسەڭدەيدi. ماماندار ۇستiمiزدەگi جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا اقش-تا iشكi جالپى ءونiم دەڭگەيi تومەندەپ، ەكiنشi جارتىسىندا ءسال كوتەرiلەتiنiن ايتادى. جاپونداردىڭ ەكونوميكاسى دا ءسال تومەندەمەك. كارi قۇرلىقتىڭ كورسەتكiشi كەرiسiنشە، ءسال وسەتiن كورiنەدi. ەۋروپالىق وداققا مۇشە ەلدەردiڭ كوپشiلiگiندە iشكi جالپى ءونiم 1،6 پايىزعا ارتپاق. دامىعان ەلدەر ەكونوميكاسىنداعى جاعىمسىز جايتتار پوستكەڭەستiك مەملەكەتتەر مەن باسقا دا دامۋشى ەلدەردiڭ ەكونوميكاسىنا ازداپ بولسا دا كەرi اسەر ەتەدi. ويتكەنi، اتالعان ەلدەردiڭ ەكونوميكاسى دامىعان مەملەكەتتەرگە قاراعاندا نەسيەلiك داعدارىستان ەسەڭگiرەپ قالعان جوق. ءارi مونەتارلىق جانە سالىقتىق ماسەلەلەردە الدەقايدا ەركiن. الايدا، قارجىلىق داعدارىستىڭ 2008 جىلدىڭ سوڭىنا دەيiن سوزىلاتىنىن ەسكەرسەك، قازاقستاندىق بانكتەردiڭ كوپشiلiگi ءوسiم قارقىنىن باسەڭدەتiپ، ەسەسiنە، قارجىلىق قورىنىڭ ساپاسىنا كوڭiل بولۋگە تىرىسادى. باسقاشا ايتقاندا، قارىز سۇراعانداردىڭ كوڭiلiن قالدىرماۋ، اقشانى وڭدى-سولدى شاشۋ جوق. نەسيەلiك تولەمدەردiڭ قايتارىلماي قالۋ قاۋپiنiڭ الدىن الىپ، كونسەرۆاتيۆتiك وسiمگە قاراي بوي تۇزەيدi. ابىروي بولعاندا، حالىقارالىق قارجىلىق سالاداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ السiزدiگi قازاقستاندىق بانكتەردiڭ كوپشiلiگiن كۇيرەۋدەن ساقتادى. سەبەبi، قىرتىسى كوپ الەمدiك داعدارىس وتاندىق قارجىلىق قۇرىلىمداردى اينالىپ ءوتتi. دۇنيەجۇزiلiك ەكونوميكاعا كەرi اسەرiن تيگiزگەن كەلەڭسiزدiكتەن، دامىعان ەلدەر جiبەرگەن قاتەلiكتەردەن قازاق ەكونوميستەرiنiڭ قانداي ساباق العانى جانە ولارعا كەلگەن زيان ۇستiمiزدەگi جىلدىڭ بiرiنشi توقسانى اياقتالعاندا انىقتالادى.

ءنازيا جويامەرگەنقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button