«تYركIستاندا» سويلەدI، سويلەگەندە «ءبۇي» دەدI...

دوڭىز جىلى اياقتالىپ، تىشقاننىڭ تابالدىرىق اتتايتىن شاعى دا الىس ەمەس. تىشقان جىلىنىڭ تابالدىرىعىندا تۇرىپ، دوڭىز جىلى بiزگە نە بەردi، دوڭىز جىلىندا نەنi باستان كەشتiك، وكiنiشiمiز نە، نەگە قۋاندىق، وسىنىڭ ءبارiن كوڭiل تارازىسىنا سالىپ، وتكەنگە تاعى بiر كوز جۇگiرتكەن ەدiك. «تۇركiستاننىڭ» 2007 جىلعى ساندارىن قايتا پاراقتاي وتىرىپ، جىل بويىندا گازەتiمiزدiڭ بەتiندە جارىق كورگەن قوعام قايراتكەرلەرi، اقىن-جازۋشىلار جانە ەلiمiزگە بەلگiلi تۇلعالاردىڭ پiكiرلەرiنەن ءۇزiندi بەرۋدi ءجون كورiپ وتىرمىز.

سەرiك ءابدIراحمانوۆ: «كۇشتI تۇلعالاردى عانا مويىندايمىن»

– مادەنيەتكە، تiلگە جاۋاپ بەرەتiن ادامداردىڭ قازاقشاسى جوق. اقپارات جانە مادەنيەت مينيسترi ەرتiسباەۆ ومiرiندە بiرiنشi رەت اۋەزوۆ اتىنداعى دراما تەاترىن كورiپتi. «كاكيە حورومى؟! پەرۆىي راز ۆيجۋ تاكيە حورومى»، – دەپ ايتىپتى. مادەنيەت مينيسترلiگiنە جەتكەننەن كەيiن امالى جوقتان قازاق دراما تەاترىنا بارىپتى. بۇل – مەملەكەتتiك جۇمىستا جۇرگەن جانداردىڭ بارiنە ۇيات نارسە. ۇلكەن كەمشiلiك.

№36،18-مامىر

شەرحان مۇرتازا: «زاڭ شىعارۋشىلاردىڭ ءوزI زاڭ بۇزىپ ءجۇر»

– اينالايىن-اۋ، «جەر جەكەمەنشiككە بەرiلەدi» دەدi. جەكەمەنشiك دەگەنiڭiز، پالەنباي گەكتار جەردi الادى دا، ونى قورشاپ الادى. ول جەردەن تىشقان وتكiزبەيدi. ودان باسقا بiرەۋدiڭ مالى تۇرماق، بوتەن قۇمىرسقا دا جورعالاي المايدى. مىنا جەردەگi تاۋدىڭ بوكتەرiنە بارىپ كوردiڭ بە؟ اندا-ساندا كەلگەنiمدە كورەم. قۇداي ساقتاسىن، باياعى جاتقان ەركiن دالا، تاۋدىڭ بوكتەرiنiڭ بارلىعىن قورشاپ العان. قامال – قىتاي قورعانى ما دەرسiڭ. ول جەردەن ءوتiپ كورشi. سىممەن قورشاپ تاستاعاندارى دا بار. مۇمكiن، ول سىمعا توك جۇرگiزiپ قويعان شىعار دەپ ويلايمىن. «زلايا سوباكا» دەپ تۇرادى. ونىڭ iشiندە، «زلايا سوباكا» بار ما، جوق پا، ادام بiلمەيدi. بۇرىن ونداي پالە جوق بولاتىن. وسى جەردە وتىز جىلداي تۇردىم. ارقاعا كەتكەننەن كەيiن، ەكi-ءۇش جىلدان كەيiن كەلسەم، ماسقارا!!!

№4، 25-قاڭتار

توقتار ەسIركەپوۆ: «قازاق اۋىلى قالاي تونالىپ ەدI?»

– عالامداستىرۋ تۇرعىسىنان جەكە ادامنىڭ، ينديۆيدتiڭ پوزيتسياسىنا كوبiرەك كوڭiل بولiنەدi، ۇجىمدىق تۇرعىدان گورi، جەكە كوزقاراستى جاقىنىراق تارتادى. بۇل ەندi، حريستيان شiركەۋiنiڭ، باتىستىڭ يدەياسى. الەمدە جاھانداستىرۋدى كوزدەيتiن ۇلكەن كۇشتەر بار. وسى جاعىنان العاندا، بiزدiڭ ۇلت بولىپ قالۋىمىزدىڭ ءوزi قيىنعا تۇسەدi. ۇلت بولىپ قالۋ ءۇشiن ونىڭ مادەنيەتi، رۋحاني قۇندىلىقتارى، تiلi، دiنi ۇيىپ وتىرۋى كەرەك. قازiرگi كۇنi وسى قۇندىلىقتار شوعىرلانعان جەر قازاقتىڭ اۋىلى. بiزدەگi ۋربانيزاتسيا پروتسەسiن مەملەكەت قولىنا العان جوق. ۇكiمەتتiڭ حالىققا كومەگi بولمادى. جۇرتتىڭ ءبارi ساۋدا جاساپ، كوشەگە شىعىپ كەتتi.

№5، 1 اقپان

اقۇشتاپ باقتىگەرەۆا: «ءار قازاق مەنIڭ دە جالعىزىم»

– ابىلايدىڭ، ەر تارعىننىڭ تۇقىمى، ماحامبەتتiڭ ۇرپاقتارى قايدا؟ سولار تiرi جۇرگەن جوق پا؟ «سولار سياقتى سەن نەگە ۇلى بولمايسىڭ؟» دەپ سۇرار ەدiم، بۇل قازاقتان!! «سەن نەگە سونشاما جالپىلداي بەرەسiڭ؟» دەپ سۇرار ەدiم، بۇل قازاقتان. «شەشەندەر تۋعان ۇلت ەمەس پە ەدiڭ، سەنiڭ شەشەندiگiڭ قايدا؟» دەپ سۇرار ەدiم، بۇل قازاقتان!! اۋدارمادان جاتتاعان بەس سويلەممەن قازاقشا سويلەگەنiنە ءماز بولامىز. نەگە ولاي؟ نەگە وسىنداي؟ رۋحسىزدىعىمەن كۇرەسكiم كەلiپ، رۋحسىزدىعى جايلى ايتام. «ءار قازاق مەنiڭ جالعىزىم» دەيدi سابىر اداي. ءار قازاق ءوزiن وسى ەلدiڭ جالعىز قىزىمىن، جالعىز ۇلىمىن دەپ ەسەپتەۋi كەرەك قوي. ەگەمەن ەلدiڭ، كەڭ بايتاق دالانىڭ، كول-كوسiر بايلىقتىڭ يەسiمiن دەپ ساناۋى كەرەك، ءار قازاق! پاراسات پەن جiگەر جوق بiزدە. قانشا جiگiتتەردi كورەم، تەپسە تەمiر ۇزەتiن. بوس ءجۇر، جۇمىسسىز ءجۇر. جۇمىسسىزدىق دەيتiن شىعار. جۇمىسسىزدىق دەسەكتە، وعان سiلتەي بەرۋگە بولمايدى عوي. وزدەرiنiڭ كەۋدەسiندە جiگەر جوق. بويىندا جiگەرi بار ادام بiر جەردەن جول تابادى. ۇلتتىق نامىس، پاراسات، بابالار تاربيەسi، وسىنىڭ ءبارi اقساپ كەتتi. ەكونوميكامىزدى وسiرەمiز، ءسويتiپ جارىلقايمىز دەپ جۇرگەندە، ادامداردى قۇرت-قۇمىرسقاعا اينالدىرىپ الدىق. قۇرت-قۇمىرسقاعا اينالىپ كەتكەن، ءوزiنiڭ ۇلتتىق ماقتانىشى جوق، توپ باستار سەركەسi، شەشەنi، اۋليەسi جوق ۇلتتى ەشكiم سىيلامايدى.

№10،7-ناۋرىز

يۋري بۋناكوۆ: «قازاق تIلIن بIلمەۋIم – مەنIڭ كIنام ەمەس، قاسIرەتIم»

– مەن وزiمە كەلتiرسەم، بۇل جايلى ايتۋ قيىنىراق. ارينە، مەملەكەتتiك تiلدi بiلگەنi ءجون. دەگەنمەن، ادامنىڭ جاسىن دا ەسكەرۋ كەرەك سياقتى. ويتكەنi، جاس ۇلعايعان سايىن ادامنىڭ لينگۆيستيكالىق قاسيەتتەرi، تiلدi ۇيرەنۋگە دەگەن بەيiمدiلiگi كەمي تۇسەدi. ال، 60-تان كەيiن تiپتەن قيىن سياقتى. سوندىقتان ەگەردە مەنi الساڭىز، مەن قازاق تiلiن ۇيرەنە المايتىن سياقتىمىن. بۇل جايلى ۇلكەن وكiنiشپەن ايتامىن. مەن قازاق تiلiن شىن مانiندە قاتتى ۇيرەنگiم كەلگەندە، قازiر قازاقشا سۋداي سويلەر ەدiم. بiراق مەن تiلدi مەڭگەرمەدiم، ويتكەنi جەكە ۇيرەنەيiن دەسەم، مۇندا قازاقتiلدi ورتا جوق. بiز بارلىق جەردە تەك قانا ورىسشا سويلەيمiز. سوندىقتان، قازاق تiلiن قورعاپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ شىر-پىر بولىپ، مۇنى «قاسiرەت» دەپ ايتىپ ءجۇرۋi دە وسى شىعار. ەڭ باستىسى، قازiرشە قازاقتiلدi ورتا قالىپتاسىپ بiتكەن جوق. مۇنىڭ ءوزi تiلدi ۇيرەنۋگە كەدەرگi.

№ 14، 5 ءساۋiر

ءازiمباي عالي: «بIزگە «ۇلكەن قازاق ۇلتى» يدەياسى كەرەك»

– ياعني، ۇلتتاردى ينتەگراتسيالاپ، بiرiكتiرiپ وتىرۋ كەرەك. سونداي-اق، بۇل بiرiكتiرۋ ساياساتى ۇلتتاردى «قازاقستاندىق» يدەياعا ەمەس، «ۇلكەن قازاق ۇلتى» يدەياسىنا جۇمىلدىرۋ باعىتىندا جۇزەگە اسۋى قاجەت. ايتالىق، رەسەيگە بارىپ، «مەن – ورىسپىن» دەسەم كۇلەدi، ولار مەنi ورىس دەپ قابىلداي المايدى. ال فرانتسياعا بارىپ، فرانتسۋزشا بiلiپ وتىرىپ، «مەن – فرانتسۋزبىن» دەسەم، ولار مۇنى جاي بiر نارسە رەتiندە قابىلدايدى. ويتكەنi، بۇل ەلدەر «ۇلت» ۇعىمىن «ازاماتتىق» ۇعىمىمەن ايىرباستاپ جiبەرگەن. باتىستىڭ جيi قايتالاي بەرەتiن «ازاماتتىق قوعام» دەگەنiنiڭ ءوزi وسىدان كەپ تۋىنداپ وتىر. بiزدە دە ءدال وسىنداي ساياسات ۇستانۋدىڭ مۇمكiندiگi تۋدى. اسiرەسە، وزگەنi ەمەس، تۇركiتiلدەس حالىقتاردى سiڭiرiپ الۋدىڭ ۋاقىتى جەتتi.

№15، 12 ءساۋiر

ورىنباسار تازابەكوۆ: «تەاتر – تازابەكوۆتIكI،ال ونەر حالىق ءۇشIن…»

– بiلە بiلسەڭiز، ونەرسiز ەل – جەتiم ەل. فۋندامەنتسiز ءۇي بولمايدى عوي. قازاقتىڭ اۋىز ادەبيەتi، فولكلورى دەيمiز عوي، بiز سونىمەن قورەكتەنگەن جوقپىز با؟ ايتىڭىزشى، اۋىز ادەبيەتiنiڭ ءوزi – ونەر ەمەس پە؟ بۇگiنگi كەيبiر شەنەۋنiكتەر نەڭدi بiلەدi? ونەردiڭ اتاسى – تiل. «ونەر الدى – قىزىل تiل» دەمەي مە؟ تiلiڭ كەتكەن سوڭ كiمنەن نە سۇرايسىڭ؟! ونەرiمiزدi سىيلاۋ ارقىلى، ءوزiمiزدi سىيلايمىز. ونەرiمiزدi دارiپتەۋ ارقىلى، ءوزiمiزدi دارiپتەيمiز. سوندىقتان، تىڭنان جول سالدىم. كوكiرەگiمدە مەن ءوزiم اشتىم، ءوزiم بiلەم دەگەن اڭگiمە ەمەس. ەلiمنiڭ، بۇگiنگi جاس ۇرپاقتىڭ جىرتىعىنا جاماۋ بوپ جابىلسام، سولاردىڭ iزدەگەنiن بەرسەم، ودان وزگە ارمان جوق. جاس دارىنعا جاسالعان جاقسىلىقتى ولار ەشقاشان ۇمىتپايدى. ءجۇز جەردەن باي بولىپ، قۇداي بولعانىڭ كiمگە كەرەك، ەگەر حالقىڭ اش-جالاڭاش جۇرسە… ەگەر ارتىڭنان ەرگەن تۋعان-تۋىسىڭ جوقشىلىقتا ءومiر ءسۇرiپ جاتسا، وندا سەنiڭ بايلىعىڭنىڭ قۇنى كوك تيىن. بۇل بايلىق سەن ولگەن سوڭ كەتەدi عوي. قازاقتا «اكەنiڭ مالى بالاعا مال بولمايدى» دەپ ايتپاي ما؟ سوندىقتان، جيعان-تەرگەنiمدi شاشۋعا قۇقىلىمىن عوي. ءجۇز قازاقتىڭ بەسەۋiنiڭ تۇيسiگiنە بiردەڭە قۇيسام، سول دا جەتەدi. كەيدە حالىق تا تازا بۇلاقتىڭ قاينارىنان قانىپ iشكiسi كەلمەي مە؟

№18، 4-مامىر

مۇحتار شاحانوۆ: «پارتيا رۋحاني ماسەلەلەردI نەگIزگە الادى»

– جاسىراتىنى جوق، كەزiندە بiزگە كوپۇلتتى مەملەكەت اتانۋ تيiمدi سياقتى كورiنگەن. ماسەلەن، قازاقستاندا نەبارi 2-3 ادامنان تۇراتىن كەيبiر ۇلت وكiلدەرi بار. ولاردىڭ وزدەرi تiلiن، سالت-ءداستۇرiن ۇمىتىپ كەتكەن. قاي ۇلتتىڭ وكiلi ەكەندiگi تەك تولقۇجاتىندا عانا كورسەتiلگەن. سوندىقتان ولاردىڭ بارلىعىن ۇلت رەتiندە تiزە بەرۋ قانشالىقتى تيiمدi ەكەنiن بiلمەيمiن.

№22، 31-مامىر

امالبەك تشانوۆ: «كەز كەلگەن پارتيا ۇلتشىل بولۋى كەرەك»

– قازاقستان تاۋەلسiز ەل بولعالى بەرi ءادiل وتكەن سايلاۋ بولعان جوق. جوعارعى كەڭەستiڭ ون ەكi، ون ءۇشiنشi شاقىرىلىمىنىڭ سايلاۋلارى عانا ءادiل ءوتتi. ول كەزدە ءالi بiرجاقتى بۇرۋ دەگەن بيلiكتiڭ دە، حالىقتىڭ دا ساناسىنا ەنگەن جوق بولاتىن. كەيiن بەرتiن كەلە بيلiك وزiنە قانداي سايلاۋ كەرەك بولسا، سونداي سايلاۋ وتكiزۋدi ادەتكە اينالدىردى. مەنiڭشە، ەڭ جامان اۋرۋ بۇل.

سايلاۋدى ءادiل وتكiزبەۋ نە نارسەگە الىپ كەلەدi?

سايلاۋدى وتكiزەتiن كiمدەر؟ مۇعالiمدەر، مەكتەپ ديرەكتورلارى، بالا تاربيەشiلەرi. سايلاۋدىڭ ءادiل وتپەۋiنە سەبەپ بولاتىن، ياعني بيلiكتەن تاپسىرما الىپ، سايلاۋ ناتيجەسiن بۇرمالايتىن دا – مۇعالiمدەر. بالا تاربيەلەيتiن ادامدار وسىنداي كەلەڭسiزدiكتەردi كوزiمەن كورiپ، بۇرمالاۋشىلىقتى قولىمەن جاساۋعا ءماجبۇر. ولار قالاي بالا تاربيەلەمەك؟

№26، 28-ماۋسىم

ۇزاقباي ايتجانوۆ: «سامالدى اڭسايتىن كاسIپكەر»

– ءوز تiلiڭدi بiلمەسەڭ، ناعىز ءدۇبارا بولمايسىڭ با؟ كورشiڭ باسىڭا كۇل شاشتى دەپ، قۇمعا اۋناۋ كەرەك پە؟ تەگiڭدi بiلمەسەڭ، تاريحىڭدى، شىققان جەرiڭدi بiلمەسەڭ، سەن كiمسiڭ؟! ءدۇباراسىڭ. وندا قازاق بولىپ اتالىپ نەگە كەرەك؟ ۇلتتىڭ ادامىمىن دەسەڭ، ونىڭ مادەنيەتiن، تiلiن، تاريحىن بiلۋ شارت. ونى بiلمەسەڭ، وندا ءوزiڭدi ول ۇلتتىڭ ازاماتىمىن دەپ ساناۋعا ەشقانداي قۇقىعىڭ جوق. ەلدiڭ، حالىقتىڭ نامىسى ءوزiڭدi قورعاۋ كەرەك بولعاندا قاجەت تە، كۇندەلiكتi تiرشiلiگiڭدە قاجەت بولماسا، سەن كiمسiڭ! جات جەردە ءجۇرiپ، جۋساننىڭ يسiن اڭساماساڭ، تۋعان جەردiڭ سامالىن iزدەمەسەڭ، قازاق بولىپ نەڭ بار؟!

№44، 1 قاراشا

نەسiپبەك داۋتاي ۇلى: «جازۋشىنىڭ باس كەيIپكەرI – كوركەم شىندىعى»

– ماسەلە، مەنiڭشە قاننىڭ تازالىعىندا. ۇلتتىق قانىمىزدى جاھاندانۋ پروتسەسiنە قۇرباندىق ەتiپ الماۋدا. قازiر قازاقستان جەرiندە كiم جوق، كiمدەر كەلiپ، كiمدەر كەتپەي جاتىر؟ قورىقساق، اركiممەن بiر اسسيميتسيالانىپ كەتۋدەن قورقۋ كەرەك. ۇلتتىڭ قانى، وزiندiك كەسكiن كەلبەتi، ونىڭ وشۋگە تيiس ەمەس بەلگiسi – تاڭباسى. قىزدارىمىز نەگر، قىتاي جانە باسقالاردىڭ اۋزىنان تۇسكەندەي بالا جەتەكتەپ جۇرسە، ولاردىڭ سانى كوبەيە بەرسە، سوناۋ، سوناۋ زاماندا قىتاي يمپەراتورى ءوز كۇزەتiنە 100 اراب جiگiتiن الىپ، ولاردى ءوز قىزدارىنا ۇيلەندiرiپ، سودان دۇنگەن دەگەن حالىق پايدا بولعانى سەكiلدi، قازاقستاندا دا تاريحي تەگi جوق بiر حالىقتىڭ پايدا بولماسىنا كiم كەپiل؟! كەلiمسەكتەر ءتۇپ-تۇقيانىمەن قازاقتانىپ كەتسە، قۇبا-قۇپ. مىسالى، كوپتەگەن تەكتەرi ءار باسقا كەمەڭگەرلەردiڭ ورىستانىپ كەتكەنi سياقتى. قاراڭىز: يۆان تۋرگەنوۆتiڭ ءتۇپ اتاسى 1450 جىلى التىن وردادان اۋعان ارسلان تۇرگەن ۇلى، لەۆ تولستويدىڭ ارعى اتاسى 1353 جىلى نەمiس جۇرتىنان كەلگەن يندريس دەگەن قولباسى، ا.پۋشكيننiڭ ارعى اتا جۇرتى نەمiس رىتسارى روتشا، يۋ.لەرمونتوۆتىڭ جەتiنشi اتاسى شوتلانديادان كەلگەن گەورگ لەرمونت، تاعىسىن تاعىلار.

دايىنداعان گۇلزينا بەكتاسوۆا

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button