استاناداعى باعا تۇراقتالا ما؟

پرەمەر-مينيستر ك.ءماسiموۆ پەن ۇكiمەت مۇشەلەرi «باعا تۇراقتاندى، ازىق-تۇلiك قورى جەتكiلiكتi» دەپ ايتقاندارىنان قايتار ەمەس. قىمباتشىلىق بارلىق سالادا بايقالۋدا، ارتىق نارسە ساتىپ الۋعا حالىقتىڭ اقشاسى جوق، دۇكەندەردە تاۋار تۇر. بيلiكتiڭ سۇيەنiپ وتىرعانى – حالىقتىڭ دۇكەندەردەن جاپپاي ازىق-تۇلiكتi تالاپ الۋى توقتاعانى بولىپ تۇر.

اۋىل شارۋاشىلىق مينيسترi ا. ەسiموۆ:

– بiزدە ازىق-تۇلiك جەتكiلiكتi، الاڭداۋدىڭ قاجەتi جوق دەسە، ساۋدا جانە يندۋستريا مينيسترiنiڭ ورىنباسارى ق.بيشەمباەۆ:

– بiزگە شەتتەن اكەلەتiن قانت، كۇرiش، شۇجىق، ءسۇت، iرiمشiك، وسiمدiك مايى، بالىق، جەمiس-جيدەك، كوكونiسكە باج سالىعىن التى ايعا توقتاتۋ كەرەك. بۇل ازىق-تۇلiك تاپشىلىعىن بولدىرماۋ جانە باعانى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشiن «ۋاقىتشا شارا» دەي كەلە، باعا قىمباتتاماۋ ءۇشiن دامىعان ەلدەردەگiدەي باعا كەلiسiمiن تەكسەرەتiن ساۋدا ينسپەكتورلارىن ەنگiزۋ قاجەت. ويتكەنi ازىق-تۇلiك ساۋداسىنىڭ 70 پايىزى ۇيىمداستىرىلماعان نارىققا جاتارىن العا تارتادى. سونىڭ سالدارىنان ەكi ورتاداعى دەلدالدار كوبەيگەن. ال، قازاقستاننان شەتەلگە شىعارىلاتىن تاعامدار تiزiمiن، كەرiسiنشە كەمiتiپ، ەكسپورتتى شەكتەۋ كەرەك. قازiرگi تاڭدا رەسەي دە ءوز ەكسپورتىن شەكتەدi. بۇل شارالاردى جۇزەگە اسىرماسا، الداعى ۋاقىتتا باعانىڭ قىمباتتاۋ قۇبىلىسى قايتالانادى. بiراق مۇنداي «سىرتتان اكەلiنەتiن ارزان تاۋارلاردىڭ كەسiرiنەن» ەلiمiزدi وتاندىق ونiمدەرمەن قامتاماسىز ەتiپ وتىرعان قانشاما فيرمالار، كاسiپورىندار، كاسiپكەرلەر بانكروتقا ۇشىراپ مىڭداعان ادامدار جۇمىسسىز قالىپ، بالا-شاعاسى اش قالادى ەمەس پە؟

استانانىڭ ورتالىق بازارىندا كۇرiش ساۋداسىمەن اينالىساتىن كاسiپكەر ەركiنبەك:

– مiنە، قاراڭىز، قويمالاردا قانشاما توننا كۇرiش ساقتاۋلى تۇر. ال، قالا بويىنشا مەن سياقتىلار جەتiپ ارتىلادى. مۇمكiن ۇكiمەت شەتەل كۇرiشiن اكەلۋ ارقىلى قىزىلوردا كۇرiشiنiڭ باعاسىن تۇسiرگiسi كەلەتiن شىعار، بiراق بۇدان تومەن كۇرiش باعاسى تۇسەتiن بولسا، كۇرiش ەگiپ وتىرعان ديحانشى بايعۇستار قانداي تابىس تابادى؟ ول باعامەن ولار شىعىنىندا وتەي الماي قالادى ەمەس پە؟ – دەدi ول.

«ارتەم» ساۋدا بازارىنداعى جەكە ساتۋشى روزا دۇيسەنبەكقىزى:

– مەن «ارتەم» باسشىلارىنان ەكi شارشى مەتر جەردi ەلۋ مىڭ تەڭگەگە ساتىپ الدىم، مىنا جامان ۇستەلدi «المايمىن» دەسەم، «وندا ساعان ورىن بەرمەيمiز» دەپ 25 مىڭ تەڭگەگە العىزدى. ساتىپ وتىرعان مىنا جەمiس-جيدەكتەر مەن كوكونiستەردiڭ ۇستiنە تيىن-تەبەن، 5-10 تەڭگە قوسامىز، كوپ قوسساڭ وتكiزە المايسىڭ، كۇنiنە ءجۇز ەلۋ تەڭگە پاتەنت، ەكi ءجۇز تەڭگە لابوراتورياعا، تاپقان تابىسىمىزدى «ارتەمگە» بەرiپ كۇندەلiكتi نان-شايىمىزدى عانا ايىرىپ وتىرمىز. قىتايلىقتار جوعارعى جانە بiرiنشi سورتتى جەمiس-جيدەگi مەن كوكونiسiن دامىعان ەلدەرگە جiبەرiپ قازاقستانعا قالدىقتارىن وتە ارزان تيىنعا ساتىپ پايدا تاۋىپ وتىر. وسىندا لابوراتورياعا جەمiستەردi تەكسەرۋگە بەرەمiز، ولار بiزگە «جاقسى» دەپ اناليز جازىپ بەرەدi. «جارامسىز» دەپ جازىپ بەرسە، بۇل جەرگە ەشكiم كەلمەي، «ارتەم» باسشىلارى ميلليونداعان تەڭگەلەردەن قاعىلادى. قىتايدان استانانانىڭ «شانحاي» بازارىنا اكەلەتiن ساۋداگەرلەر بiزگە سەرتيفيكات بەرمەيدi. «شانحاي» بازارىنداعى كوتەرمە باعامەن بiزگە ساتاتىنداردىڭ وزدەرiندە جوق سەرتيفيكات بiزدە ءونiم قايدان بولسىن. قۇرىلىستار توقتاعان، حالىق جەمiس جەگiسi كەلەدi، اقشا از، سوسىن بiزدiڭ ارزان جەمiسiمiزدi الادى. كەيدە شىمكەنتتەن اكەلگەنiن بiلە قويامىز، ولاردىڭ جەمiستەرi مىناداي ەمەس، ءدامدi، كوزگە تارتىمدى كورiنەدi. الماتى، جامبىل، شىمكەنتتiڭ جەمiس-جيدەكتەرi، كوكونiستەرi سول جاقتا بوسقا شiرiپ جاتىر، استاناعا نەگە اكەلمەيدi? ويتكەنi، وڭتۇستiكتەن ترانسپورتپەن اكەلۋ قىمباتقا تۇسەدi دە، قىتايدان اكەلگەن ارزانعا تۇسەدi، وسىعان تۇسiنبەيمiن. سوندا بiزدiڭ وڭتۇستiك وبلىستاردان قىتايدىڭ جەرi جاقىن بولعانى ما؟ – دەپ مۇڭىن شاقتى.

نان پiسiرەتiن شاعىن كاسiپكەر راشيد ەلۋباي ۇلى:

– پiسiرگەن ناندارىمدى قىرىق تەڭگەدەن ازىق-تۇلiك دۇكەندەرiنە ءوز كولiگiممەن اپارىپ بەرەمiن. ولار بiر تيىن شىعىن شىعارماي-اق ءار بولكە ناننان ون بەس تەڭگە پايدا تاۋىپ وتىر. كۇنiنە بiر توننا نان پiسiرەمiن. شاعىن ناۋبايحانالارعا ۇن زاۋىتى تiكەلەي ۇن ساتپايدى. ويتكەنi، ورتادا جوق جەردەن اقشا تاۋىپ جۇرگەن «جاساندى» دەلدالدار كوپ. بيداي الىپ ونى ۇنعا اۋىستىردىم. سوندا بiر توننا بيدايدىڭ 72 پايزى بiرiنشi سورتتى ۇن بولۋ كەرەك ەدi، بiراق ولار مەنiمەن 50 دە 50 پايىزعا كەلiسiمگە وتىرىپ، بiر توننا بيدايدان قىرىق ەكi پايىز عانا ۇن شىعارىپ بەردi. بiزدە ادال ساۋدا، ادال ەڭبەك جوق دەسە دە بولادى. قازان ايىندا «ازىق-تۇلiك داعدارىسى» بولعاندا شاعىن كاسiپكەرلەر ۇكiمەتكە كومەكتەسiپ، استانا قالاسىنىڭ اكiمشiلiگiمەن نان باعاسىن «وسiرمەيمiز» دەگەن مەموراندۋمعا قول قويدىق. سوعان وراي بيلiكتە بiزگە جەڭiلدەتiلگەن نەسيە نەمەسە بiر پايىز بولسا دا قاراجاتتان كومەكتەسەر دەگەن نيەتپەن وزiمiزگە شىعىن كەلتiرۋ ارقىلى كومەكتەسiپ وتىرمىز. بۇل مەموراندۋم ناۋرىز ايىنا دەيiن كۇشiن ساقتايدى. سودان كەيiن ماسەلە تاعى دا قايتا اينالىپ سوعادى. سەبەبi، استاناعا قانشاما عيماراتتار، ۇيلەر سالسا دا بiردە-بiر نان زاۋىتى سالىنبادى. استانا حالقى قانشا، ولارعا كۇنiنە نەشە نان كەرەك، سول نانداردى پiسiرۋ ءۇشiن قانشا ناۋبايحانا كەرەك ەكەنiنەن اكiمشiلiكتiڭ حابارى جوق سياقتى. قالا تولا تiركەلمەگەن «ەڭبەكشi ميگرانتتار» بiزدە بوسىپ ءجۇر، ولار كۇندەلiكتi نان جەپ ءجۇر ەمەس پە؟ جاعادان العان ينفلياتسيا، وعان قوسا «تسەسنا استىق» نان زاۋىتىنىڭ نان پiسiرەتiن قۇرال-جابدىقتارىنا وتىز ەكi جىل بولعان. سوندىقتان بيلiكتiڭ نان باعاسىن تۇراقتاندىرۋعا شاماسى كەلمەيدi. نارىق سالاسىندا جۇرگەندەردiڭ قايسىسىمەن سويلەسسەڭ دە، ءبارi بiراۋىزدان «باعا تۇراقتانعان جوق، اپتاسىنا بiر-ەكi تەڭگەدەن قوسىپ وتىرمىز. بiر-ەكi تەڭگە بولعان سوڭ «بiلiنبەي» كوتەرiلiپ جاتىر، – دەيدi.

ۇكiمەت وتىرىستارىندا، «ازىق-تۇلiك قاۋiپسiزدiگiنە بايلانىستى ءوڭiر باسشىلارىمەن ۇيلەسiمدi جۇمىس iستەۋ ءوز ناتيجەسiن بەرiپ كەلەدi. وبلىس اكiمدەرiنiڭ بۇگiنگi ەسەبiنەن جاعدايدىڭ تۇراقتىلىعىن بايقايمىز» دەگەن وبلىس اكiمدەرiنiڭ «راپورتتارىنا» كوڭiلi تولعان ءماسiموۆ، كۇرiش جونiندە ءوز الاڭداۋشىلىعىن بiلدiرگەن مينيستر ب.ساپارباەۆتى تىيىپ تاستادى. وبلىس اكiمدەرi دە «باعا تۇراقتاندى، ازىق-تۇلiك قورى جەتكiلiكتi» دەگەندەرiن قايتالاپ وتىر. كەشە عانا ورىندىعىنان ايىرىلعان ن.كورجوۆا دا كەتكەنiنشە «بiزدە ءبارi تاماشا، ينفلياتسيا جوق» – دەپ ەدi…

ينفلياتسيانىڭ جوعارلاۋىن ساراپشىلار ازىق-تۇلiك باعاسىنىڭ وسiمiمەن بايلانىستىرىپ وتىر. ۇكiمەت مۇشەلەرi، «ەل iشiندە ايلىق ءوسiم 3،9 پايىز بولدى، ازىق-تۇلiك وسۋiنە الەمدiك ازىق-تۇلiك نارىعىنداعى باعا ءوسiمi ىقپال ەتتi، – دەپ اقتالىپ، – ەكونوميكامىز قارقىنداپ دامىپ كەلە جاتىر» دەگەن سوزدەرi كەشەگi «وماقاسا قۇلاعان» كەڭەس وداعىنىڭ باسشىلارىنىڭ تiرلiگiن ەسكە تۇسiرەدi.

«تمد مەملەكەتتەرiمەن ورتاق ازىق-تۇلiك قاۋiپسiزدiك ستراتەگياسىن قابىلداۋ جايلى ۇسىنىستى العاش بولىپ بiز ايتىپ وتىرمىز» دەيدi جەردەن جەتi قويان تاپقانداي. كۇلەسiڭ بە جىلايسىڭ با تۇككە تۇرعىسىز نارسەنi «الەمدiك ارەناعا» شىعارىپ جiبەرەدi. ۇكiمەتتiك جيىن-وتىرىستار كوپ بولسا دا، «مiنە» دەپ كورسەتەتiن وڭدى iس بولماي تۇر. شىندىعىنا كەلگەندە، رەسمي ستاتيستيكا بويىنشا، قاراشادان – قاراشاعا دەيiن بiر جىل iشiندە ازىق-تۇلiك قورجىنى 24،9 پايىزعا شارىقتاپ كەتكەن. ماماندار قازان ايىنداعىداي تىم قىمباتتاپ كەتپەسە دە باعانىڭ تۇسپەگەندiگiن ايتىپ وتىر. ال، بازارداعى ساۋداگەرلەر كەرiسiنشە، قىركۇيەكتەگi 80 تەڭگەنiڭ بiر ليتر سۇيىق مايى، قازiر – 400 تەڭگە، بiر كيلو قانت 72 تەڭگەدەن 120 تەڭگەگە تاعى باسقا تاۋارلاردىڭ باعالارىنىڭ كوتەرiلگەنiن جانە اپتاسىنا بiر-ەكi تەڭگەدەن قوسىپ وتىرعانىن جاسىرمايدى. ۇكiمەت مۇشەلەرiنiڭ سوزدەرi مەن iستەرiنiڭ ءوزارا ۇيلەسپەيتiنiن دەپۋتاتتار دا قانشا مارتە بەتتەرiنە باسسا دا مىڭق ەتپەيدi.

كەلە جاتقان تىشقان جىلى بيىلعىدان دا اۋىر سوعايىن دەپ تۇر. ال، ۇكiمەت ەكونوميكا «ارباسىن» سۇيرەۋگە شاماسى كەلەدi دەگەنگە كۇمانiمiز بار.

توعايباي نۇرمۇرات ۇلى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button