تارجIمە جانە ءتول ادەبيەت

1970 جىلى قازاق ەلiنiڭ رۋحاني ومiرiندە ەلەۋلi وقيعا بولدى — "الداسپان" اتتى كەرەمەت كiتاپ جارىق كوردi. مۇحتار ماعاۋيننiڭ مۇنىڭ الدىندا شىققان "قوبىز سارىنىنداعى" جاڭالىق ەندi جىراۋلىق پوەزيا انتولوگياسىمەن تياناقتالا ءتۇستi. قوسىمشا مۇقابانىڭ فورزاتسقا بۇكتەلەتiن جەرiنە ەكi ولەڭ باسىلعان، بiرi — اسان قايعىنiكi، ەكiنشiسi — بۇقار جىراۋدiكi. مۇنداي ورىنعا كiتاپتاعى ەڭ ەلەۋلi شىعارما نەمەسە سولاردان ءۇزiندi بەرiلەتiنi بەلگiلi. سونىڭ العاشقىسى مىنانداي:

تازا، مiنسiز اسىل تاس —

سۋ تۇبiندە جاتادى.

تازا، مiنسiز اسىل ءسوز

وي تۇبiندە جاتادى.

سۋ تۇبiندە جاتقان تاس،

جەل تولقىتسا شىعادى.

وي تۇبiندە جاتقان ءسوز،

شەر تولقىتسا شىعادى.

(اسان قايعى).

قادىم زامان تەرەڭiنەن جەتكەن وسىناۋ دانالىق جىر جونiندە شابىتتانا وي تولعاعان ادەبيەتشi از ەمەس بiزدە. ونى تاۋىپ، جاريالاعان مۇحتار ماعاۋينگە دە، انتولوگيا قۇراستىرۋشىسىنا ايتىپ بەرگەن (كiتاپتىڭ تۇسiندiرمەسiندە سولاي جازىلعان) Iلياس ەسەنبەرلينگە دە العىسىمىز الابوتەن. ارادا جىلدار ءوتتi. قايتا قۇرۋ دەگەن بiر كەزەڭ باستالىپ كەتتi. جىلجىپ جاريالىلىق جەتتi. الاشتىڭ ارىستارى اقتالا باستادى. الدىڭعىلاردىڭ قاتارىندا احاڭ — احمەت بايتۇرسىنوۆ اقتالدى. 1989 جىلى احاڭنىڭ كiتابى دا شىقتى. قاراساق — وسى ولەڭ سول كiتاپتا ءجۇر. باسىنا "يۋ.جادوۆسكايادان" دەپ جازىپ قويىپتى. بار ايىرماسى: بiرiنشi جول — "مiنسiز تازا مەرۋەرت"، ءۇشiنشi جول — "مiنسiز تازا اسىل ءسوز"، بەسiنشi جول — "سۋ تۇبiندە جاتقان زات".

ءيا، قازاق جىرىنىڭ قىمبات قازىناسىنا قوسىلعان، ءبارiمiز اسان قايعى اتامىزدىڭ ايتقان ءسوزi ەكەنiنە تيتتەي دە كۇمان كەلتiرمەي كەلگەن بۇل جولدار — احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ حIح عاسىردا ءومiر سۇرگەن ورىس اقىنى يۋليا جادوۆسكايادان جاساعان اۋدارماسى… سەنبەسەڭiز، قاراڭىز، اقتوبەلiك زەردەلi زەرتتەۋشi ن.بايعانينا "ۋنيۆەرسيتەتسكوە پەرەۆودوۆەدەنيە" اتتى جيناقتاعى (ۋنيۆەرسيتەتسكوە پەرەۆودوۆەدەنيە. ۆىپۋسك 3. سپب. 2002، 51-59 بەتتەر) ماقالاسىندا يۋ.جادوۆسكايانىڭ ءوزiمiز تۇپنۇسقاسىن iزدەپ جۇرگەن ولەڭiن 1958 جىلى سوناۋ ياروسلاۆلدە (جادوۆسكايا يۋ.ۆ. يزبراننىە ستيحوتۆورەنيا. ياروسلاۆل، 1958) جارىق كورگەن جەرiنەن تاۋىپ الىپ كەلتiرiپتi. ول كiتاپتى بiز ماسكەۋگە 2005 جىلى بارعان جەرiمiزدەن كەزدەستiرiپ قالدىق. تۇپنۇسقا مىنانداي:

لۋچشي پەرل تايتسيا

ۆ گلۋبينە مورسكوي;

زرەەت مىسل سۆياتايا

ۆ گلۋبينە دۋشي.

نادو سيلنو بۋرە

مورە ۆزۆولنوۆات،

چتوب ونو، ۆ بورەني،

ۆىبروسيلو پەرل!

نادو سيلنو چۋۆستۆۋ

دۋشۋ پوترياستي،

چتوب ونو، ۆ ۆوستورگە،

ۆىرازيلا مىسل.

ارينە، بۇل — الدىمەن "الداسپاندا"، كەيiننەن "بەس عاسىر جىرلايدىنىڭ" بالەنباي باسىلىمىندا اسان قايعى ولەڭi دەپ جاريالانىپ جۇرگەن ولەڭنiڭ تۇپنۇسقاسى ەكەندiگi تالاس تۋدىرمايدى. احمەت بايتۇرسىنوۆ تۇپنۇسقاداعى جەكەلەگەن سوزدەردi قازاق ۇعىمىنا بەيiمدەپ (مىسالى، اتىراۋدان باسقا جەردە تەڭiز كورە قويمايتىن قازاققا "تەڭiزدiڭ تەرەڭiندە" دەگەننەن گورi "سۋ تۇبiندە" دەگەن ۇعىم جاقىنىراق) الىپ كەلگەن، ولەڭدi بارىنشا شيراتىپ، جۇمىرلاپ، افوريستiك ايشىققا جەتكiزگەن. اۋدارمانىڭ مiنسiزدiگi، ءسوز ساپتاۋىنىڭ قازاقىلىعى سونداي، 1970 جىلى احمەت بايتۇرسىنوۆ اۋدارماسىن ءبارiبiر باستىرا المايتىنىن بiلگەن مۇحتار ماعاۋين اسان قايعى بابامىزعا باسىبايلى ەتiپ بەرگەندە كۇمان كەلتiرگەن ەشكiم بولعان جوق.

وسى بiر مىسالدىڭ ءوزi تاماشا تارجiمەلەنگەن تۋىندى ۇلتتىق ءسوز ونەرiنە قاندايلىق تابيعي كiرiگiپ كەتەتiنiنە داۋسىز دالەل. بۇل ءارi اۋدارمانىڭ كەرەمەت مۇمكiندiگiنە دە ناقتى ايعاق.

اۋدارماشىلىق ونەردiڭ ءتول ادەبيەتكە اسەرi بولاتىندىعىنا ەشقانداي كۇمان كەلتiرۋدiڭ ءجونi جوق. ۆ.وگنەۆ كەزiندە گرۋزين پوەزياسىنىڭ زابولوتسكي ولەڭدەرiنە ىقپالى دەگەن ماسەلەنi زەرتتەمەي ءجۇرمiز دەپ جازعان ەدi. تارجiمە ارقىلى بiر ادەبيەت بiر ادەبيەتكە نە بەرە الادى دەگەندە كوبiنە ورىس ادەبيەتiنiڭ، بۇرىنعى ءسوز ساپتاۋعا سالىپ سويلەسەك، ۇلت ادەبيەتتەرiنە ىقپالىن ايتاتىنبىز. نەگiزiندە، وزگە تiلدەردەن اۋدارا ءجۇرiپ، وزiنە دە تالاي پايدا تاپقان، تiپتi ولەڭ ولشەمiنە جاڭا ءتۇر ەنگiزگەن اقىندار ورىستاردا دا بارشىلىق. وزبەك اقىنى مۋكيميدiڭ ادiپتەمە ۇيقاسپەن جازىلعان ولەڭدەرiن اۋدارا-اۋدارا كەلiپ، نيكولاي ۋشاكوۆ ءوزi دە مىنانداي جىر توگiلتكەن:

ۆوت ۆى ي ۆسترەتيليس پود يۆوي پوسلە ۆوينى،

پود يۆوي تيحوي تەرپەليۆوي پوسلە ۆوينى.

درۋگ درۋگا ۆى ۋزنالي سرازۋ پوسلە ۆوينى.

ك چەمۋ سلوۆا، ك چەمۋ ۆسە فرازى پوسلە ۆوينى؟

رۋكوپوجاتيا مولچاليۆى پوسلە ۆوينى.

اح ەتي يۆى، يۆى، يۆى پوسلە ۆوينى.

تاماشا ەمەس پە؟ ل.مكرتچيان وسى مىسالدى كەلتiرiپ، "رەديف ورىس پوەزياسىندا ورنىعا باستادى" دەپ قۋانا جازادى.

ابدiكارiم احمەتوۆ كەزiندە يۋليان تۋۆيم ولەڭدەرiن اۋداردى. بiر تۇسىنىڭ ورىسشاسى بىلاي:

تراۆا! تراۆا پو كولەنا،

داۆاي وحۆاتيم درۋگ-درۋگا،

چتوب ۆ مىسلياح نە بىلو بولشە

ني مەنيا ي ني لۋگا.

چتوب يا تسۆەتامي، كورنيامي،

سراستيلسيا، وني جە — سو منويۋ،

چتوب نيكوگدا مەجدۋ نامي

سلوۆا نە ۆستالي ستەنويۋ.

چتوبى مى ليش ەدينىم زۆاليس

يمەنەم نەدەليمىم:

يلي وبا — تراۆويۋ،

يلي وبا تۋۆيموم.

مۇنىڭ قازاقشاسى بىلاي كەلتiرiلگەن:

اۋ كوكمايسا، كوكمايسا.

اڭساپ كەلدiم قۇشاق اش، —

بولارمىز — وزگە، كوپ بولسا،

ساعان دا، ماعان ۇساماس.

تامىرىمىز، گۇلiمiز

ارالاسسىن، قابىسسىن.

بولەك وتكەن كۇنiمiز

بولiنبەستەي تابىسسىن.

ايتا جۇرەر كوپ بولسا،

سۇراعاندار "بۇ كiم؟" دەپ، —

ەكەۋi دە — كوكمايسا،

ەكەۋi دە تۋۆيم! — دەپ.

بۇل ارادا اۋدارما ساپاسىنا توقتالعالى تۇرعان جوقپىز. ايتپاعىمىز — الەم ادەبيەتiندەگi ۇزدiك ۇلگiلەردiڭ اۋدارمامەن اينالىساتىن، ونەگەلi ولەڭدەردەن وزiنە دە ءورiم الىپ كەتەتiن ايرىقشا اقىندارعا جاسايتىن، دۇرىسىراعى — جاساي الاتىن ىقپالى.

قايىڭ بوپ مەن دە باعايىن،

ورماننان ورنىم تابايىن.

بەيمالiم ماعان ومiرگە،

قايىڭ كوزiمەن قارايىن…

ومiرگە ءومiر جالعاسىپ،

انامىز جەرگە جارماسىپ،

بiردە ادام، بiردە قايىڭ بوپ،

سۇرەيiك ءومiر الماسىپ…

تۋۆيمدە دە، ماقاتاەۆتا دا موتيۆ بiرەۋ. سوعان قاراماي، ەكەۋi ەكi باسقا جىر.

راس، كەزiندە ۇلى اقىندار شىعارماشىلىعىنىڭ باسقا اقىندارعا اسەرiن تىم قارابايىرلاتىپ، وڭايلاتىپ ءتۇسiندiرiپ تە جۇردiك، وعان قيمىل-قوزعالىسىڭنىڭ بارiنە ورىس ادەبيەتiنiڭ يگi ىقپالى تيمەسە بولمايتىنداي سويلەتەتiن ساياساتتىڭ دا اسەرi بولدى. مىسالى، "پۋشكيندi اباي ارقىلى جامبىل دا قابىل الدى. ول قازاقشا اۋدارمالار ارقىلى "رۋسلان مەن ليۋدميلانى"، "سىعانداردى"، "كاۆكاز تۇتقىنىن"، "سiبiرگە حاتتى"، "ەركiندiك" وداسىن تىڭدادى. مۇنىڭ ءبارi جامبىلدىڭ جاڭا بەينەلەردi ءوز بويىنا سiڭiرۋiنە سەپتiگiن تيگiزدi" دەگەن سياقتى پايىمداۋلار سول ساياساتتىڭ سالقىنى. جامبىل اتتى فەنومەننiڭ ءجونi باسقالاۋ. قازاق جىرىنىڭ قارا قازانىندا قايناعان جامبىلدىڭ دۇنيەجۇزiلiك داڭقى دالا جەرiندە، كوشپەلi ءومiر جاعدايىندا ۇلى مادەنيەت جاسالۋى ءۇشiن وزگە مادەنيەتتiڭ تiكەلەي ىقپال ەتۋi مiندەتتi شارت ەمەستiگiن، حالقىمىز ءوزiنiڭ رۋحاني تالاپ-تiلەگiن قاناعاتتاندىراتىن، سۇلۋلىققا سۇرانىسىن سۋسىنداتاتىن قايناردى ءوز بويىنان تۇگەلiمەن تابا بiلگەنiن، ياعني، ورىسشا ايتقاندا، "سامودوستاتوچنايا كۋلتۋرا" جاساي العانىن دالەلدەيدi.

بەينەلi تۇردە ايتار بولساق، اۋدارماشى ەڭبەگiنiڭ جەتiدەن بiر بولiگiن عانا سۋدىڭ بەتiنە شىعىپ تۇراتىن مۇحيتتاعى ايسبەرگكە تەڭەي الار ەدiك. اۋدارماشىنىڭ بiلiمi، وي-ءورiسiنiڭ كەڭدiگi، تارجiمەلەيتiن اۆتورىنىڭ شىعارماشىلىعىمەن جاقسى تانىستىعى، سول ەل، سول زامان تۋرالى پايىم-تۇسiنiگi… — وسىلاردىڭ ءبارi وقىرمانعا كورiنبەي تۇراتىن، بiراق ءبارiبiر سەزiلمەي قويمايتىن نارسەلەر.

تالانتتى وقىرمان عانا تالانتتى اۋدارماشى بولا الادى.

بەلگiلi بiر دارەجەدە اۋدارماشىعا اكتەردiڭ كەيiپكەرجاندىلىعى دا كەرەك. ول اۋدارما بارىسىندا اۋداراتىن اۆتورىنا اينالىپ كەتۋگە تۋرا كەلەدi.

كورنەي چۋكوۆسكيدiڭ كiتابىندا دوستوەۆسكيدiڭ پۋشكين تۋرالى اتاقتى سوزiندە اقىننىڭ "وزگە ۇلتتار دانىشپاندارىنا" اينالىپ كەتۋ قاسيەتi تۋرالى ايتقاندا ونىڭ ءتول تۋىندىلارىن عانا ەمەس، اۋدارمالارىن دا ەسكە العانى ەسكەرتiلگەن. وسى پiكiرiنە كوشەر تۇستا اۆتور اۋدارمانىڭ ۇلكەن شەبەرلەرi عانا ءوزiنiڭ ەگو-سىن، ياعني وزiمشiلدiگiن ەڭسەرiپ، اۋداراتىن اۆتورىنا اينالىپ كەتە الادى دەگەن ويىن ورتاعا سالعان.

اۋدارماشىنىڭ ءوزi اۋداراتىن اۆتورعا قۇرمەتپەن قاراۋى ورىندى، الايدا قۇلاي بەرiلۋi تiپتi دە شارت ەمەس. "ستيلi جاعىنان دا، سەنiم-نانىمى جاعىنان دا، جان-كۇيi جاعىنان دا وزiنە سونشاما جاقىن كەلمەيتiن وزگە تiلدi جازۋشىلاردى اۋدارۋعا تەك كانiگi شەبەرلەر، مادەنيەتi جوعارى، تالعامى نازiك، سارابدال سۋرەتكەرلەر عانا كiرiسەدi. مۇنداي ءسوز زەرگەرلەرiنiڭ سيرەك كەزدەسەتiن بiر قاسيەتi بار: ولار وزدەرi اۋدارمادا قايتا تۋىنداتۋعا تيiس شىعارماشىلىق تۇلعانى بەدەرلi تانىتۋ ءۇشiن وزدەرiنiڭ جەكە باسىنىڭ جان اۋانىن، كوڭiل-كۇيiن، تالعامىن تەجەي بiلەدi"، دەيدi كورنەي چۋكوۆسكي.

كەزiندە "قازاق ادەبيەتiندە" (1958، 17 قاڭتار) "اۋدارما مادەنيەتiن كوتەرە بەرەيiك" دەگەن ەسەپ-ماقالا جاريالانعان. جازۋشىلار وداعىندا وتكەن كوركەم اۋدارما ماسەلەسiنە ارنالعان جيىن جونiندە اڭگiمەلەنەتiن ماقالانىڭ بiر تۇسىندا حاميت ەرعاليەۆتiڭ سوزiنە بايلانىستى: "پوەزيانى اۋدارۋدىڭ ماسەلەلەرi جونiندە كەيبiر ورىندى ويلار ايتا تۇرسا دا، ول: "اباي اۋدارماسى پوەزيانى اۋدارۋدىڭ ۇلگiسi بولا المايدى" دەپ جاڭساق پiكiر ايتىپ قالدى"، دەلiنگەن. بiز اقىن ول ءسوزدi ابايدىڭ اۋدارماداعى ءادiس-تاسiلدەرi بۇگiنگi اۋدارمانىڭ بۇلجىتپاي ۇستاناتىن نورمالارى رەتiندە قارالۋى شارت ەمەس دەگەن تۇرعىدا ايتقان بولار دەپ شامالايمىز. ماسەلەگە وسى تۇرعىدان قاراساق، اۋدارما نورمالارى ۋاقىتقا ساي، وقىرمان تالابىنا ساي وزگەرiپ وتىراتىنىن، وزگەرiپ وتىرۋعا تيiس ەكەنiن مويىنداۋعا تۋرا كەلەدi.

اۋدارمانىڭ حالىقارالىق ساياساتقا، ەلدiڭ ءوز iشiندەگi ساياسي احۋالعا قاتىستى قارقىن الىپ نەمەسە باسەڭ تارتىپ جاتاتىن كەزەڭدەرi دە كوپ بولادى. حIح عاسىردىڭ اياق شەنiندە ارميان تiلiنە بولگار جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارى كوپ اۋدارىلىپتى. سەبەبi تۇسiنiكتi. ل.كاراۆەلوۆ، ز.ستويانوۆ، ي.بازوۆ سىندى بولگار جازۋشىلارىنىڭ تۇرiك ەزگiسiنە قارسى ۇلتتىق كوتەرiلiستەر تۋرالى شىعارمالارىن اۋدارۋ ارميان حالقىن ازاتتىق جولىنداعى كۇرەسكە شاقىرۋعا تيiس ەدi. ك.دجينگوزياننىڭ جازۋىنا قاراعاندا، ل.كاراۆەلوۆتiڭ "باسقانىڭ بەيiتiنiڭ باسىندا كوز جاسىن توكپەي جىلايدى" اتتى پوۆەسiنiڭ اۋدارماسىندا ادام ەسiمدەرi مەن جەر اتتارى ادەيi ارميانداندىرىلعان ەكەن. سونىڭ ارقاسىندا پوۆەستە سۋرەتتەلگەن وقيعالاردى ارميان ءباسپاسوزi "تۇرiكتەر ەزگiگە سالعان ارميان كەدەيلەرiنiڭ ومiرiنەن الىنعان" شىعارما دەپ باعالاپتى.

اۋدارما — ۋاقىتقا تاۋەلدi ونەر. ەشكiم دە بارلىق زاماندارعا بiردەي جاراي بەرەتiن اۋدارما جاساي الماۋى مۇمكiن. ورىس ادەبيەتشiلەرi ن.زابولوتسكيدiڭ كلاسسيكالىق اۋدارماسىن — "جولبارىس توندى جيھانكەزدi" ماقتاعاندا ورىس تiلi وزگەرگەنشە ەندi ەشكiم بۇل پوەمانى قايتا اۋدارۋعا تاۋەكەل ەتە قويماس دەسiپ جاتادى. بۇل — كەرەمەت باعا. ال ەگەر ۋاقىت اۋانىنا وراي تiل وزگەرiپ جاتسا شە؟.. وندا سول وزگەرگەن تiلگە لايىق جاڭا اۋدارما جاسالۋى دا ابدەن مۇمكiن بولار؟ سوندىقتان دا ءار ءداۋiر ءوز اۋدارماسىن تالاپ ەتەدi دەلiنەدi. تۇپنۇسقا عانا ەسكiرمەۋi مۇمكiن.

يۋ.لەۆين "ناتسيونالنايا ليتەراتۋرا ي پەرەۆود" دەگەن ماقالاسىندا ا.لەيتەستiڭ "حۋدوجەستۆەننىي پەرەۆود كاك ياۆلەنيە رودنوي ليتەراتۋرى" اتتى ماقالاسىنداعى نەگiزگi تەزيستi بىلايشا دامىتادى: "مىسال ءۇشiن ورىس سوۆەت ادەبيەتiنiڭ تاريحىن الىپ قارايىقشى. ءداستۇر بويىنشا ول، باسقا دا ۇلتىق ادەبيەتتەر سەكiلدi، بىلايشا باياندالادى. ورىس سوۆەت جازۋشىلارىنىڭ تۆورچەستۆولىق قىزمەتi، ولاردىڭ شىعارمالارى، ولار شەشكەن ماسەلەلەر، ولاردىڭ تۋىندىلارىنىڭ قانداي ۇندەستiككە يە بولعانى، تاعى سول سەكiلدi جايلار تالدانادى. بۇل ەندi "وندiرۋشiلەردiڭ" كوزiمەن قاراعاندا سولاي ەكەنi انىق. ال ەگەر ماسەلەگە "تۇتىنۋشىلاردىڭ" تۇرعىسىنان كەلiپ قاراساق قايتەر ەدi? ورىس سوۆەت وقىرمانى سولارمەن بiر قاتاردا ءوزiنiڭ انا تiلiندە، قاداپ ايتامىز — ءوزiنiڭ انا تiلiندە روللاندى دا، باربيۋستi دە، ماننداردى دا، حەمينگۋەيدi دە، فەيحتۆانگەردi دە، رەماركتى دا، چاپەكتi دە، فولكنەردi دە، تاگوردى دا، ستەينبەنكتi دە، سەنت-ەكزيۋپەريدi دە، كوپتەگەن باسقا قالامگەرلەردi دە وقيدى، ولاردى دا تاپ سولارداي قابىلدايدى عوي. بiزدiڭ وتانداستارىمىز بولىپ تابىلاتىن وسىناۋ جازۋشىلارمەن قاتار ولار دا اۋدارما ارقىلى "حالىقتىق سانا-سەزiمدi ورنىقتىرۋعا، ساناتكەرلiك پەن ەستەتيكالىق كوزقاراستى دامىتۋعا ماڭىزدى ۇلەس قوسادى". ال روللان، حەمينگۋەي نەمەسە برەحت سياقتى الىپتار بۇل iسكە كەيبiر سوۆەت جازۋشىلارىنان گورi كوبiرەك ۇلەس قوساتىنىنا كەلiسەرسiزدەر. ايتپەسە "گاملەتتi" الايىق، ول تۋىندىنىڭ XIX عاسىرداعى ورىس ادەبيەتiنە اۋدارمالار ارقىلى جاساعان اسەرiنiڭ ماڭىزى قايبiر تۇرعىدان الىپ قاراعاندا تiپتi "ەۆگەني ونەگيننەن" دە كەم تۇسپەيتiندەي بولعان".

بۇل وتە قىزعىلىقتى تەزيس. ءدال وسى جايدى بiزدiڭ قازاق ادەبيەتiنەن دە، جالپى كەز-كەلگەن ۇلتتىق ادەبيەتتەن دە بايقاۋعا بولادى. قازاق قالامگەرلەرi دە، ارينە، قازاق وقىرماندارى دا ءوزi قولعا قالام العان شاقتا دا، قولعا كiتاپ ۇستاعان شاقتا دا مىناۋ اۋدارما، مىناۋ تۇپنۇسقا دەپ ءبولiپ جاتپايدى، جانىنا نە جاقىن كەلسە سونى وقي بەرەدi، تiپتi اۋدارماسى الاقول بولىپ كەلدi دەگەن كۇننiڭ وزiندە شىعارمانىڭ ءون بويىنداعى كلاسسيكالىق قۋات كەرنەپ بارا جاتاتىندىقتان كوڭiلدەگiدەي تارجiمەلەنبەگەن كiتاپتارعا دا قۇشتارلىعىن ونشا كەمiتە قويمايدى. مۇنىڭ الدىمەن پروزا كiتاپتارىنا قاتىستى ەكەنiن جوعارىدا ايتتىق. اسiرەسە اۋىلدان شىققان، كۇنi كەشەگە دەيiن قازاق قالامگەرلەرiنiڭ بارلىعى دەرلiك تەك قانا اۋىلدان شىعىپ كەلدi عوي، سان ءتۇرلi سەبەپتەرگە بايلانىستى ورىسشا كiتاپتاردى تۇپنۇسقادان وقۋ مۇمكiندiگiنە يە بولا الماعان (بۇل ارادا ولاردىڭ ورىسشانى ەركiن مەڭگەرە قويماۋىنا قوسا اۋىل دۇكەندەرiندە ورىس تiلiندەگi كiتاپتاردىڭ تاپشىلىعىن دا ايتۋعا بولار ەدi)، تالاپكەرلەردiڭ ءسوز ونەرiنiڭ ۇزدiك ۇلگiلەرiن الدىمەن اۋدارما ارقىلى تانىپ-بiلگەنi تەگiن ەمەس.

پوەزيادا ءتولتۋما مەن تەلتۋمانىڭ اراسى بiتە قايناسىپ كەتەتiن جايلار تiپتi جيi ۇشىراسادى. يۋ.لەۆيننiڭ: "ترەدياكوۆسكيدiڭ "تەلەماحيداسىن"، سۋماروكوۆتىڭ "گاملەتiن"، پوپتىڭ "يلياداسىن" قاي قاتارعا اپارىپ قويارسىز؟" دەپ قينالاتىن جەرi بار. مۇنداي جايلار بiزدiڭ ۇلتتىق ءسوز ونەرiمiزدەن دە تابىلادى.

قالاي دەگەندە دە اۋدارماشى ءوز تiلiندەگi وقىرمان ءۇشiن جازادى. ول ۇلتتىق ولەڭ مەكتەبiندە تاربيە العان وقىرماننىڭ تۇسiنiك-پايىمىن، تانىم دەڭگەيiن، تالعامىن، قالىپتاسقان داستۇرلەردi ەسكەرمەي وتىرا المايدى. ابايدىڭ ءوز تۇسىنداعى وقىرمان تالعامىمەن ساناسۋىنا مىسال رەتiندە مۇراتبەك بوجەەۆتiڭ: "پۋشكين بەرگەن سيپاتتى اباي دا ءدال ايتىپ بەرۋدi ماقۇل كورگەنگە ۇقسايدى. بiراق اباي حII شۋماقتىڭ:

"نو ۆى، بلاجەننىە مۋجيا،

س نيم وستاليس ۆى، درۋزيا;

ەگو لاسكال سۋپرۋگ لۋكاۆىي

فوبلاسا داۆني ۋچەنيك"، —

دەگەن جولدارىن ادەيi اۋدارماعانعا ۇقسايدى. ونەگيننiڭ فوبلاستىڭ شاكiرتi ەكەندiگi ابايعا ۇناماعان شىعار. پۋشكين ونەگيننiڭ ايەلشiل ادام ەكەندiگiن، كەيدە ءوز جولداستارىنىڭ ايەلدەرiنە دە كوز سالا جۇرەتiن بوزبالاشىلىققا قۇمار ۇستامسىز مiنەزدەن امان ەمەس ەكەنiن ايتا كەتەدi. اباي ونەگيننiڭ بۇل سياقتى كەلiسiمسiز ۇساق مiنەزدەرiن قازىمىرلاي ايتىپ جاتۋدى ارتىق كورگەن. اباي ونەگيننiڭ ۇساق مiنەزدەرiنەن گورi ونىڭ ءتاۋiر جاقتارىنا كوز سالعان كورiنەدi"، دەگەنiن ايتۋعا بولادى. مۇنداعى فوبلاس — لۋۆە دە كۋۆرەنiڭ "سەرi فوبلاستىڭ باستان كەشكەندەرi" رومانىنىڭ باس كەيiپكەرi. ابايدىڭ لەرمونتوۆتىڭ "نە ۆەر سەبە" دەگەن ولەڭiن اۋدارعان تۇستا شىعارما تۇيiنiندەگi "… كاك رازرۋميانەننىي تراگيچەسكي اكتەر، ماحايۋششي مەچوم كارتوننىم" دەگەن جولداردى دا ورىندى تاستاپ كەتكەنiنە كەزiندە مىرزابەك دۇيسەنوۆ نازار اۋدارعان. راسىندا دا، تەاترى جوق دالانىڭ وقىرمانى مۇنداي وبرازداردى جاتسىنىپ تۇرارى انىق ەدi، تiپتi تۇسiنبەۋi دە مۇمكiن بولاتىن.

سونىمەن قاتار بiزدiڭ وقىرمان وسىندايعا ۇيرەنگەن، انانداي ولەڭ وعان بوگدە بولىپ كەلەدi، ويىنا ورنىعا قالمايدى، قۇلاعىنا قونا كەتپەيدi دەگەن ۇستانىممەن اۋدارىلاتىن شىعارمانى ادەيi وڭايلاتۋ، قولدان قازاقىلاندىرۋ دا ءجونسiز ەكەندiگi داۋسىز.

اۋدارماشى ءوز وقىرمانىنىڭ تالعامىن جاڭا ورiستەرگە تارتىپ جاتسا، كۇنەس بيiكتەرگە كوتەرiپ جاتسا عانيبەتتiڭ عانيبەتi. ارينە، بۇل قيىننىڭ قيىنى. وزگە تiلدەگi ۇزدiك ۇلگiنi قولعا العان اقىن ءوز وقىرمانىنىڭ ەستەتيكالىق تۇرعىدان قابىلدامپازدىعىن تاربيەلەۋدi دە ءدايiم ەستە ۇستاعانى، وزگە ۇلتتىق مادەنيەتتەردiڭ ولەڭ ونەرiندەگi قۇندى قاسيەتتەردiڭ قىر-سىرىن اشۋ ارقىلى سول تiلدەردەگi ولەڭ ورiمدەرiنەن وزiمiزگە دە ونەگە بولاتىنداي ورنەكتەر تاۋىپ جاتقانى ابزال. قايرات جۇماعاليەۆتiڭ "دارحان ءداستۇر جەمiسi" اتتى ماقالاسىندا: "زامانى بولەك، تiلi باسقا، تۋعان توپىراعى توسىن، ۇعىمى شالعاي، سالت-سانا، ءداستۇرi ءار الۋان اقىنداردى انا تiلiمiزدە سويلەتۋ اسقان بiلiمدارلىقتى، داڭعايىر دياپازوندى، دارحان دا دارا دارىن يەسi بولۋدى، سونداي-اق، ولەڭدiك فورمانىڭ ارقانداي قۇبىلىسىن، قيساپسىز قىرى مەن سىرىن كەڭ مەڭگەرگەن ۆيرتۋوز بولۋدى تالاپ ەتەرi حاق"، دەيتiنi سودان. قازiر ءوزi كەز كەلگەن ءسوزدi اۋدارىپ الا بەرەتiن بولدىق قوي، بiراق، وسى ارادا "ۆيرتۋوز" ءسوزi ورنىندا تۇرعان سياقتى.

ابايدىڭ ء"سوز تۇزەلدi، تىڭداۋشى، سەن دە تۇزەلiن" اۋدارماعا دا قاتىستى ايتۋدىڭ رەتi بار. تارجiمەنiڭ قالاي شىعۋى اۋدارماشىنىڭ وزiنە عانا بايلانىستى بولسا ءبارi دە الدەقايدا وڭايلانىپ كەتەر ەدi. كەز كەلگەن ونەر تۋىندىسىنىڭ، سونىڭ iشiندە ولەڭ-جىردىڭ دا باعاسى، دالiرەك ايتقاندا، ونىڭ وقىرمانعا اسەر ەتۋi سول تۋىندىنى كiمنiڭ، قالاي وقۋىنا دا قاتىستى. وقىرمان تالعامى اۋدارمانىڭ سيپاتىنا، ساپاسىنا اسەر ەتەتiن باستى فاكتورلاردىڭ بiرi دەگەندە بiز اۋدارما تۋرالى تۇسiنiكتiڭ، وعان قويىلار تالاپتاردىڭ دۇرىس قالىپتاسۋى وزگە تiلدە قايتا تۋعان دۇنيەنiڭ جۇرتشىلىق تاراپىنان قابىلدانۋىنا شەشۋشi ىقپال جاسايتىنىن دا ەسكە الامىز. ويتكەنi، قالاي بولعاندا دا، ادەبي شىعارمانىڭ باعاسى زامانعا، ۋاقىتقا، قالىپتاسقان جاعدايعا، ورتاعا وراي وزگەرiپ وتىراتىندىعى داۋسىز. ابسوليۋتتi اقيقات جالپى ومiردە بولمايدى دەسەك، ول ونەر الەمiندە تiپتi دە بولمايدى.

ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button