ايتكەش

— ايتكەش تولعانباەۆتى بiلۋشi مە ەدiڭ؟

— سونداي سكريپكاشىنىڭ بولعانىنان حابارىم بار.

— ول — قازاقتىڭ پاگانيi. بۇل اتاۋدى وعان حالىق بەرگەن. — زەكەن تەمiرعاليەۆپەن كەزەكتi بiر اڭگiمەمiزدiڭ ارقاۋى وسىلاي باستالدى. ايتكەش تۋرالى كوپ بiلەدi ەكەن. ول ايتۋدان، مەن تىڭداۋدان جالىقپادىم. اڭگiمە جەلiسiن ۇزگiسi كەلمەدi مە، اۋىق-اۋىق سوعىلعان تەلەفون شىلدىرىنا دا كوڭiل بولمەدi. وزiمە بەيمالiم كوپ جايلارعا قانىقتىم. ايتكەشتiڭ اتان تۇيەگە جۇك بولار تاعدىر اۋىرتپالىعىن قالاي كوتەرگەنiنە قايرانمىن. «سول بiر قيلى زاماندا، الماعايىپ كەزەڭدە، وزگەلەر قيىنشىلىققا توزە الماي، ادامگەرشiلiك جولدان تايقىپ جاتقاندا، تەك ارى مەن نامىسىنا جۇگiنگەن نەتكەن جانى سiرi جان ەدi?!». زەكەڭ اڭگiمەسiن بiتiرگەندە ويىم وسىعان تiرەلدi. قاريا ورنىنان تۇرىپ، سورەدەن كولەمi شاعىن بiر كiتاپتى الدى.

— بiز كولىمادا ايداۋدا جۇرگەندە ارا-تۇرا كەزدەسiپ تۇردىق. تار جول، تايعاق كەشۋدەن تالاي رەت بiرگە وتتiك. ايتكەشتiڭ مىنا 2001 جىلى «انا تiلi» باسپاسىنان شىققان «قاتال تاعدىر تالكەگi» دەپ اتالاتىن جۇقا كiتابىندا مەن ايتقان اڭگiمەنiڭ بiرازى بار. ول باسىنان كەشكەندەرiن، تەك كوزiمەن كورگەندەرiن جازعان. مۇنداعى اششى شىندىق وزەگiڭدi ورتەيدi. ەشكiمدi دە بەي-جاي قالدىرمايدى. وكiنiشكە وراي، كiتاپتىڭ تيراجى وتە از. ونىڭ ۇستiنە قازiر كiم كiتاپحاناعا بارىپ، كiتاپ وقىپ جاتادى دەيسiڭ. سەن وسى ايتكەش تولعانباەۆ تۋرالى گازەتكە جاز. ونىڭ قيلى-قيلى تاعدىرىن قالىڭ كوپشiلiككە جەتكiزۋدiڭ تيiمدi جولى وسى.

مەن جازۋعا ۋادە بەردiم. الايدا «كازاحسكوە دەلو» تاقىرىبىمەن جازىپ جۇرگەن ماقالالارىمنىڭ تiزبەگi بiرiنەن سوڭ بiرi تۋىنداپ، مۇراعات ماتەريالدارىمەن تانىسىپ، زەرتتەۋ ۋاقىتتى سوزىپ جiبەردi. انە-مiنە، قولعا الامىن دەپ جۇرگەندە ءتورت جىل دا وتە شىقتى.

وتكەن اپتادا اقساقال تاياعىنا سۇيەنiپ، رەداكتسياعا تاعى كەلدi. ول: «ايتكەشتiڭ ادiلدiك ءۇشiن كۇرەسiن، بۇگiنگi ۇرپاققا ۇلگi ەتۋ كەرەك، شىراعىم. ونىڭ تاعدىرى جاستاردىڭ وتانسۇيگiشتiك سەزiمiن وياتىپ، ادالدىققا، باتىلدىققا تاربيەلەيدi»، — دەدi. قاريانىڭ وسى بiر ءسوزi قامشى بولىپ، باسقا شارۋالارىمدى جيىستىرىپ قويدىم دا، ايتكەش تولعانباەۆ جايىندا جازۋعا ستول باسىنا وتىردىم.

«تاقىر جەرگە ءشوپ شىقپايدى». بۇل حالىق تالانتتارىنا دا قاتىستى ايتىلعان ءسوز. جوعارىداعى اتالمىش كiتاپتا ايتكەش ءوز تەگiن بىلاي تاراتىپتى.

«… تۋعان جەرiم سەمەي وبلىسى، قاراۋىل اۋىلى، شىڭعىستاۋ اۋدانى. ارعى اتا-تەگiم — توبىقتى iشiندە ىرعىزباي. ىرعىزبايدان وسكەنباي، مىرزاتاي، وسەر، جورتار دەگەن ءتورت ۇل بولعان. وسكەنبايدان قۇنانباي، ودان اباي، شاكارiم تۋسا، مىرزاتايدان جۇمان، ودان تولعانباي، ودان مەن تۋعانمىن».

ول — تۋما تالانت. سوندىقتان بولار تۋعان جەر تابيعاتىنىڭ تىلسىم سىرىن ەرتە سەزiنiپ، ەرتە تۇسiنگەن.

«…مەن ومiرگە مۋزىكانت بولۋ ءۇشiن كەلگەندەيمiن. ويتكەنi مەنi قورشاعان ورتا: اسپان، جەر، اي، كۇن مۋزىكا اۋەنiنە تولى، سونىڭ باستاۋى بولسا، تابيعات قۇبىلىستارى كۇننiڭ شىعۋى مەن باتۋى، جەلدiڭ ىزىڭى، ءشوپتiڭ تەربەلۋi، ورمان-توعايدىڭ شۋىلى، وزەننiڭ سىلدىرى، قۇس اتاۋلىنىڭ ءۇنi سول ءاننiڭ ورىنداۋشىسى بولاتىن. دومبىرا مەن سىبىزعىنىڭ ءۇنi مەنi حالقىمىزدىڭ باعا جەتپەس قازىناسىنا جەتەلەسە، ولەڭi بابالارىمىزدىڭ تاريحىنان سىر شەرتەتiن».

ايتكەشكە مۋزىكالىق دارىن قانمەن كەلگەن قاسيەت ەكەنi دە انىق. اكەسi تولعانباي ءان ايتپاسا دا، كۇيدi قۇمارتا تىڭداۋشىلاردىڭ بiرi بولعان. ال اناسى — بيبiسارا وتەلبايقىزى انشiلiگiمەن اۋىل-ايماققا تانىلىپتى. تiپتەن ءۇنi مۋزىكا تiلiمەن ايتقاندا مەتسو-ساپرانوعا جاتادى ەكەن. بالا ايتكەش ونىڭ تامىلجىتا سالعان اندەرiن سۇيسiنە تىڭداپ وسكەن. ناعاشىلارى دا اۋىلدىڭ التى اۋزىنان قۇرالاقان ەمەس. اسiرەسە جۇماتاي ءوزiنiڭ قوڭىر داۋسىمەن اباي، شاكارiم اندەرiن اۋەلەتە شىرقاعاندا، تىڭداۋشىلارى تامسانا تاڭدايلارىن قاقسا كەرەك. ايتكەش وسىنداي ونەرلi ورتادا ءوستi. مۋزىكا الەمiنە قانات قاقتىرعان دا سولار. تۋعان اعاسى بالتاقاي سەمەيدەن سكريپكا اسپابىن ساتىپ اكەپ بەرگەندەگi قۋانىشىن تiلمەن ايتىپ جەتكiزۋ قيىن. سكريپكادا ويناۋعا دەگەن قۇشتارلىعى، كاسiپقوي مۋزىكالىق بiلiم الۋ ءۇشiن 1935 جىلى الماتىعا الىپ كەلدi. جازۋشى اعاسى مۇحتار اۋەزوۆتەن، مۋزىكا زەرتتەۋشi احمەت جۇبانوۆتان كەڭەس الدى. كەلەر جىلى مۋزىكالىق-درامالىق تەحنيكۋمعا ءتۇستi. ول سول كەزدە نەبارi 11-اق جاستا ەدi. قابىلداۋ ەمتيحانىنان iرiكتەلگەن 22 وقۋشى سكريپكا بولiمiندە اتاقتى يوسيف انتونوۆيچ لەسماننان ءدارiس الدى. جىل سوڭىندا سولاردان ەكi-اق وقۋشى قالعان. سونىڭ بiرi — ايتكەش. ونىڭ بولاشاعىنان ۇلكەن ءۇمiت كۇتكەن ي.ا.لەسمان كەيدە ۇيiنە ەرتiپ بارىپ، ساباق بەرiپ ءجۇردi. كەيدە ۇستازى جوعارى كۋرس ستۋدەنتi عالىم ابسالياموۆكە قوسىمشا ساباق وتكiزدiرەتiن. وقۋ جىلىنىڭ سوڭىندا ەسەپ بەرۋ كونتسەرتi بولدى. سول كەشتە ايتكەش كۆارتەتپەن قوسىلىپ بiرiنشi سكريپكادا ۆ.ا.موتسارتتىڭ شىعارماسىن، ال ەكiنشi بولiمiندە ۆيوتتيدiڭ 22-شi كونتسەرتiن جەكە وينادى. ساراپشىلار القاسى ونىڭ ورىنداۋ شەبەرلiگiن جوعارى باعالادى. ەرتەڭiنە «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتiندە ونىڭ اتىنا جىلى پiكiر جاريالاندى.

«… بiردە ي.ا.لەسمان ءوز ۇيiندە مەنiڭ ويناعانىمدى تىڭداپ وتىرىپ قاتتى ريزا بولعانى سونشالىق:

— ومiرiمدە بiرiنشi رەت وسىنداي العىر، دارىندى وقۋشىنى كەزiكتiرiپ وتىرمىن. ول قاس-قاعىم ساتتە قاعىپ الىپ، ايتپاق نارسەنi دەمدە ۇعا قويادى، — دەدi ەستiرتە.

ودان كەيiن مەنiڭ تاعى بiر ۇستازىم، تانىمال سكريپكاشى بولعان م.ي.سكۆيرسكيمەن جەكە اڭگiمەلەرiنiڭ ۇستiنە كەلiپ قالىپ، ەرiكسiز كۋاسi بولعان ەدiم. سوندا مارك يونوۆيچ ءوزiنiڭ كوڭiلiندەگi سەزiمiن يوسيف انتونوۆيچكە:

— يوسيف، مەنiڭ وسى ءسوزiمدi ەسiڭە ساقتاشى. ەگەر بiردەڭە بوگەت بولماسا، مىنا بالا الەمدiك داڭققا بولەنەدi، — دەپ ەدi. بۇل مەنiڭ ۇستازىمنىڭ ماعان كورسەتكەن قولداۋى مەن بەرگەن اق باتاسى بولعان شىعار. ول مەنiڭ جۇرەگiمدە ءومiر بويى ساقتالىپ قالدى».

ۇستاز بەكەر كۇدiكتەنبەگەن ەكەن. بiر جىلدان سوڭ نەمiس فاشيستەرi سوۆەتتەر وداعىنا باسقىنشىلىق سوعىس اشتى. ايتكەش 1942 جىلدىڭ قاڭتارىندا اسكەرگە شاقىرىلدى. ارمانى بيiك، بولاشاعى زور جاننىڭ تاعدىرىنا سوعىس توسىننان بالتا شاپتى. مۋزىكا ءۇشiن جاراتىلعان جاننىڭ قولىنا سكريپكا ەمەس، سۇپ-سۋىق قارۋ ۇستاۋىنا تۋرا كەلدi. وزبەكستاننىڭ تەرمەز قالاسىندا دايىندىقتان ءوتتi. سكريپكاسىن وزiمەن بiرگە الىپ ءجۇردi. ونى ەڭ قيماس دۇنيەسiندەي كوردi. قۇرامىندا ءوزi بار 389 ديۆيزيانىڭ 545 پولك جاۋىنگەرلەرi دايىندىقتان ءسال دامىلداپ، تىنىستاعان شاقتا قولىنا سول سكريپكاسىن الىپ، سىزىلتا ويناعاندا ولار بiر ءسات اۋەنگە ەلiتiپ، سەرگiپ قالادى.

«… بiر كۇنi مەنi پولك كومانديرi شاقىرىپ الىپ:

— ايتشى، مۋزىكانت، وسى سەنiڭ اتىڭ كiم؟ — دەدi.

— ايتكەش.

— مۇنىڭ اۋدارماسى قالاي؟ ورىسشا قالاي اتالادى؟

— بiلمەيمiن، جولداس پولكوۆنيك.

بiراز ويلانىپ تۇرىپ:

— جارايدى وندا، گريشا! قاتارداعى گۆارديا جاۋىنگەرi تولعانباەۆ ايتكەش ەندi گريگوري يۆانوۆيچ بولىپ اتالسىن.

ءسويتiپ، قولدان قويىلعان جاساندى اتىممەن ورىستاردىڭ iشiندە جۇرە بەردiم».

تولعانباەۆ ايتكەش دەپ اتاۋ پولكوۆنيككە اسا قيىندىق تۋدىرا قويماعانى انىق. ونىڭ ۇستiنە ادام اتى وزگە تiلگە اۋدارىلمايدى عوي. اتى-ءجونiن وزدەرiنiڭ قالاۋىنشا قالاي بولسا سولاي وزگەرتە سالۋ ولارعا تۇك ەمەس. سولاي ءوز ۇستەمدiكتەرiن ەرiكسiز جۇرگiزۋگە ادەتتەنiپ، قالىپتاسىپ قالعان. بۇل تۇپتەپ كەلگەندە جالعان دوستىقتى جامىلعىن شوۆينيزمنiڭ ورىستان باسقانى مەنسiنبەۋشiلiگi، ازاماتتىعىن قادiرلەمەۋشiلiگi. ال ايتكەش مۇنى جاي مىسال ارقىلى تۇسiنەتiن جانعا استارلاپ جەتكiزiپ وتىر.

ايتكەش ايبىندى دەپ اسقاقتاتا ايتىلعان سوۆەت ارمياسىنىڭ سول كەزدەگi مۇشكiل حالiن دە كiتابىندا اشىپ بەرگەن. فاشيستەر كاۆكاز مۇناي ءۇشiن اۋىر ارتيللەرياسىن، قۋاتتى تانكتەرiن، بومبالاۋشى سامولەتتەرiن قاپتاتا شابۋىلعا شىعارعاندا سوۆەت جاۋىنگەرلەرiنiڭ بiراز بولiگi يراندىق مىلتىق، ساناۋلى قول پۋلەمەت، جانعىش زات قۇيىلعان بوتەلكەلەرمەن قارسى تۇرعان.

«…بiزدiڭ تانكiلەر قايدا؟ الگi سوعىستان بۇرىن كينولاردا پارادتان كورسەتەتiن، اسپاندى بۇلتشا تورلاپ ۇشاتىن سامولەتتەر قايدا؟ — دەپ كومانديرلەردەن سۇرايمىز».

كومانديرلەر بۇعان نە دەسiن. جوقتى تابان استىندا قايدان تاۋىپ بەرەدi. سوعىستىڭ العاشقى جىلدارى ەلگە جiبەرiلگەن قارا قاعازدار نوپiرiنەن جۇرتتىڭ قابىرعاسى قايىسقان جوق پا؟!

«…بiردە شابۋىلداپ، بiردە شەگiنەمiز. بiزدiڭ جاقتىڭ شىعىنى كوپ. كەسكiلەسكەن ۇرىس كەزiندە، بiر جۇمانىڭ iشiندە كوپتەگەن قازاقستاندىق جەرلەستەرiمنەن، الماتىدان بiرگە بارعان دوستارىمنان ايىرىلدىم. شابۋىلعا شىققان سايىن بiرەۋi، نە ەكەۋi، كەيدە بiرنەشەۋi جوق بولادى. قايدا، قالاي مەرت بولعانىن ەشقايسىمىز بiلمەيمiز. بiراق كۇندەلiكتi قاتارىمىز تولىعىپ جاتادى. قاراساڭ، تانىمايتىن ورiمدەي ءجاسوسپiرiم جiگiتتەر جۇرەدi. «وي، باۋىرىمداپ» قۇشاقتاسىپ، تابىسقان بولىپ جاتامىز».

ايتكەش كورگەن، قويان-قولتىق ارالاسقان سوعىستىڭ بiر شىندىعى وسى. دەگەنمەن مۋزىكا مەن سوعىس بiر-بiرiنە كەرەعار ۇعىمدار. مۋزىكا — بەيبiت ءومiردi، تىنىشتىقتى، قاراپايىم تiرشiلiكتi، مادەنيەتتi دارiپتەيتiن كۇش. سوعىس سولاردىڭ ءبارiن كۇيرەتەتiن، ادامزات قۇندىلىقتارىن جەر بەتiنەن جويىپ جiبەرەتiن جويقىن الاپات. ايتكەشتiڭ ورنى قان مايدان ەمەس، ۇلكەن ساحنا ەدi. ادامعا قارسى وق اتۋ ونىڭ تابيعي بولمىسىنا جات. كەرiسiنشە، ولاردىڭ جان دۇنيەسiن مۋزىكانىڭ سىرلى، سازدى اۋەنiمەن مەيiرiمدiلiككە، قايىرىمدىلىققا تاربيەلەۋ بولاتىن.

سوعىستا جاۋىنگەرلەردi بiر بولiمنەن ەكiنشi بولiمگە اۋىستىرا بەرەتiن. ايتكەش تە اۋەلگiدە اتقىشتار مەن پۋلەمەتشiلەر روتاسىندا، ودان كەيiن بايلانىسشىلار بولiمiندە، سوڭىندا تانكiلەردi اتاتىن زەڭبiرەكتiڭ وقتاۋشىسى بولدى.

تاۋدان باستاۋ العان تەرەك — اعىنى قاتتى وزەن. ولارعا جاۋ بەكiنگەن ارعى بەتكە تۇندە ءجۇزiپ ءوتۋ وڭايعا سوقپادى. ايتكەش مالتۋ بiلمەسە دە وزگەلەرمەن بiرگە وزەننiڭ تاستاي سۋىق دولى اعىسىنا قويىپ كەتتi. نەمiستەر راكەتا جارىعىمەن تالايلاردى جان ءتاسiلiم ەتتi. ارعى بەتكە وتكەندەر جانتالاسىپ ءجۇرiپ، جاۋ بەكiنiسiن الدى. ۇستiندەگi كيiمi مالمانداي سۋ ايتكەش سولاردىڭ بiرi. ەرتەڭiنە قىزىل اسكەرلەر وت جاعىپ، كيiمدەرiن كەپتiرiپ جاتقاندا ايتكەش ىلعالدانعان سكريپكاسىن دا جالىن لەبiنە جاقىن قويدى. گرۋزيندەر ودان وزدەرi ءسۇيiپ تىڭدايتىن ءانi «سۋليكونى»، ورىستار حالىق اندەرiن، قازاقتار مەن وزبەك، قىرعىزدار ۇلتتىق اندەرiن ويناپ بەرۋiن ءوتiندi. ولار وتقا قىزدىرىنىپ، سكريپكانىڭ سىزىلعان ۇنiنە ەلiتiپ، ۇيقىعا كەتكەن.

كاۆكاز تاۋلارىنىڭ باسىنا بۇلت ءۇيiرiلiپ، جاۋىن بiرنەشە كۇن بويىنا تولاس تاپپادى. قورعانىسقا قازىلعان وكوپتار سۋعا تولىپ، جاۋىنگەرلەردiڭ تiزە بۇگiپ وتىرۋىنىڭ ءوزi مۇڭ بولدى. ايتكەش سكريپكاسىن شۇلعاۋىمەن وراپ، جاقىن ماڭداعى اۋىلعا اپارىپ، بiر كەمپiرگە ۋاقىتشا تاپسىردى. بiراق تاعدىر وعان سكريپكاسىن سول كەمپiردiڭ قولىنان قايتىپ الۋعا جازباپتى.

«…جاۋدىڭ كەلەسi شابۋىلىندا بiزدiڭ تانكiگە قارسى سوعىساتىن روتامىز قورشاۋدا قالىپ قويدى. كوپ ادامدار وققا ۇشتى. مەنiڭ نىسانا كوزدەۋشiم حيسماتۋللين دەگەن تاتار جiگiتi iشiنەن اۋىر جارالانىپ: «كومەكتەسiڭدەر، كومەكتەسiڭدەرشi!» — دەپ قينالىپ جاتىپ كوز جۇمدى. جاراسىن تاڭىپ بايلاعاننان باسقا نە كومەك بەرە الاسىڭ. ونىڭ الدىندا اۋىر جارالانىپ، تاڭعا جاقىن كومانديرiمiز قايتىس بولعان. زەڭبiرەككە كەلەسi وقتى سالىپ، ەندi نىساناعا الماقشى بولىپ تۇرعانىمدا، قاتتى جارىلىستان نە بولعانىمدى بiلمەيمiن. كونتۋزيا الىپ، ەسiمنەن تانىپ قالىپپىن. اياعىمنان جارالانىپپىن، قان كوپ كەتiپتi. قانشا جاتقانىمدى بiلمەيمiن. كوزiمدi اشسام، اينالام تولعان جاۋ جەندەتتەرi. قولىنا تاپانشاسىن ۇستاعان نەمiس تانكيسi ماعان ءتونiپ تۇر. مەن ءۇشiن جارىق دۇنيەنiڭ بiتكەنiن بiردەن ۇقتىم. تiرi قالعان 400-500-دەي قىزىل اسكەردi نەمiستەر بiر ويپاڭداۋ كەلگەن جەرگە جۇرەلەپ وتىرعىزىپ قويىپ، جان-جاعىنان اۆتوماتپەن كۇزەتiپ ءجۇر. كوزiمدi اشىپ، باسىمدى ەپتەپ كوتەرۋگە جاراعانىمدى بايقاپ قالعان نەمiس تۇتقىن بولىپ وتىرعانداردىڭ بiرەۋلەرiن ەرتiپ كەلiپ، جارامدى تاڭعىزىپ، ءوزiمدi سۇيرەتتiرiپ اپارىپ تاستاتقىزدى».

قولىنا تاپانشا ۇستاعان فاشيستكە جارالى ايتكەشتi اتىپ تاستاۋ تۇككە تۇرمايتىن ەدi عوي. ال نەگە اتپادى؟ باسقا ساۋ تۇتقىنداردى الىپ كەلiپ، جاراسىن تاڭعىزىپ، قايىرىمدىلىق كورسەتكەنi قالاي؟ تاڭدانباسقا امالىڭ قالمايدى. قازاق مۇندايدى «وققاعارى بار جان ەكەن» دەيدi. بالكiم سولاي شىعار. ايتەۋiر ونى كەلiپ تۇرعان اجالدىڭ اينالىپ وتكەنi راس.

«…سونىمەن قازان ايى تۋعان بولاتىن. التىن كۇز. ءالi ەسiمدە. جاۋىن باسىلعان، كەشكi ساعات بەستiڭ مولشەرi. كۇن ءالi ۇياسىنا كiرمەگەن شاق. قازiر ءتۇن بولادى. الدا نە كۇتiپ تۇرعانى بەلگiسiز. ءومiر مە، الدە ءولiم بە؟ شىنىمەن ءبارi بiتكەنi مە؟ قانداي وكiنiشتi!».

الدا ونى ءومiر كۇتiپ تۇردى. بiراق قانداي ءومiر؟ ازابى مەن تاۋقىمەتi كوپ، باسىن شىرعالاڭعا سالاتىن ءومiر. سول كەزدە ونى ول قايدان بiلسiن. ستاليننiڭ تۇتقىنعا تۇسكەندەردiڭ ءبارiن وتاندى ساتقانعا سانايتىن بۇيرىعى شىققان. بۇل بۇيرىق بويىنشا نە جاۋدى جەڭەسiڭ، نە ولەسiڭ. ەكiنiڭ بiرiن تاڭداۋعا حاقىڭ بار. بۇل ەرiكسiز تۇتقىنعا تۇسكەندەرگە قيانات بولدى. ولار ونىڭ زاردابىن سوعىستان كەيiن دە كوپ تارتتى.

«…موزدوك تۇبiندەگi سوعىس تۇتقىندارىنىڭ لاگەرiنە نەمiستەر بiرنەشە ون مىڭداعان ادامدى قاماپ ۇستادى. تەمiر توردىڭ ار جاعىندا اۆتوماتپەن قارۋلانعان كۇزەتشiلەردiڭ تەپكiسi مەن نەمiستiڭ وۆچاركا يتتەرiنiڭ تالاۋىنا تۇسكەن اش-جالاڭاش، جارالى، جازىقسىز ادامدار قورلىق پەن ازاپتىڭ ايتىپ جەتكiزۋi قيىن زاردابىن تارتىپ جاتتى. بۇدان تiرi قالامىن، بولماسا قاشىپ شىعامىن دەپ ويلاۋ مۇمكiن ەمەس ەدi. كۇنiنە اشتىقتان جانە جارادان جۇزدەگەن ادام ولەدi. ونداعىلاردىڭ ءبارi پەديكۋلەز اۋرۋىنا شالدىعادى. «بيت» دەگەنiڭ اش، ءالسiز، اۋرۋ ادامدارعا ءوش بولاتىن كورiنەدi. Iشكi كيiمدەرiمiزدi قويىپ، باس، ساقال-مۇرتقا دەيiن جايلاپ الدى. تiپتi اۋزىڭا كiرiپ كەتە مە دەيسiڭ. ونى قاعىپ-سiلكiپ تۇسiرۋiڭە ءالiڭ جوق. كەيبiرەۋلەر كويلەك-دامبالىن شەشiپ، وتقا قاقتاعاندا، كادiمگi تاباققا ماي قىزدىرعانداي بىتىرلاپ، شىجعىرىلىپ ءتۇسiپ جاتادى».

سول سوعىستىڭ ءالi دە ايتىلماعان شىندىعى قانشاما. بiرەۋلەر وتان ءۇشiن جانىن قيىپ جاتسا، ەندi بiرەۋلەر باستارىن ساۋعالاپ، جان تۇرشiگەرلiك iستەرگە دە بارعان. اشتىققا شىدامايتىندار جىرتقىشتان دا بەتەر بولاتىنىن كiم بiلگەن. ال ايتكەش ونى ءوز كوزiمەن كوردi.

«…ومiردەن كۇدەر ۇزگەن ادام بارiنە كونەدi ەكەن. بiراق اشتىققا شىدامايدى، ۇنەمi تاماققا جارىماي، اش جۇرگەن ادامدار ەسiنەن اۋىسىپ، اڭ سىقىلدى بولىپ كەتەتiن كورiنەدi…

…مەن دە اياعىمنىڭ جاراسىنا كۇل سەۋiپ قۇرعاتىپ، ەمدەگەن بولدىم دا اقساڭداي سۇيرەتiلە باسىپ، كوپشiلiكتەن ءبولiنiپ، وقشاۋلاۋ جەردە وتتى اينالا قورشاي بiراز عانا توپ قۇرىپ وتىرعان تۇتقىنداردىڭ قاسىنا كەلدiم. ولار مەنiڭ جاندارىنا كەلiپ وتىرعانىمدى بايقاعان جوق. وتقا قاقتاپ پiسiرگەن بولىپ، بiردەڭەنi جەپ وتىر.

— ءاي — مىناۋ ءوزi شىنىندا ادامنىڭ ەتi ءدامدi ەكەن، — دەسە، ەكiنشiسi:

— ءيا، ول ءارi پايدالى، — دەپ قويىپ كۇيسەپ جاتىر.

جانىم تۇرشiكتi، لوقسىپ-لوقسىپ جiبەردiم. بۇلار ادام ەمەس، اشتىقتان جىرتقىشقا اينالعان ناعىز ادام ەتiن جەگiشتەر ەدi. ولارعا نە iستەيسiڭ، بۇگiن بار، ەرتەڭ جوق. شارۋاسى بiتكەن، ەسiنەن اداسقاندار. ءوز ورنىما قالاي جەتكەنiمدi بiلمەيمiن. تۇنiمەن دوڭبەكشiپ، ۇيىقتاعان جوقپىن. الگiلەر كوز الدىمنان كەتپەيدi. ويىما كەلسە لوقسىپ قۇسامىن. اپىرماي، ەڭ قۇرىعاندا كوڭiلسiز قالدىم-اۋ دەپ ۋايىمدايمىن».

بۇل دا بولعان. بۇل دا اششى شىندىق. تەك بەرتiنگە دەيiن ايتىلماي كەلدi. وسىدان ەكi جىل بۇرىن «ورت» تەلەارناسىنان «شتراۆبات» اتتى كوپ سەريالى كينوفيلم كورسەتiلدi. سوندا باستى رولدەردiڭ بiرiندە وينايتىن جاننىڭ اۋزىمەن وسىنداي جايدىڭ بولعانىن ايتقىزعانى بار. سوعىستىڭ قاسiرەتi ادام بالاسىن اقىل-ەستەن ايىرىپ، وسىنداي كۇيگە دە تۇسiرەدi ەكەن.

«…كوز جاسىمدى كورiپ، اللاh تاعالام كومەكتەستi مە بiلمەيمiن، ويلاماعان جەردەن بiر جاعدايدىڭ قيسىنى كەلە قالدى. بالكiم، بۇل وقيعا بولماسا مەنiڭ كۇنiمنiڭ نەمەن اياقتالارى وزiمە بەلگiلi ەدi. كۇندە تاڭەرتەڭ ءبارiمiزدi ساپقا تۇرعىزىپ، تiرi قالعانداردى تۇگەندەيدi. بiر كۇنi لاگەردiڭ كومەندانتى تiلماش ارقىلى:

— ارالارىڭدا مۋزىكانت بار ما؟ — دەپ سۇرادى.

مەن باسىمدى جاسىرىپ، بۇعا قالدىم. بۇرىنىراق بiر اڭگiمەسiندە كوميسسار بiزگە تۇتقىنعا تۇسكەندەردiڭ iشiنەن نەمiستەر الدىمەن زيالى قاۋىم وكiلدەرiن تەرگەۋگە الادى، جاۋاپ بەرمەگەندەرiن اتىپ تاستايدى. ايتپەسە كوزiن شىعارىپ، قۇلاعىن كەسiپ، يتكە تالاتىپ، ازاپتاپ، يت قورلىقپەن قيناپ ولتiرەدi دەپ ساقتاندىرىپ، ەلەۋسiز بولۋدى ەسكەرتكەن. سول ويىمدا بار، ۇندەمەي الدىمدا تۇرعانداردىڭ ارتىنا تىعىلىپ، كورiنبەۋگە تىرىستىم. بiراق قاسىمدا تۇرعانداردىڭ بiرەۋi قاشقىن ۇستاعانداي، ساپتىڭ الدىنا يتەرiپ شىعارىپ:

—مۋزىكانت بار، مiنە، مىناۋ، — دەدi.

مەنiڭ سۇمiرەيگەن قالپىم مەن كەسكiنiمە قاراپ، نەمiستەر سەنiمسiزدiك تانىتىپ:

— سەن شىن مۋزىكانتپىسىڭ؟ – دەدi.

مەندە ءۇن جوق، ارتىمداعىلاردىڭ بiرەۋi تۇرىپ:

— ول — مۋزىكانت! جاقسى مۋزىكانت، — دەدi.

— قاي ءتۇرiن وينايسىڭ؟ — دەپ سۇرادى تiلماش.

— سكريپكادا.

— سكريپكاڭ قايدا؟

— جوق.

كومەندانت ءوز جەندەتتەرiنە بiردەڭە ايتقان بولدى. ولار مەنiڭ اتى-ءجونiمدi، قاي تۇپكiردە جاتاتىنىمدى جازىپ الىپ كەتتi. مەنiڭ ويىما كەلمەگەنi جوق، قالاي ولتiرسە دە، وسىمەن بiتكەنiم دەپ ەسەپتەدiم. تۇنگi ساعات 12-نiڭ مولشەرiندە، مەنi ايعايلاپ iزدەپ جۇرگەندەرiن ەستiدiم. جاتقان جەرiمنەن تۇرىپ، جەركەپەدەن شىقتىم. اي جارىق ەكەن. ەسiك الدىندا نەمiستەر تۇر، بiرەۋiنiڭ قولىندا سكريپكا مەن قىل كەرiلگەن تاياقشا (سمىچوك).

— ءما، وينا!

قاراسام، سكريپكاعا ءوز iشەگiنiڭ ورنىنا مانداليننiڭ iشەكتەرi تاعىلعان، ال قىل كەرiلگەن تاياقشادا بار-جوعى 10-15 قىل بار.

«مۇنىمەن قالاي وينايمىن؟ جارايدى، نە بولسا و بولسىن، ءبارiبiر بiر ءولiم، ويناپ كورەيiن» — دەپ ويلادىم.

ارەڭ دەگەندە كۇيiن كەلتiرگەن بولىپ، كلاسسيكالىق مۋزىكادان بiردەڭە تارتقان بولدىم. ۇمىتپاسام، ۆەنياۆسكيدiڭ موزۋركاسى بولۋ كەرەك.

— ءجۇر، — دەدi نەمiستەر.

جان-جاعىمنان قورشاپ، ۇزىنداۋ بiر باراق ۇيگە الىپ كەلiپ، ەسiك اشىپ كiرگiزدi. ۇلكەن بولمەنiڭ قابىرعالارىنىڭ ءار جەرiندە «جارقانات» اتالاتىن شامدار iلiنگەن، كiرە بەرiستەگi ۇزىن قابىرعاسىنىڭ بويىنداعى ستولدا نەمiس جەندەتتەرi تاماقتانىپ وتىر. قارسى قابىرعانىڭ ءتور جاعىنداعى جەكە ستولدا بiرنەشە وفيتسەرلەرi مەن لاگەردiڭ كومەندانتى جايعاسىپتى. تiلماش مەنi الىپ كەلگەندiكتەرiن حابارلادى، كومەندانت بۇيىرىپ:

— ويناسىن! — دەدi.

— نە وينايىن؟

— ءوزiڭ بiل.

ءوزiم بiلگەن مۋزىكالىق شىعارمالاردى بiرiنەن كەيiن بiرiن ويناپ جاتىرمىن. نەمiستەر تاماقتارىن iشiپ، ءۇنسiز تىڭداپ وتىر. مەنiڭ اياقتارىمنان ءال كەتiپ، كوزiم قاراۋىتىپ، ارەڭ تۇرمىن. ستول ۇستiندەگi ءدامدi تاماقتاردى كورiپ، يiسiن سەزگەن سايىن قولىم قالتىراپ، باسىم اينالادى. ونىڭ ۇستiنە جىلى جەرگە كەلگەن سوڭ، دەنەمدi بيت تالاپ، قىشىپ، دۋىلداتىپ شىداتپاي بارادى.

بiر كەزدە كومەندانت تiلماش ارقىلى:

— تاماق iشكiڭ كەلە مە؟ — دەپ سۇرادى.

— كەلەدi.

جەندەتتەر وتىرعان ستولدىڭ شەتiنە وتىرعىزدى. ولار مەنەن جيiركەنiپ، سىعىلىسىپ، قاشىقتاپ جاتىر، تاقاۋ وتىرعاندارى تۇرىپ كەتتi.

الدىما اكەپ نان، كولباسا، سىر قويدى. مەنiڭ اشقاراقتانىپ قوماعايلانا اساپ، قۇرعاق تاماقتى جۇتا الماي، قاقالىپ-شاشالىپ جوتكەرگەنiمدi مازاق قىلىپ: «جە، اسا، تاعى اسا!» — دەپ، قارق-قارق كۇلiپ، كەلەمەج جاسادى. وعان قاراپ جاتقان مەن جوق.

— Iشكiڭ كەلە مە؟

— كەلەدi.

كرۋجكاعا قىزىل شاراپ قۇيىپ بەردi. Iشiپ الدىم. كوپ-كورiم بولىپ، بويىما قان جۇگiرiپ، جەڭiلدەنiپ قالدىم. نە بولسا، و بولسىن، ماڭدايعا جازعانىن كورiپ الارمىن. بۇلارعا ەرمەك كەرەك، iشكiزiپ، جەگiزiپ الىپ جوق قىلا سالادى. ايتەۋiر بiر ءولiم، ودان دا تويىپ الىپ ولەيiن. كرۋجكاما تاعى بiردەڭە قۇيدى، ءدامiن دە سەزگەم جوق، جۇتا سالدىم. الدىما قويعاننىڭ ءبارiن باۋداي ءتۇسiرiپ جاتىرمىن. بiر مەزگiلدە كومەندانت ورنىنان كوتەرiلiپ ەدi، قالعاندارى ۇرiككەن شىبىنداي ۇشىپ-ۇشىپ تۇردى. ول بiردەڭەلەردi ايتىپ، شىعىپ كەتتi. قالعان جەندەتتەرi دابىرلاسىپ، ءوزارا بiردەڭە ايتىسقان بولىپ جاتتى. ەشقايسىنا كوڭiل اۋدارعان جوقپىن. الدىمداعى تاماقتى ەلدiڭ قالدىعىمەن قوسىپ سوعىپ جاتىرمىن.

— جارايدى، جەتتi! شىق!

شىقتىم. الگiنiڭ اراسىندا، باراقتىڭ قاسىنا لاۋلاتىپ، كەسiلگەن اعاشتاردى ءۇيiپ، وت جاعىپ قويىپتى. جانعان وتتىڭ قاسىنا الىپ كەلiپ:

— شەشiن! — دەدi.

«شىنىمەن جەتكەنiم بە؟ ءدال وسى جەر جەتكەن جەرiم بە؟».

كوپ بوگەلمەي الدىمەن شينەلiمدi، ودان سوڭ گيمناستەركامدى شەشتiم. قولىمنان ج ۇلىپ الىپ، بiر-بiرلەپ وتقا تاستاپ جاتىر. ءسويتiپ، ۇستiمدەگi بارلىق كيiمiم وتقا لاقتىرىلدى. ايازدا جالاڭاش تۇرمىن، بiراق ەشتەڭە سەزبەيمiن. بiرەۋ تۇرىپ:

— كيiن! — دەدi.

قاراسام، جاڭا جۇمىس كيiمiن اكەلiپتi، ءوز كوزiمە ءوزiم سەنبەيمiن. كيiندiم، بiراق نە iستەگەلi تۇرعاندارىن بiلمەيمiن. ءالi دە ءولiم قاۋپi سانامنان تارقاعان جوق. كەنەتتەن قاي جاعىمنان شىققان داۋىس ەكەنiن اڭعارا الماي، جان-جاعىما الاقتاپ تۇرعانىمدا، الدىمدا بەس-التى قادامداي جەردە نەمiستiڭ تiلماشى:

— سكريپكاڭدى ال دا، ءجۇر تەز! — دەپ اكiرەڭدەپ تۇر.

سوعىستا جۇرگەنiمدە، العاشقى ۇرىسقا كiرگەنiمدە، بويىمدى ازداپ قورقىنىش بيلەگەنi راس. ال، ءدال قازiر ماعان نە iستەسە دە ءبارiبiر سەكiلدi. بويىمدى بiر سەلقوستىق بيلەپ الدى. قايدا اپارادى، نەگە دەگەن وي كەلگەن جوق. مەنi الدارىنا سالىپ، بiر جەر ۇيگە الىپ كەلدi. بiز كiرگەن بولمەنiڭ ورتا تۇسىنداعى قىزىپ تۇرعان تەمiر پەشتiڭ جانىندا اياعىن ايقاستىرا بiرiنiڭ ۇستiنە بiرiن قويىپ، گازەت وقىپ لاگەردiڭ كومەندانتى وتىر. الىپ كەلگەن جەندەتكە جۇرە بەر دەپ بۇيىرعان بولۋى كەرەك، بiردەڭە دەپ ەدi، ول شىعىپ كەتتi.

— وتىر، — دەدi ماعان كومەندانت ورىسشالاپ. – قالاساڭ، شاي iش، تاماق ال، قورىقپا.

ستول ۇستiندە ءتۇرلi iشiمدiكتەر مەن تاماقتار تۇر ەكەن. مەن باس تارتتىم، ەسiمدi جاڭا جيناپ كەلە جاتقاندايمىن.

— وندا ماعان مۋزىكا ويناپ بەر، — دەدi.

ونىڭ بiردەڭەگە قوبالجىپ وتىرعانى بايقالعانداي بولدى.

باتىستىڭ كلاسسيكالارىنان ۇزiندiلەر ويناپ، ارتىنان ۆەنياۆسكيدiڭ مازۋركاسىن ويناپ بەردiم. ونىڭ زەيiن قويىپ، قۇشتارلىقپەن تىڭداعانى مەنiڭ وزiمە دەگەن سەنiمiمدi ارتتىردى.

— جاقسى، بiراق ەۆرەيدiڭ مۋزىكاسىنىڭ كەرەگi جوق، — دەدi.

— بۇل جەردە ەۆرەي مۋزىكاسىنىڭ قانداي قاتىسى بار؟ — دەپ تاڭداندىم. – بۇل كلاسسيكا ەمەس پە؟

— ۆەنياۆسكي — ەۆرەي.

تۇسiنبەيمiن. سوندا ەۆرەي مۋزىكاسى، ورىس نەمەسە نەمiس مۋزىكاسى دەپ بولگەندi قالاي ۇعۋعا بولادى؟ ال مەن ءۇشiن، مۋزىكا ءار ۋاقىتتا شىنايى مۋزىكا قالپىندا قالادى.

بiراق مەن ءسوز تالاستىرعان جوقپىن. تەزiرەك قايتارسا ەكەن دەپ تۇرمىن. جاس كەزiمدە بالتاقاي اعام ماعان: «سەن ويناماي تۇرىپ الدىمەن تىڭداۋشىلارىڭنىڭ كiم ەكەنiن تانىپ ال. ەگەر كوپشiلiك سەنiڭ تارتقانىڭدى ۇعاتىن بولسا عانا قوشەمەت كورسەتەتiن بولادى» دەپ جيi ايتاتىن.

سول ءتۇنi كوزiمدi iلمەستەن، تاڭ اتقانشا وينادىم. كومەندانت مەنi بوساتارىندا مۋزىكا تىڭداعىسى كەلگەندە شاقىرتىپ العىزىپ وتىراتىندىعىن ەسكەرتتi. ودان كەيiن شاقىرۋمەن بiرنەشە رەت كەلiپ مۋزىكا ويناپ بەرiپ ءجۇردiم».

قانشا فاشيست بولسا دا نەمiستەر مۋزىكانى، سكريپكا اسپابىنىڭ سازدى ءۇنiن ۇناتاتىن. ونەر ادامىن دا باعالاي بiلدi. ايتكەشتi ولاردىڭ تەپكiسiنەن، زورلىق-زومبىلىعىنان كوبiنە ساقتاپ قالعان وسى سكريپكا. كلاسسيكالىق تۋىندىلاردى ويناي بiلۋi. قىسقاسى، ونىڭ جەبەۋشiسi دە مۋزىكالىق ەرەكشە تالانتى بولدى. ال ونەردەن قۇرالاقان باسقالارعا شە؟..

«…ارا-تۇرا لاگەرگە رەيح ەميسسارلارى مەن جوعارعى شەندi نەمiستiڭ اسكەري وفيتسەرلەرi كەلiپ تۇرادى. ولار كەلگەن سايىن، قۇر سۇلدەسi جۇرگەن تۇتقىنداعىلاردى نەمiستiڭ جەندەتتەرi قويعا شاپقان قاسقىرداي قۋالاپ، ۇرىپ-سوعىپ، يتكە تالاتىپ، جەر ۇيلەر مەن ۇڭگiرلەردەن ايداپ شىعىپ، ساپقا تۇرعىزادى. سونداعى ءبارiنiڭ قايتالاپ ايتاتىندارى: «بiز باسقىنشىلار ەمەسپiز. قايتا سەندەردi بولشەۆيكتەردiڭ قۇلدىعىنان قۇتقارۋشىلارمىز» دەپ، ءاردايىم بiزدi سەندiرۋگە تىرىساتىن. بۇل جولى دا بۇرىنعى سوزدەرiن قايتالاپ ايتۋمەن بiرگە نەمiس اسكەرباسىنىڭ شەشiمi بويىنشا، ەركiمەن سوعىس تۇتقىندارىن گەرمانياعا جۇمىسقا الاتىندارىن ەسكەرتتi.

«گەرمانياعا ەركiممەن بارامىن» دەۋشiلەر دە تابىلدى. ەگەر مەن ءبارiن جوققا شىعارسام، وتiرiك ايتقان بولار ەدiم. مايدانداعى جاعدايدان حابارى جوق، يت قورلىقتان ابدەن تىيتىقتاعان سوعىس تۇتقىندارىنىڭ اراسىندا، ەندi بiزگە كۇن جوق، بۇل سوعىستا بiز جەڭiلدiك دەپ ءتۇسiنiپ، ءوز باستارىن امان الىپ قالۋدىڭ قامىن ويلاعاندار از بولعان جوق. مەنiڭ تاعدىرىمدى جاياۋ اسكەرلەر قۇراماسىنىڭ جاس لەيتەنانتى، لاگەردiڭ كومەندانتى شەشتi.

بiردە قاتتى قىزۋمەنەن تارتقان مۋزىكامدى تىڭداپ وتىرىپ، كۇتپەگەن جەردەن:

— سەن بۇل جەردە جۇرسەڭ، ولەسiڭ. سكريپكاڭنىڭ دا ءۇنi وشەدi. سەنiڭ تiرi قالۋىڭ كەرەك. گەرمانياعا باراسىڭ، مەن كومەكتەسەمiن، — دەدi.

گەرمانياعا جونەلتەردەن بiراز كۇن بۇرىن، كومەندانت ماعان تاڭعالارلىق بiر سۇراق قويدى:

— قالاي ويلايسىڭ، ەگەر مەن سوۆەتتەرگە تۇتقىنعا تۇسسەم اتىپ تاستاماي ما؟

— جوق، — دەدiم مەن. — سiزدi اتپايدى. تۇتقىن بولعان جاۋىنگەرلەر مەن وفيتسەرلەردi سان رەت كوردiم. ولاردى تiرi قالدىردى».

اسكەري تۇتقىندار تيەلگەن ەشالون گەرمانيا جەرiنە جەتكەندە كۇزگi تابيعاتى تامىلجىپ تۇر ەكەن. مۇندا بومبالاردىڭ جەردi سولقىلداتقان جارىلىسى، زەڭبiرەكتەردiڭ زiركiلدەگەن گۇرسiلi ەستiلمەيدi. ءارالۋان قۇستاردىڭ سايراعانىنان باسقا، الابوتەن دىبىس جوق. قالىڭ ورماندى ايماق تىنىشتىق قۇشاعىندا. وسىناۋ اسەم تابيعات كوپ تۇتقىنداردىڭ iشiندەگi ايتكەشكە اسا اسەر ەتكەن جوق. كوڭiل تۇپكiرiندە جات جەر، جات ەلدiڭ بوتەندiگi سەزiلiپ، مازاسىز كۇي كەشتi.

ولاردى فرايبۋرگ قالاسىنداعى تۇتقىندار لاگەرiنە قامادى. بۇل قالادا بۇدان باسقا قاباتتاسا سالىنعان تاعى بiر لاگەر بار ەكەن. وندا رەسەي، ۋكراينا، بەلورۋسسيادان ايداپ اكەلگەن ايەلدەر تۇراتىن بولىپ شىقتى. نەمiستەر ولاردى قارا جۇمىسقا سالعان. ۆوكزالدا ۆاگونداردان اۋىر جۇكتەر ءتۇسiرiپ، تيەۋ جۇمىستارىمەن اينالىساتىن كورiنەدi.

«…سوعىس تۇتقىندارى لاگەرiنiڭ كومەندانتى، ۇمىتپاسام، فاميلياسى فون ۆولكەرزام دەگەن وبەر-لەيتەنانت بولاتىن. ول ورىس تiلiندە جاقسى سويلەيتiن. سوعىستان بۇرىن لەنينگرادتا نەمiس ەلشiلiگiندە قىزمەت اتقارعاندىعىن تۇتقىنداردىڭ اراسىندا بiلەتiندەرi ايتىپ ءجۇردi. سوندا جۇرگەندە كوپ ۇلتتى سوۆەت وداعىنىڭ ونەرiن كورiپ ۇناتقان بولۋ كەرەك. ول فرايبۋرگ قالاسىنىڭ تۇرعىندارىنا ءارتۇرلi ۇلتتىڭ وكiلدەرiنەن قۇرالعان سوعىس تۇتقىندارىنىڭ اندەرi مەن بيلەرiن كورسەتۋگە مۇمكiندiك جاسادى. مۇنداي جاڭالىقتى بۇل قالانىڭ تۇرعىندارى بۇرىن-سوڭدى ەستiپ كورمەگەن».

جالعاسى بار

كولباي ادىربەك ۇلى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button