ساۋلە عۇمىرىن سانالى وتكIزگەن

قازاق تiلiنiڭ تاريحىندا ەسكi تۇركi جازبا مۇرالارىنا قالام تارتىپ، حالىق تiلiنiڭ iنجۋ-مارجاندارىن تەرگەن عالىمداردىڭ بiرi، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، كورنەكتi عالىم — ءابجان قۇرىشجان ۇلى ەكەنi بارشاعا بەلگiلi. قازاق حالقىنىڭ تاريحىن ەسكiنiڭ كوزiندەي ساقتاعان «كودەكس كۋمانيكۋس» ارقىلى زەردەلەگەن ءا.قۇرىشجانوۆتىڭ وزگە زەرتتەۋلەرiن ايتپاعاندا، يۋ.بالاساعۋنيدى قازاقشا سويلەتۋiنiڭ ءوزi ونىڭ ەسiمiن تۇرiكتانۋ تاريحىنا، بەرiسi قازاق مادينەتi مەن ادەبيەتiنiڭ، تiل عىلىمىنىڭ تاريحىن جازدى.

تiلدiڭ تاريحىن، جازبا مۇرالاردى اركiم-اق زەرتتەپ جۇرگەنi بەلگiلi. دەسەك تە، ءا.قۇرىشجان ۇلى ايتقان «قىپشاق تiلiنiڭ – حالىقارالىق تiل» بولعانى تۋرالى عىلىمي تۇجىرىمدى ەشكiم ايتا الماعان، ءارi جوققا دا شىعارا الماسى انىق. بۇل پiكiر قازiرگi تاڭدا، اسiرەسە، كەڭiنەن ناسيحاتتاۋدى قاجەت ەتەدi. بۇگiنگi قازاق تiلiنiڭ نەگiزگi ءتول باستاۋى سانالاتىن قىپشاق تiلiنiڭ ورتا عاسىرلاردا تەك مەملەكەتتiك تiل بولىپ قانا قويماي، حالىقارالىق قارىم-قاتىناس تiلi بولعانى تۋرالى عىلىمي مۇنداي دەرەكتەر جاس ۇرپاقتىڭ بۇگiنگi ساناسىنا سiڭiپ، ولاردىڭ ۇلتتىق پاتريوتتىق سەزiمiن «ماساداي» وياتۋى تيiس، ءوز ۇلتى مەن ءوز تiلiن قادiرلەپ، قاستەرلەۋگە تاربيەلەۋ قاجەت. قالاۋىن تاپسا قار جانادى دەگەندەي، ءابجان اعانىڭ عىلىمي ويلارى ءباسپاسوز بەتتەرi ارقىلى قازاق جاستارىنىڭ جۇرەگiنە جەتiپ جاتۋى كەرەك، بۇل بۇگiنگi ۋاقىتتىڭ العا قويىپ وتىرعان قاجەتتiلiكتەرiنiڭ بiرi. تاريحي زەرتتەۋلەر تەك تاريح ءۇشiن عانا كەرەك دەيتiن تۇسiنiكتiڭ تىم كەلتەلiگiن بiز ءابiجان اعا زەرتتەۋلەرiن وقي وتىرىپ باعامدايمىز.

ءابجان قۇرىشجان ۇلىنىڭ ۇلكەن ەڭبەگi – ءيۇسۇپ ۇلىق حاسحاجيب بالاساعۋنيدىڭ «قۇتادعۋ بiلiك» (قۇت اكەلەتiن بiلiم) كiتابىنىڭ عىلىمي-پوەتيكالىق اۋدارماسىن جاساۋى دەپ ەسەپتەيمiز. 541 بەتتەن تۇراتىن بۇل كولەمدi ەڭبەكتە «قۇت اكەلەتiن بiلiم» اۋدارىلىپ، اۋدارماشىنىڭ تۇسiنiكتەمەسi بەرiلەدi..

پروفەسسور ءابجان قۇرىشجان ۇلى قازاق تiل بiلiمiندە تۇڭعىش رەت جازبا مۇرالارداعى ماقال-ماتەلدەر مەن قاناتتى سوزدەردi تەرiپ، جيناقتاپ، تاقىرىپتىق-سەماتيكالىق توپتارعا ءبولiپ، كوپشiلiك قاۋىمعا ۇسىندى. مۇنداعى جيناقتالىپ بەرiلگەن اتالى سوزدەر ءارتۇرلi جىر-جاۋھارلارىنان تەرiلiپ الىنعان تاعىلىمى مول، حالىقتىق تۇتاس دۇنيەتانىمدى تانىتا الاتىن، ءبۇتiن بiتiمدiككە جەتۋدiڭ سارا جولىن نۇسقايتىن قاسيەتتi سوزدەر.

زادىندا، عالىمدىق پەن ادامدىق – ەگiز ۇعىم.سەبەبi عالىم دا بiر ايدىن كول. تەرەڭ ءارi ءمولدiر. حاس عىلىمنان دا سونى تالاپ ەتەدi: اقىلىنا قوسا شىنايىلىق پەن iزگiلiككە تولى ادامدىعى حاس عىلىمنىڭ بيiك مارتەبەسiن پاش ەتەدi.

«وزدەرiڭدەي جاس كۇنiمدە الدەنەنi كوكسەدiم. سول «كوكسەۋ» مەنi ءوزiنiڭ ەركiنە باعىندىرىپ، ۇلكەن ارمانعا ۇمتىلدىردى، قايناعان ەڭبەكككە جەتەلەدi. «كوكسەۋدiڭ» جولىندا ءتاۋiر قىزمەتتەن باس تارتتىم. ۋاقىت وتە كەلە، سول شەشiمدi دۇرىس قابىلداعانىما كوزiم جەتتi»، — دەپ ەدi. عالىمنىڭ كوكسەگەن ارمانى ءوزiن تازالىققا، ادالدىققا جەتەلەپتi. عىلىمدى «اردىڭ iسi» دەپ بiلەتiن ۇستازدارىمىزدىڭ بiزدi «ادام دەپ ات قويعان سوڭ» دەگەن ۇستانىممەن جۇرۋگە ناسيحاتتايدى. ۇلىقتىڭ باستاماسى – ادامدى ءسۇيۋ، ومiرگە قۇشتارلىق، ادالدىقتى دارiپتەۋ. ەندەشە، وسىنداي قاسيەتتەرiمەن اياۋلى ءابجان اعاي كوپتiڭ كوڭiلiنە نۇر سىيلاعان، كوپتiڭ قامىن جەگەن «تۇلعا» بولدى. عىلىمعا، ومiرگە قۇشتارلىقتى اينالاسىنداعى شاكiرتتەرiنiڭ، اسiرەسە، بۋىنى قاتپاعان جاس ۇستازداردىڭ بويىنا جاعا بiلدi. قاجەت جەردە م.گوركيدiڭ «دانكوسىنداي» وتتى جۇرەگiن قيىندىققا توسا بiلدi. شاكiرتتەرiنiڭ بويىنداعى قايناپ تۇرعان ىستىق قانىن، مۇقالماس جiگەرiن تاني بiلەتiن. ارمانشىل جاستاردىڭ جiگەرiن جاسىتپاي، سەزiمنiڭ نازiك يiرiمدەرiن اڭعارا بiلەتiن سۇڭعىلا ۇستازىمىز ماعجانشا «مەن جاستارعا سەنەمiن» دەگەن كوزقاراسىن بiر دە وزگەرتكەن جوق.

قامشىنىڭ سابىنداي كەلتە عۇمىرىنا قايران قالىپ: «انا كiتاپتى جازىپ بiتiرۋiم كەرەك، انا شاكiرتiمنiڭ ديسسەرتاتسياسىن وقىپ شىعۋىم كەرەك دەپ جۇرگەندە، مiنە، مەن دە 77-گە كەلiپ قالىپپىن»، — دەپ جىميىپ ەدi-اۋ. جىلى جىميىسىنىڭ استىندا جۇرەك تۇكپiرiندەگi ومiرگە عاشىق iڭكار كوڭiلiن جاسىرا المادى بiلەم. قازاق جىراۋلارىنىڭ بiر ۇزiندiسiندەگi مىنا جولدار عالىمنىڭ سول ساتتەگi iشكi كۇيiن تاپ باساتىنداي:

ايعا بارىپ كەلسە دە،

التىن ۇيگە كiرسە دە،

قىزىققا تويماس ادامزات.

اعاي سىن ساعاتتارىندا دا ءوزiن عىلىمنان تىس ەلەستەتە الماعانى سونشالىق، تiپتi وسى وقۋ جىلىندا باسپاعا ۇسىنىلعان « ەسكi قىپشاق تiلi» دەگەن وقۋلىق سول عىلىمعا قۇشتارلىقتىڭ ايعاعى ء(ا.قۇرىشجان ۇلى، ە.ب. كومەكوۆ، س.ج.دۇيسەنوۆ. ەسكi قىپشاق تiلi. الماتى، 2007).

اقىنعا، ونەر ادامىنا ءتان ورلiك پافوس، ادەتتە، عالىمنىڭ بويىنان دا تابىلىپ جاتادى. بالكiم اقىن جاننىڭ عالىم بويىندا استاسىپ،ادەمi ۇيلەسۋi تۋعان جەرiنiڭ توپىراعىنان با ەكەن؟! جاس شاعىندا قازاق سسر-نىڭ حالىق اقىنى ماناپ كوكەنوۆپەن ايتىسقان ەكەن. ايتىستىڭ سوڭىندا نارتاي اقىنىڭ ءوزi:

«ءانجىردىڭ اعىپ جاتقان تۇنىعىسىڭ،

تۇنىقتىڭ بويىندا وسكەن شىبىعىسىڭ.

تەڭ ءتۇستiڭ ماناپ، ءابجان، قاراقتارىم

حالىقتىڭ ەل بيلەيتiن ق ۇلىنىسىڭ»، — دەپ بiر اقىن مەن بiر عالىمنىڭ ماڭدايلارىنان سۇيگەن ەكەن.

«الماس قىلىش قىل تۇبiندە جاتپاس» دەگەن. كەيiنiرەك ءوزi تارجiمالاعان «قۇت اكەلەتiن بiلiم» اعايدىڭ اقىنجاندى تابيعاتىنىڭ انىق ايعاعى بولدى.

وسىنداي بiر ويشا سۇحباتتاسۋ اقىل -وسيەتiن اياماعان ۇستازىمىزدىڭ الدىنداعى شاكiرتتiك ءارi ارiپتەستiك بورىشىمىزدى وتەۋگە ۇمتىلدىردى. وقىرمان بiر ءسات ادامدىقتىڭ، اۋليەلiكتiڭ بيiك شىڭىنا كوتەرiلگەن ءابجان اعايىمىزدىڭ تۇتاس بiتiمiن اشقىمىز كەلگەن نيەتiمiزگە كوڭiل قويىپ، كوز جۇگiرتسە. بiلمەگەنi – بiلەر، بiلگەنi – قۇپتار.

«ساۋلە عۇمىرىن» سانالى وتكiزگەن قارت پروفەسسور تاياعىنا سۇيەنiپ، ءوزi سۇيگەن قارا شاڭىراقتى بەتكە الىپ، تاعى بiر كەزەكتi دارiسiنە كەلە جاتقانداي…

انار سالقىنباي، ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق

ۋنيۆەرسيتەتنiڭ پروفەسسورى، ف.ع.د.،

الماگۇل التاەۆا،

قازاق مەملەكەتتiك قىزدار پەداگوگيكا ينيستيتۋىنىڭ دوكتورانتى، ف.ع.ك.

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button