اۆتوبۋستى جىن قۋعانداي ايداعان

 

قوعامدىق كولىكتەردىڭ قاتىسۋىمەن ورىن الاتىن اپاتتار جيىلەپ كەتتى. سول اپاتتاردىڭ كوپشىلىگى اۆتوبۋس جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ كىناسىنەن بولادى. سوعان قاراماستان، قوعامدىق كولىك جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ تارتىپسىزدىگىنە تۇساۋ سالۋ قيىن بولىپ تۇر. قوعامدىق كولىكتەردى جەلمەن جارىسقانداي ايدايتىن جۇرگىزۋشىلەر اپاتقا ءجيى ۇشىراپ جاتسا، جۇرتشىلىقتىڭ مازاسى قاشپاعاندا قايتسىن.

جۇرگىزۋشى ءھام جاۋاپكەرشىلىك

قاراپايىم حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگى كۇنىنە بىرنەشە مارتە قوعامدىق كولىكتەردىڭ كومەگىنە جۇگىنەدى. تاڭەرتەڭ جۇمىسى مەن ساباعىنا، كەشكىسىن ۇيىنە اسىققان تۇرعىنداردى دىتتەگەن جەرىنە جەتكىزەتىن قوعامدىق كولىكتەرگە تالاپ قاتاڭ بولۋعا ءتيىستى. بىراق سول كولىكتەردى تىزگىندەيتىن جۇرگىزۋشىلەر اۆتوبۋس سالونىنداعى ادامداردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قانشالىقتى الاڭدايدى؟ قوعامدىق كولىك جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ بارلىعى بىردەي جاۋاپسىز دەپ، كوپكە توپىراق شاشۋدان اۋلاقپىز. دەگەنمەن، «ءبىر قارىن مايدى ءبىر قۇمالاقتىڭ شىرىتەتىنى» سەكىلدى اۆتوبۋس جۇرگىزۋشىلەردىڭ اراسىندا جول ەرەجەسىنە دە، مادەنيەتكە دە پىسقىرىپ قارامايتىندار جەتىپ-ارتىلادى. ولار قانشاما ادامنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە جاۋاپ بەرەتىنىن، وزدەرىنە ارتىلعان جاۋاپكەرشىلىكتى ەش سەزىنبەيتىن سەكىلدى.

جاسىراتىنى جوق، جولاۋشىلار تاسىما­لىمەن اينالىساتىن اۆتوبۋس جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ شەكتەن شىققاندىعى قوعامدا ءجيى ءسوز بولۋدا. داڭعىل بويىندا ءبىر-بىرىمەن جارىسۋ، كولىك ىشىندە تەمەكى تارتۋ، ءتارتىپ پەن تازالىقتى تالاپ ەتكەن جولاۋشىلارعا اۋزىنا كەلگەنىن ايتىپ سالۋ سياقتى دەرەكتەر كوپ تىركەلۋدە. تىركەلمەي جاتقانى قانشاما… اۆتوپارك باسشىلارى بەلگىلەنگەن ەرەجەلەردى ساقتامايتىن جۇرگىزۋشىلەردى زاڭ بويىنشا جازالاۋعا بارىن سالاتىن سەكىلدى. بىراق ودان شىعار ناتيجە شامالى. الماتى قالاسىندا اۆتوپارك باسشىلىعىنا جولاۋشىلاردان كۇنىنە جۇرگىزۋشىلەردىڭ دورەكىلىگى، جول ەرەجەسىن ساقتاماعانى، اۆتوبۋستى دۇرىس پايدالانباعانى ءۇشىن 20 شاقتى ارىز كەلىپ تۇسەدى. جول قوزعالىسى كەزىندە بەلگىلەنگەن ەرەجەنى ساقتاماعاندار قاتاڭ جازالانادى. ماسەلەن، 2016 جىلى 266، 2017 جىلى 160 جۇرگىزۋشى تارتىپكە باعىنباعاندارى ءۇشىن جۇمىستان قۋىلعان. قازىر اۆتوبۋستاردا 15 پايىز، ال تروللەيبۋستاردىڭ 20 پايىزىندا جۇرگىزۋشىلەر جەتىسپەيدى.

جولاۋشىلار قوعامدىق كولىك جۇرگىزۋشىلەرىنە ەسكەرتۋ ايتۋعا دا باتپايدى. كوڭىلى تولمايتىنىن جەتكىزسە، «ۇناماسا ءوز كولىگىڭمەن نەمەسە تاكسيمەن ءجۇر» دەپ جولاۋشىلارعا داۋىس كوتەرەتىن جۇرگىزۋشىگە قارسى اۋىز اشا الماي قالاتىندار كوپ. ەگدە جاستاعى جانداردىڭ دا، قاريالاردىڭ دا، جاستاردىڭ دا ءسوزىن قۇلاققا ىلمەيتىن اۆتوبۋس جۇرگىزۋشىلەرى مۇنداي دورەكىلىكتى قايدان جۇقتىرعان؟ اكە-شەشەسى سولاي تاربيەلەدى مە؟ ءىشى ادامعا تولى اۆتوبۋستىڭ قارا جولدا جۇيتكىپ ءجۇرۋى، ءتىپتى، جەڭىل كولىك جۇرگىزۋشىلەرى ءۇشىن دە قورقىنىشتى. ايالداما ماڭىنان تەز ءوتىپ كەتۋگە تىرىساتىن شوپىرلار اۆتوبۋس تىزگىنشىلەرىن سوزبەن دە جەڭە المايتىندىعىن ايتادى. ولار ەشقاشان ءوز كىناسىن مويىندامايتىن كورىنەدى.

رەسپۋبليكانىڭ بارلىق قالالارىندا دەرلىك اۆتوبۋستار جاڭارتىلىپ جاتسا دا، ترانسپورتتىق جۇيەگە وزگەرىستەر ەنگىزىلسە دە، مۇنىڭ ءبارى وزبىرلىققا ەتى ۇيرەنگەن كوپتەگەن جۇرگىزۋشىلەر ءۇشىن شىبىن شاققان قۇرلى اسەرى جوق سياقتى. ارينە، تاڭمەن تالاسىپ، جول بويىندا جۇرەتىن جۇرگىزۋشىلەردىڭ دە جۇمىسى وڭاي ەمەس. مۇنى ەشكىم جوققا شىعارمايدى. بىراق جولاۋشىلاردى سىيلاماعان جۇرگىزۋشىگە كىم تۇسىنىستىكپەن قارايدى دەيسىز. كەي جاعدايدا شەكتەن شىعىپ كەتەتىن جولاۋشىلار دا كەزدەسىپ جاتادى. كوپكە توپىراق شاشا المايمىز. دەسەك تە، قوعامدىق كولىكتەگى جۇرگىزۋشى مەن جولاۋشى اراسىنداعى تەكەتىرەستى رەتكە كەلتىرىپ، ءتارتىپ ورناتۋ قيىن ءىس بولىپ تۇر.

ەرەجەنى ەسكەرمەيتىندەر كوپ

جالپى، ەرەجەگە ساي قوعامدىق كولىكتەردە مەديتسينالىق ماقساتتاعى ءدارى-دارمەكتەردىڭ بولۋى مىندەتتى. سەبەبى جولدا قانداي جاعداي ورىن الاتىنى ءبىر اللاعا عانا ايان. سونداي كەزدەردە قوعامدىق كولىكتەردە العاشقى كومەك كورسەتۋگە قاجەتتى ءدارى-دارمەكتەر بولۋى ءتيىس. مەديتسينالىق قوبديشاداعى دارىلەر سانى 5 ادامعا جەتۋى كەرەك. سونداي-اق، جول ءجۇرۋ ەرەجەسىنىڭ تالابىنا سۇيەنسەك، قوعامدىق كولىكتەردىڭ ءىشى-سىرتى شاڭنان، كiردەن، بوياۋدان جانە كورۋدi تومەندەتەتiن وزگە دە زاتتاردان تازا بولىپ، تەرەزەلەرi جارقىراپ تۇرۋى ءتيىس. ودان كەيىن تەرەزە ويىعىن اقپاراتتىق نەمەسە جارنامالىق ماتەريالدارمەن 30 پايىزدان ارتىق جابۋعا تىيىم سالىنعان. وكىنىشتىسى، بىزدە زاڭمەن بەكىتىلگەن تالاپتاردىڭ كوبى ورىندالمايدى.

ۇستىمىزدەگى جىلى استانا قالاسىنداعى قوعامدىق كولىكتەردە جۇرەگى قىسىلعان ەكى بىردەي ادام قايتىس بولدى. 24 قاڭتار كۇنى ورتالىق بازاردان №48 مارشرۋتتاعى اۆتوبۋسقا وتىرعان ايەل ادام كەنەتتەن ءوزىن جايسىز سەزىنىپ، اۆتوبۋستا وتىرعان جەرىنەن تالىپ قۇلايدى. جانىنداعى ادامدار دەرەۋ جەدەل جاردەم شاقىرتىپ، ايەلدىڭ ءومىرىن قۇتقارىپ قالماق بولادى. الايدا دارىگەر كەلىپ جەتكەنشە جولاۋشى ايەل باقيعا اتتانىپ كەتكەن. انىقتالعانداي، 1969 جىلعى ايەلدىڭ جۇرەك تالماسى ۇستاعان. ەلورداداعى №307 اۆتوبۋستا بولعان ەكىنشى جاعدايدا دا ەر ازامات جۇرەك تالماسىنان قازا تاپقان. ەگدە جاستاعى ەر ادام اۆتوبۋسقا قوياندى اۋىلىنداعى سوڭعى ايالدامادان وتىرادى. اۆتوبۋس ورنىنان قوزعالا بەرگەندە جولاۋشىلاردىڭ ءبىرى ەر ادامنىڭ جاعدايى ناشارلاپ كەتكەنىن ايتىپ، داۋىستاپ ايعايلاعان. جولاۋشىلاردىڭ ءبىرى ەر ادامدى دەرەۋ اۋرۋحاناعا جەتكىزۋ كەرەكتىگىن ايتىپ، اۆتوبۋس جۇرگىزۋشىسى سول جەردەن تىكەلەي اۋرۋحاناعا جول تارتقان. الايدا ءۇش مينۋتتا تەز جەتكەنىنە قاراماستان، سىرقات جولاۋشى جولدا قايتىس بولىپتى. ارينە، اجال ايتىپ كەلمەيدى. بىراق قوعامدىق كولىكتەردە مۇنداي جاعدايلاردىڭ ورىن الۋى جۇرتشىلىقتىڭ ۇرەيىن تۋعىزعانى ءسوزسىز. اۋزى-مۇرنىنا لىق تولعان كەيبىر اۆتوبۋستاردا دەنى ساۋ ادامنىڭ ءوزى ۇزاق شىداپ تۇرا المايدى. ال دەنساۋلىعىندا كىناراتى بار ادامدار ءۇشىن ينە شانشىر ورىن جوق، اۋا جەتپەيتىن اۆتوبۋس سالونىندا ۇزاق تۇرۋ قاۋىپتى. سوندىقتان، قاراپايىم حالىق قوعامدىق كولىكتەردىڭ ساۋ ادامدى اۋرۋ قىلۋى عاجاپ ەمەستىگىن ءجيى ايتادى. وتە جوعارى جىلدامدىقپەن، كولىكتى ورعىتىپ ايدايتىن جۇرگىزۋشىلەر جولاۋشىلاردىڭ جۇرەگى اينىپ، ميى شايقالاتىنىن ويلامايتىن بولسا كەرەك. ونىڭ ۇستىنە، ادامى كوپ، جۇرگىزۋشىسى دورەكى اۆتوبۋسقا مىنگەندەردىڭ كوبى جەتەر جەرىنە جەتكەنشە جۇيكەسى جۇقارىپ، دىڭكەلەپ قالادى، ءسىرا؟!

ال اقپان ايىندا الماتىدا كوشە سىپىرۋشىسى ءوزىن قاققان اۆتوبۋس جۇرگىزۋشىسىن جازاعا تارتا الماي جۇرگەندىگىن ايتىپ، اقپارات قۇرالدارىنا شاعىمدانعان ەدى. قاتتى سوقىدان كەلىنشەكتىڭ باۋىرى بىرنەشە جەردەن جىرتىلىپ كەتكەن. ءبىر اجالدان امان قالعان ايەل ەندى ءبىرجولاتا توسەك تارتىپ جاتىپ قالۋى مۇمكىن. ال اپاتقا كىنالى قوعامدىق كولىك جۇرگىزۋشىسى باستاپقىدا تەحنيكالىق اقاۋدى ايتىپ اقتالماق بولعانىمەن، كەيىننەن ول وتىرىگى اشىلىپ، ونىڭ ۇيالى تەلەفون قىزىقتاپ وتىرعانى بەلگىلى بولدى. تاس جول بويىن قاردان تازالاپ ءجۇرىپ، اجال قۇشا جازداعان كەلىنشەك ءوزىنىڭ بارىنشا ساق بولعانىن ايتادى. قاۋىپسىزدىك ەرەجەسىنە سايكەس ارنايى كيىم كيىپ، جول بەلگىسىن دە قويىپ قويعان. زار جىلاعان بايعۇس كەلىنشەك ءوزىن قاققان اۆتوبۋس جۇرگىزۋشىسى جازادان سىتىلىپ كەتە مە دەپ كۇدىكتەنەدى. ايتۋىنشا، كەلىپ ءحالىن دە بىلمەگەن ەكەن. ونىڭ كۇدىكتەنۋى بەكەر بولماي شىقتى. ويتكەنى كوز الدىنداعى كوشە سىپىرۋشىسىن كورمەگەن جۇرگىزۋشى تەجەگىش ىستەن شىقتى دەپ الداعان. الايدا اۆتوبۋستان ەش اقاۋ تابىلماعان. كەيىننەن جۇرگىزۋشى تۇسىنىكتەمە جازا وتىرىپ، ۇيالى تەلەفوننىڭ قىزىعىنا ءتۇسىپ كەتىپ، جولعا قاراماعانىن مويىندادى. اۆتوپارك باسشىلارى جاۋاپسىز جۇرگىزۋشىنىڭ ەندى اۆتوبۋس رولىنە وتىرمايتىندىعىن ايتىپ، زارداپ شەككەن ازاماتقا وتەماقى تولەۋدەن باسىن الا قاشتى. زاڭدىق تۇرعىدان دا، ادامدىق تۇرعىدان دا ول كەلىنشەككە وتەماقى تولەنۋى كەرەك ەمەس پە؟! تىپتەن، زاڭ مىندەتتەي الماعان كۇندە دە، اۆتوپارك باسشىلارى ادامدىق جوننەن اتتاپ كەتپەك بولعاندارى قالاي؟ بەيكۇنا كەلىنشەكتىڭ قارعىسى ولاردى الىسقا جىبەرە مە؟ اۆتوبۋس جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ ادام قاعۋ دەرەكتەرى جيىلەپ بارادى. سالدارىنان، زارداپ شەككەن ازاماتتار ايلار بويى سوت جاعالاپ، دەنساۋلىعىنا كەلگەن زاقىمدى سەندەلىپ ءجۇرىپ دالەلدەۋگە ءماجبۇر. قوعامدىق كولىكتەردە ورىن الاتىن مۇنداي قايعىلى جاعدايلار جۇرگىزۋشىلەردى جۇگەندەۋدىڭ ۋاقىتى جەتكەنىن اڭعارتقانداي.

«اۆتوبۋس» شاراسى ناتيجەلى بولا ما؟

وسىنداي وقيعالاردىڭ جيىلەگەنىن ەسكەرگەن ىشكى ىستەر مينيسترلىگى مەن ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگى «اۆتوبۋس» جەدەل الدىن الۋ شاراسىن قولعا العان بولاتىن. اقپان ايىنىڭ سوڭىنا تامان قۇزىرلى ورگاندار شارانىڭ قورىتىندىسىن شىعاردى. ناتيجەسىندە پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى قوعامدىق كولىك جۇرگىزۋشىلەرى جاساعان 19 مىڭ قۇقىقبۇزۋشىلىقتى انىقتاپ، ءتيىستى شارا قولداندى. اتاپ ايتقاندا، ەڭبەك پەن دەمالىس رەجيمى بۇزىلعان – 166 جاعداي، 245 ءتيىستى كۋالىكسىز جۇرگىزۋ فاكتىسى، جولاۋشىلار الدىنداعى تاسىمالداۋشىنىڭ ازاماتتىق-قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىگىن مىندەتتى ساقتاندىرۋدىڭ بولماۋى بويىنشا – 594، جىلدامدىقتى اسىرۋدا – 1 135 فاكتى، كولىك قۇرالىن جۇرگىزۋ بارىسىندا ۇيالى تەلەفوندى پايدالانۋ بويىنشا 3،5 مىڭنان استام فاكتى، جولاۋشىلاردى زاڭسىز تاسىمالداۋعا بايلانىستى 195 فاكتى، كولىك قۇرالىن ماساڭ كۇيدە جۇرگىزۋىنىڭ 14 فاكتىسى انىقتالدى. ءتىپتى، ءاربىر التىنشى جولاۋشىلار تاسيتىن كولىك تەحنيكالىق تالاپتارعا ساي بولماي شىققان. سونداي-اق، ءوز ىسىنە سالعىرت قاراعان اۆتوبۋس پاركتەرىنىڭ 190 لاۋازىمدى تۇلعاسىنا 6 ميلليون تەڭگە كولەمىندە ايىپپۇل سالىنعان. پوليتسەيلەردىڭ ايتۋىنشا، جىل سايىن اۆتوبۋس جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ قاتەلىگىنەن 500 جول-كولىك وقيعاسى بولادى. سونىڭ كەسىرىنەن 60 ادام قازا تاپسا، 800-دەن استام جولاۋشى ءتۇرلى دەڭگەيدەگى جاراقات الادى ەكەن.

ال اقتوبەدە 52 ادام ورتەنىپ كەتكەن اۆتوبۋس وقيعاسىنان كەيىن جولاۋشىلار كولىگىن باقىلاۋعا الۋ تاپسىرىلعان بولاتىن. ءتارتىپ ساقشىلارى جولداعى زاڭ بۇزۋشىلىقتىڭ ازايماي وتىرعانىن ايتۋدا. اسىرەسە، مۇندا تاس جولدا جىلدامدىقتى شامادان تىس ارتتىراتىندار كوپ بولىپ شىقتى. ءتورت كۇن ىشىندە جولاۋشىلار تاسىمالىن قامتاماسىز ەتەتىن اۆتوبۋستاردان 200 اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق انىقتالدى. وبلىستا جول قاۋىپسىزدىگى ەرەجەسىن بۇزعان 846 دەرەك تىركەلدى. ونىڭ ىشىندە اۆتوبۋس رولىندە وتىرىپ، تەلەفونمەن سويلەسكەن 164 جۇرگىزۋشى بار. پاۆلودارلىق اۆتوبۋس جۇرگىزۋشىلەرى بولسا «اۆتوبۋس» جەدەل ءىس-شاراسىنىڭ ناتيجەسىندە مەملەكەتكە 1،5 ملن تەڭگەدەن استام ايىپپۇل تولەدى.

جالپى، قوعامدىق كولىكتەردىڭ قاتىسۋىمەن ورىن الاتىن جول اپاتتارىنىڭ قاتارى كوبەيگەندىگى حالىقتى الاڭداتپاي قويمايدى. جۇرگىزۋشىلەردىڭ وتە جوعارى جىلدامدىقپەن قالا كوشەلەرىندە جۇيتكىپ جۇرگەنىن كورگەندە، يمانىڭدى ءۇيىرىپ، اماندىق تىلەۋدەن وزگە شاراڭ دا قالمايدى. سەبەبى جۇرگىزۋشىلەردىڭ كوبى جولاۋشىلاردىڭ نارازىلىعىنا نازار دا اۋدارمايدى. ايتپەسە، قوعامدىق كولىكتەگى قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى مەن جۇرگىزۋشىلەردىڭ جول ەرەجەسىن ساقتاۋى – جازىلىپ تا، ايتىلىپ تا جۇرگەن جايت. ءتىپتى، بۇل ماسەلەنى كوتەرۋدەن قاراپايىم جۇرتشىلىق تا جالىققان سياقتى. دەسەك تە، ادام بالاسىنىڭ قاۋىپسىزدىگى قاشاندا ءبىرىنشى ورىندا. وسىنى ءبارى ەستە ۇستاۋى شارت. جۇزدەگەن ادامدى ءبىر ورىننان ەكىنشى ءبىر جەرگە جەتكىزىپ جۇرگەن قوعامدىق كولىك جۇرگىزۋشىلەرى وزدەرىنىڭ سونشا ادامنىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن جاۋاپتى ەكەندىكتەرىن سەزىنۋى قاجەت. سوندا عانا جولاۋشىلار قوعامدىق كولىكتە ءوز ومىرىنە الاڭدامايتىن بولادى. اۆتوبۋستارداعى ايقاي-سۇرەن، بوقتىق-بىلاپىت، ۇرىس-كەرىس تىيىلاتىن بولار، ءسىرا؟!

 

 

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button