قازاقتىڭ قانىنا سىڭگەن گۋمانيزم

ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ناقتى ۇسىنىستارى مەن جولدارىن ناقتىلاپ بەردى. «ءاربىر حالىقتىڭ، ءاربىر وركەنيەتتىڭ بارشاعا ورتاق قاسيەتتى جەرلەرى بولادى، ونى سول حالىقتىڭ ءاربىر ازاماتى بىلەدى. بۇل – رۋحاني ءداستۇردىڭ باستى نەگىزدەرىنىڭ ءبىرى. ءبىز – ۇلان-عايىر جەرى مەن اسا باي رۋحاني تاريحى بار ەلمىز. ۇلى دالانىڭ كوز جەتكىزگىسىز كەڭ-بايتاق اۋماعى تاريحتا ءتۇرلى ءرول اتقارعان. بىراق، وسىناۋ رۋحاني گەوگرافيالىق بەلدەۋدى مەكەن ەتكەن حالىقتىڭ توننىڭ ىشكى باۋىنداي بايلانىسى ەشقاشان ۇزىلمەگەن. ءبىز تاريحىمىزدا وسىناۋ كوركەم، رۋحاني، قاستەرلى جەرلەرىمىزدىڭ ءبىرتۇتاس جەلىسىن بۇرىن-سوڭدى جاساعان ەمەسپىز»، – دەپ كورسەتىلگەن ماقالادا. كوپ ۇزاماي «كيەلى قازاقستان» جوباسى جۇمىسقا كىرىستى. بۇدان كەيىن «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەر گەوگرافياسى» جوباسى دا باستالدى. قازىرگى تاڭدا قاراعاندى وبلىسىندا 40، شىعىس قازاقستان وبلىسىنان 20 كيەلى مەكەن ناقتىلانىپ، جالپى قازاقستان بويىنشا كيەلى جەرلەر سانى 1 مىڭعا جۋىقتاعان. كيەلى جەرلەر ءتىزىمىنىڭ جاساقتالۋ بارىسىن وسى جوباعا جەتەكشىلىك ەتەتىن ۇعا اكادەميگى حانكەلدى ءابجانوۆ اڭگىمەلەپ بەردى.

– «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەر گەوگرافياسى» تىزىمىنە قانداي كيەلى ورىندار ەنەدى؟

– ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا قوعامدىق سانانى زاماناۋي بيىككە كوتەرۋگە سەپتەسەتىن التى جوبا ۇسىنعانى بەلگىلى. «جەرگىلىكتى نىساندار مەن ەلدى مەكەندەرگە باعىتتالعان «تۋعان جەر» باعدارلاماسىنان بولەك، ءبىز حالىقتىڭ ساناسىنا ودان دا ماڭىزدىراق – جالپىۇلتتىق قاسيەتتى ورىندار ۇعىمىن ءسىڭىرۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن «قازاقستاننىڭ قاسيەتتى رۋحاني قۇندىلىقتارى» نەمەسە «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» جوباسى كەرەك» دەپ اتاپ ءوتتى. سونىڭ نەگىزگىلەرىنىڭ ءبىرى – «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» جوباسى. بۇل جوبانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ماقساتى – حالىقتىڭ ساناسىنا جالپىۇلتتىق قاسيەتتى ورىندار ۇعىمىن ورنىقتىرۋ.

ارينە، كيەلى ورىنداردىڭ قازاقستاندىق ەرەكشەلىگىن ەستەن شىعارۋعا بولمايدى. ماسەلەن، ەۋروپادا كيەلى نىساندارعا نەگىزىنەن دىنمەن بايلانىستى ورىنداردى جاتقىزادى. ال ءبىزدىڭ حالىق قۇلاشتى كەڭىنەن سىلتەگەن. جەردىڭ استى-ۇستىندەگى كونەنىڭ كوزىن عانا ەمەس، جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر دۇنيەسىنىڭ دە كيەسى، ياعني قورعاۋشىسى، وبال-ساۋابى، زاۋال-ناۋبەتى بار دەپ بىلگەن. تۇنىپ تۇرعان گۋمانيزم وسى ەمەس پە؟! وسى قاسيەت تاريحىمىزعا دا، دۇنيەتانىمىمىزعا دا، تابيعاتتى ايالاۋىمىزعا دا ءتان.

ەلباسىنىڭ ماقالاسىندا كيەلى ساناتىنا بارشاعا ورتاق قاسيەتتى جەرلەر جاتقىزىلعان. فاۋنا مەن فلورا تۋرالى ءسوز جوق. دەمەك، رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ ءتورتىنشى جوباسىندا باستى نازار گەوتاريحىمىزداعى قاسيەتتى قۇندىلىقتارعا اۋدارىلاتىن بولادى.

– قازاقتا كيەلى ءسوزىنىڭ ماعىناسى كەڭ. تانىمدىق تۇرعىدان كيەلى جەرلەرگە نەنى جاتقىزۋعا بولادى؟ ءدىني جەرلەر گەوگرافياسى دەسەك، ۇعىم تارىلىپ قالاتىن سياقتى. ويتكەنى ءدىني ەسكەرتكىشتەردىڭ ىشىندە يسلام دىنىنەن باسقا دا ورىندار بار، ولار دا تىزىمگە ىلىنە مە؟

– كيەلى جەرلەرگە، مەنىڭ پايىمىمشا، ۇلى دالا حالقىنىڭ تاريحى مەن تاعدىرىندا، ايگىلى تۇلعالارىنىڭ ءومىر جولى مەن جاسامپاز ارەكەتىندە ايرىقشا ورىن الاتىن ناقتى اۋماقتى، ونداعى نىسان، ەسكەرتكىش، ساقتالعان تابيعي بەلگىنى جاتقىزامىز. ەۋروپا مەن ازيانىڭ توعىسىندا ورنالاسقاندىقتان، قازاقستان دىندەر مەن مادەنيەتتەردىڭ، ءتۇرلى وركەنيەتتەردىڭ ىقپالداستىعىن باستان وتكەردى. ءبىز ءۇشىن ەكى رۋحاني قۇندىلىقتىڭ پارقى مەن نارقى الابوتەن. ولار – تاڭىرىشىلدىك پەن يسلام. وسى ەكەۋىنە قاتىستى جەرلەردىڭ، نىسانداردىڭ، ەسكەرتكىشتەردىڭ قاسيەتتىسىن انىقتاپ، عىلىمي بەكەمدەيتىن ءسات كەلدى. وتار ولكەگە اينالعانعا دەيىنگى داۋىرلەردەن جەتكەن جات دىندەر مەن ءدىني اعىمدار مۇراسىن كيەلى گەوگرافيا مارتەبەسىمەن ۇلىقتاۋدىڭ رەتى جوق.

ەلباسى ماقالاسىندا «قازاقستاننىڭ قاسيەتتى رۋحاني قۇندىلىقتارى» جانە «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» ۇعىم-تۇسىنىكتەرى تەڭ ماعىنادا قولدانىلعان. «تۋعان جەر» سوزىنە ەكى ماعىنادا توقتالعان. تار ماعىناسى – «اركىمنىڭ شىر ەتىپ جەرگە تۇسكەن، باۋىرىندا ەڭبەكتەپ، قاز باسقان قاسيەتتى مەكەنى، تالاي جاننىڭ ءومىر-باقي تۇراتىن ولكەسى». كەڭ ماعىناسى – ەلدىڭ دە، مادەني-گەنەتيكالىق كودتىڭ دە نەگىزى جەر، «ءبىزدىڭ بابالارىمىز عاسىرلار بويى ۇشقان قۇستىڭ قاناتى تالىپ، جۇگىرگەن اڭنىڭ تۇياعى توزاتىن ۇلان-عايىر اۋماقتى عانا قورعاعان جوق. ولار ۇلتتىڭ بولاشاعىن، كەلەر ۇرپاعىن، ءبىزدى قورعادى». سوندىقتان ەكەۋىنىڭ ارقالاعان جۇگى ەكى ءتۇرلى.

– كارتاعا ەنەتىن تاريحي، ءدىني ەسكەرتكىشتەر قانشا ۋاقىتتا كارتاعا ءتۇسىرىلىپ بىتەدى؟ جۇمىس بارىسى قالاي جۇرگىزىلۋدە؟

– كيەلى جەرلەردىڭ كارتاسىن جاساۋ، ەكسپەديتسيالار ۇيىمداستىرۋ، مۇراعاتتار مەن كىتاپحانالاردان دەرەكتەر جيناۋ، ولاردى عىلىمي ناتيجەگە اينالدىرۋ، بىرىنشىدەن، عالىمدار مەن مامانداردى ورتاق ماقساتقا جەگۋدى، ەكىنشىدەن، ۋاقىتتى، ۇشىنشىدەن، مول قاراجاتتى تالاپ ەتەدى. ازىرگە ءتيىستى مينيسترلىكتەر ادامي كاپيتالمەن جۇمىس ىستەۋدە، جەر-جەردەن تىزىمدەر الىنىپ، ناقتىلانۋدا، اتقارىلاتىن ءىس-شارالاردىڭ كەشەنى مەن رەتى انىقتالۋدا.

بۇل رەتتە باق-تاردىڭ بەلسەندىلىگى جوعارى. ۇلكەن شارۋا كەلەر جىلى باستالادى. 2018 جىلدىڭ اياعىنا قاراي جەكەلەگەن وبلىستارداعى كيەلى جەرلەر جايلى ىرگەلى كىتاپتار مەن تەلەماتەريالدار دەستەسى دۇنيەگە كەلسە، وقۋ قۇرالدارى جازىلسا، نۇر ۇستىنە نۇر دەر ەدىك.

– جالپى، كيەلى نىسانداردىڭ ءبىرشاماسى ەلدى مەكەندەردەن جىراق جاتىر. سول جەرگە اپاراتىن جولداردىڭ الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمى جاسالماعان. كارتا جاسالعاننان كەيىن ونوماستيكالىق، ينفراقۇرىلىمدىق ماسەلەلەر قولعا الىنا ما؟

– كيەلى جەرلەرگە قاتىستى جۇمىستاردى /جول سالۋ، قوناقۇي تۇرعىزۋ، قيراعان نىسانداردى رەستاۆراتسيالاۋ مەن رەكونسترۋكتسيالاۋ، ونوماستيكالىق شەشىمدەردى راسىمدەۋ، ت.ب./ قولدان كەلگەنشە ءبىر مەزگىلدە جۇرگىزگەن ءجون. تۋريستىك باعىتتاردى بىلىكتىلىكپەن تياناقتاۋدىڭ ماڭىزى زور. جول ازابىن جويماي، ءتۋريستىڭ كەلۋىنەن دامەتۋ – اداسۋدىڭ باسى. كيەلى جەرلەر ءتۋريزمى اقشا عانا اكەلمەيدى، جاڭا جۇمىس ورىندارىن دا اشادى. بىلەتىندەردىڭ ايتۋىنشا، ءاربىر تۋريست جەتى ادامدى جۇمىسپەن قامتيدى ەكەن.

– قازاقستاندا شامامەن 35 مىڭ ساۋلەتتىك، ارحەولوگيالىق جانە تاريحي ەسكەرتكىشتەر بار. ءوزىڭىز ايتىپ وتكەندەي، بۇل جوبا جاڭا ەسكەرتكىشتەردى اشپايدى، تەك بارىمىزدى تىزىمگە ەنگىزەدى. دەگەنمەن، ەسكەرۋسىز، قاراۋسىز قالعان رۋحاني ماڭىزدىلىعى، تاريحى تۇركىستان ەسكەرتكىشتەرىنەن كەم ەمەس ءدىني ورىندار بار شىعار…

– ارينە، بار. ماسەلەن، سىرداريانىڭ تومەنگى ساعاسىندا بەگىم-انا مۇناراسى تۇر. وسى تاريحي تۇلعا، شىققان تەگى جايلى ءار جىلدارى ءا.مارعۇلان، ءا.كەكىلباي، ا.سەيدىمبەك، ءا.جامىشەۆ، ي.جاقانوۆ، ءى.مىڭباي، ت.ب. ازاماتتار زەرتتەۋلەرىن جاريالادى. اڭىز-اڭگىمەلەر جينادى، قۇندى-قۇندى ۇسىنىستارىن العا تارتتى. جالپىۇلتتىق ءمان بەرىلمەگەندىكتەن، وكىنىشكە قاراي، وسى كيەلى نىسان كوپشىلىككە تانىمال ەمەس. وسى سياقتى رەسپۋبليكا ايماقتارىندا قاسيەتتى ورىندار كوپ. ونىڭ بارلىعىن بيىل جيناقتاپ، كەلەر جىلى ەكسپەديتسيا باسىنا بارىپ، زەرتتەيتىن بولادى.

رۋحاني جاڭعىرۋ بيىل جاريالانعان ءۇشىنشى جاڭعىرۋىمىزدىڭ قۇرامداس بولىگى بولىپ تابىلادى. ونىڭ ءتۇپ كوزدەگەنى – ۇلتتىق كودىمىزدى قورعاي وتىرىپ، باسەكەگە قابىلەتتىگىمىزدى شىڭداۋ جانە ەڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!

 

 

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button