ء"بىز قازاق ەجەلدەن ەركىندىك اڭساعان..."

ەلباسىمىزدىڭ ۇستىمىزدەگى جىلى جارىق كورگەن «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسى جالپى حالىقتان قولداۋ تاۋىپ، ءالى تالقىلانۋ ۇستىندە. وندا: «بۇل – تارلان تاريحتىڭ، جاسامپاز بۇگىنگى كۇن مەن جارقىن بولاشاقتىڭ كوكجيەكتەرىن ۇيلەسىمدى ساباقتاستىراتىن ۇلت جادىنىڭ تۇعىرناماسى. مەن حالقىمنىڭ تاعىلىمى مول تاريحى مەن ىقىلىم زاماننان ارقاۋى ۇزىلمەگەن ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىن الداعى وركەندەۋدىڭ بەرىك ءدىڭى ەتە وتىرىپ، ءاربىر قادامىن نىق باسۋىن، بولاشاققا سەنىممەن بەت الۋىن قالايمىن» دەيتىن كەشەگى مەن بۇگىنگىنىڭ ساباقتاستىعىن انىقتاپ بەرەتىن جۇرەككە جىلى جولدار بار.

قازاق تاريحىنداعى ايتۋلى وقيعالاردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – الاشوردا پارتياسىنىڭ قۇرىلىمى جايلى ءسوز بولا قالسا، اتى اتالماي قالمايتىن ءبىر قايراتكەر بار. ول – عالىم، ابايتانۋشى قايىم مۇحامەدحانوۆتىڭ اكەسى مۇحامەدحان سەيتقۇلوۆ. قازاق تاريحىندا تەرەڭ ءىز قالدىرعان ازامات اتاۋسىز قالعان جوق.

وتكەن جىلى 100 جىلدىعىن اتاپ وتكەن عۇلاما عالىم، ابايتانۋدىڭ نەگىزىن قالاۋشى، سەمەيدەگى اباي مۇراجايىن ۇيىمداستىرۋشى قايىم مۇحامەدحانوۆتىڭ قىزى دينا مۇحامەدحانمەن جۋىردا اڭگىمەلەسكەن ەدىك. تەكتى جەردەن تۋعان قىزدىڭ ايتارى ءار قازاقتىڭ جۇرەگىنە جول تابارىنا سەنىمدىمىز.

– اكەڭىز قايىم مۇحامەدحانوۆتىڭ قازاق عىلىمىنا، مادەنيەتىنە قوسقان باعا جەتپەس بايلىعىن كوزى قاراقتى وقىرمان جاقسى بىلەدى. جالپى، اكەڭىز عانا ەمەس، قازاق ەلىنىڭ، مەملەكەتىنىڭ تاريحىندا اتاڭىز مۇحامەدحان سەيتقۇلوۆتىڭ دا ەسىمى ەلەۋلى. اتاڭىز جونىندە ەستە قالعان، اكەڭىزدىڭ اۋزىنان ەستىگەن ەستەلىكتەرىڭىز بارشامىزعا قىزىق-اق…

– ءيا، اقىن، جازۋشى-دراماتۋرگ، ادەبي اۋدارماشى اكەمنىڭ ۇستازدىق جولدا دا اتقارعان قىزمەتى وراسان. ول – قازاق كسر گيمنىنىڭ اۆتورى، 1940 جىلدان كسرو جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى، قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ، جازۋشىلار وداعى سىيلىعىنىڭ، حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ جانە لوندونداعى حالىقارالىق اباي اكادەمياسىنىڭ التىن مەدالىنىڭ يەگەرى. ول – مىڭنان استام عىلىمي ەڭبەكتىڭ اۆتورى. قوعام قايراتكەرى اكەم جايىندا ايتىلار ءسوز كوپ، يگى ىستەرىنىڭ جەمىسى مەن جەتىستىگىن تىزبەلەي بەرۋگە ساۋساق جەتپەس. قازاقتا «تەگىنە تارتپاي ۇل تۋماس» دەگەن قاعيدا بار، وسى رەتتە اكەمنىڭ شىققان تەگى دە كوزى اشىق، كوكىرەگى وياۋ، ءبىلىمدى، اتتارى اڭىزعا اينالعان الاشورداشىلاردىڭ قاتارىنان، كورگەندى وتباسىندا تاربيە العان.

– اتاڭىز مۇحامەدحاننىڭ ءۇيى قازاق زيالىلارى ءجيى باس قوساتىن، ەل-جەر تاريحىنا بايلانىستى اڭگىمە-دۇكەن قۇراتىن شاڭىراق بولعان دەسەدى…

– اتام مۇحامەدحان سەيتقۇلوۆ قازاق مادەنيەتىنىڭ تانىمال قايراتكەرلەرىن قالىپتاستىرۋ جولىندا ەرەكشە ەڭبەك سىڭىرگەن كىسى. دالىرەك ايتار بولساق، حIح عاسىردىڭ سوڭى مەن حح عاسىردىڭ العاشقى ونجىلدىقتارىندا قازاق حالقىنىڭ رۋحاني دامۋىنا ىقپالى تيگەن ول كوپتەگەن قولجازبالار مەن تاريحي ولەڭ-جىرلاردى جيناقتاۋشى ءارى مادەني مۇرانى ساقتاۋشى عانا ەمەس، ورىس، تاتار، اراب تىلدەرىندە وقىپ-جازا الاتىن وتە ساۋاتتى كىسى بولعان. جاراتىلىسىنان اق كوڭىل، مەيىرىمدى، جومارت اتام «سارىارقا» گازەتى مەن 1918 جىلدان باستاپ ج.ايماۋىتوۆ، م.اۋەزوۆتىڭ باسشىلىعىمەن شىعا باستاعان «اباي» جۋرنالىن قارجىلاندىرىپ تۇرعان. جاتاعان تامنىڭ ءبىر بولمەسىن الىپ تۇرعان كىتاپحاناسىندا الەم كلاسسيكاسىنان باستاپ، ءارتۇرلى گازەت-جۋرنالداردىڭ تىگىندىسى ۇزىلمەيتىن. حالىق اعارتۋ ءىسى بولسىن، مادەني ءىس-شارالار بولسىن، ۇنەمى قولداپ، كومەكتەسىپ، مورالدىق-قارجىلاي كومەگىن ايانىپ قالمايدى ەكەن. الاشورداشى، يسلام ۋاعىزشىسى بولعان اتام اينالاسىنا دوستارىمەن بىرگە جاۋ دا جيناعانىن، ءسويتىپ ءجۇرىپ ۇستالعانىن بۇگىندە تاريحتان وقىپ بىلۋگە بولادى. 1911 جىلى حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار قايراتكەر ۇلى مىرجاقىپ دۋلاتوۆتى كەپىلدىك سالىپ، تۇرمەدەن بوساتادى. سونداي-اق، شاكارىمنىڭ دە قاماۋدان بوساپ شىعۋىنا كومەكتەسەدى. ول كىسىنىڭ بۇگىنگى كۇنگە جەتكەن فوتوسۋرەتى اتامنىڭ ۇيىنە كەلگەن كەزىندە تۇسىرىلگەن. اكەسىنىڭ وسىنداي زيالى قاۋىممەن، جازۋشىلار مەن كومپوزيتورلار، حالىق اقىندارى، ونەر ادامدارىمەن جاقىن بايلانىسىن بالا بولسا دا، مەنىڭ اكەم ەسىنە ساقتاپ قالادى. سەمەيدەگى اتامنىڭ ءۇيى الاش زيالىلارىنىڭ ۇنەمى كەزدەسەتىن ورنىنا اينالعانى، ول ءۇي تالاي مارتە حالىق يگىلىگى ءۇشىن جاسالعان جاقسىلىقتاردىڭ ورداسى بولعانىن دا قيماس كوڭىلمەن ايتىپ بەرەتىن. ءتىپتى، اكەم العاشقى جازعان ولەڭدەرىن دە اۋەلى اكەسىنىڭ دوستارىنا وقىپ بەرەدى ەكەن. 1921 جىلدان باستاپ، 1928، 1932-1937 جىلدارى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان اتام اقىر سوڭىندا دۇنيە-مۇلكى دە تاركىلەۋگە ۇشىراپ، 1937 جىلى ايازدى جەلتوقساننىڭ 2 جۇلدىزىندا اتىلىپ كەتەدى…

ون بەس جاسار تۇڭعىشى قايىمعا وتباسىن اسىراۋ ءۇشىن، تىم ەرتە تىرلىككە ارالاسۋعا تۋرا كەلىپتى. اكەم جاعاجايدا جۇك تاسۋشى، جۇمىسشى، كادر ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرى، مادەنيەت قىزمەتكەرى، ودان كەيىن وقىتۋشىلىق قىزمەتتەر اتقارادى. ءسويتىپ ءجۇرىپ، قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى وقىتۋشىلارىن دايىندايتىن ەكى جىلدىق كۋرسقا، سوسىن سەمەي پەدينستيتۋتىنا ءتۇسىپ، 1941 جىلى وقۋدى مەرزىمىنەن بۇرىن اياقتايدى. ەڭبەك جولىن سەمەي قالاسىنداعى ءتۇرلى مەكەمەلەردە ساباق بەرۋدەن باستاعان اكەم الپىس جىلعا تاياۋ ءومىرىن پەداگوگ-تالىمگەرلىككە ارنادى. بىراق اكەسى تۇتقىندالعاننان كەيىن اكەم ينستيتۋتتان قۋىلادى. سول كەزدە اكەسىنىڭ دوسى، عۇمىر بويى تالىمگەر جانە ۇستازى بولعان مۇحتار اۋەزوۆ مورالدىق تۇرعىدا قولداۋ كورسەتەدى. كورەگەن اۋەزوۆ ءجاسوسپىرىم قايىمنىڭ بويىنان ەرەكشە دارىن، يماندىلىق پەن ادالدىقتى، جاۋاپكەرشىلىكتى بايقايدى دا، «اباي» رومان-ەپوپەياسىن جازۋ بارىسىندا وزىنە عىلىمي ءتىلشى ەتىپ الادى. كوپتەگەن ماعلۇماتتار اۋىل اقساقالدارىنىڭ ايتۋى بويىنشا الىنعانى، كەيىن ول كىسىلەردىڭ قاتارى دا ازايا باستاعاندىقتان، 30-جىلدارى اباي مۇراسىنا، ءتىپتى ونىڭ شاكىرتتەرى مەن ءىزباسارلارىنا جويىلىپ كەتۋ قاۋپى تۋادى. ابايدىڭ قولجازبالارى مەن جەكە زاتتارى جوعالىپ، سول تۇستاردا مۇحتار ومارحان ۇلى قازاق مادەنيەتىنىڭ ەلەۋلى ءبىر بولىگىن ساقتاۋدى ءوزىنىڭ شاكىرتى قايىمعا سەنىپ تاپسىرعان. اسىرەسە، ابايدىڭ تۇڭعىش مۇراجايىن اشۋ تۋرالى يدەيا دا وسى تۇستا ومىرگە كەلەدى. مۇراجاي اشىپ قانا قويماي، ابايدىڭ شاكىرتتەرى مەن ءىزباسارلارىن وقىتاتىن مەكتەپ اشۋ، ويشىل اقىننىڭ قۇندى سوزدەرىن تەكستولوگيالىق تالداۋ ادىسىمەن ساقتاپ قالۋ سىندى ماقسات قويىلادى.

اكەم مۇحتار اۋەزوۆتىڭ تاپسىرماسىمەن الىس-جاقىن ەلدى مەكەندەردەن ابايدىڭ كوزىن كورگەن، جازعان-سىزعاندارىنان حاباردار كونەكوز قاريالاردى ىزدەستىرەدى، اقىن قولدانعان نەمەسە سىيلاعان تۇرمىستىق زاتتار مەن كىتاپتارىن جيناي باستايدى. سونداي ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا 1940 جىلى قايىم مۇحامەدحانوۆ قازاقستاندا، ونىڭ ىشىندە سەمەي قالاسىندا تۇڭعىش مەملەكەتتىك ادەبي-مەموريالدى اباي مۇراجايىن ۇيىمداستىرادى. ابايدىڭ اتا-اناسىنىڭ، شاكىرتتەرى مەن ءىزباسارلارى تۋرالى دەرەكتەرگە، شىعىس كىتاپتارى مەن قولجازبالارىنان قۇرىلعان جادىگەرلەرگە عىلىمي سيپاتتاما بەرىلىپ، اعا عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ ەڭبەك ەتە باستايدى. كەيىن، بىرنەشە جىلداردان سوڭ مۇراجاي قازكسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ قاراماعىنا وتكىزىلەدى دە، اكادەميك ق.ساتپاەۆتىڭ بۇيرىعىمەن مۇراجايدىڭ ديرەكتورى بولىپ قالادى. ودان كەيىن ابايدىڭ جيدەبايداعى قىستاۋىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ، اقىن مەن تۋعان-تۋىستارىنىڭ زيراتىن قالپىنا كەلتىرۋ، اباي شىعارماشىلىعىنداعى قوعامعا كەرەعار پىكىرلەرى ءۇشىن ۇنەمى كۇرەس ءجۇرىپ جاتتى. ءتىپتى اقىننىڭ 100 جىلدىعىن ازىرلەۋ جونىندەگى مەرەيتويلىق ۇكىمەت كوميتەتىنىڭ عىلىمي حاتشىسى جۇمىسىن قوسا اتقارادى.

– اكەڭىزدىڭ بالالىق شاعى، جاستىق شاعى جايلى نە ايتار ەدىڭىز؟ ەستە ساقتالعان جايلار بار شىعار…

– جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمدەي، اكەم جاس كەزىنەن ەڭبەككە ەتەنە ارالاستى. ۇلتتىڭ ۇلت بولىپ قالىپتاسۋى ءۇشىن، ۇلتتىق مادەنيەت ءۇشىن، ۇلتتىق ءۇردىس ءۇشىن جانىن قيعان اكەسىنىڭ كوزى كەتكەننەن كەيىن تىم ەرتە ەسەيسە كەرەك. بىراق ۇلتشىل، وتانشىل قازاقتىڭ قايراتكەر ۇلدارىنىڭ كوزىن كورىپ، اڭگىمەلەرىن تىڭداپ، سول ۇلاعاتتى سوزدەرىن جانىنا جالاۋ ەتكەنى ءسوزسىز. ايتپەسە، ودان وسىنداي عۇلاما شىعار ما ەدى، شىقپاس پا ەدى؟! ەس ءبىلىپ، ەتەك جيعاننان كورگەنى بىلىكتى ورتا، زيالى قاۋىم، ولاردىڭ قالاي ۇلت بولىپ قالىپتاسۋ جولىنداعى وي-پىكىرلەرى، ۇستانعان ماقساتتارى بالا قايىمنىڭ دا جۇرەگىنە ساۋلە ۇيالاتادى. كوبىنە اكەسىنىڭ قايراتكەرلىگىن، الاشورداشىلارعا تيگىزگەن كومەگىن، قولداۋىن ۇنەمى قيماستىقپەن ەسىنە الىپ وتىرار ەدى.

– اقىن، جازۋشى، دراماتۋرگ، اۋدارماشى قايىم قانداي اكە ەدى؟

– وتە مەيىرىمدى، جاراتىلىسىنان قاراپايىم، ەڭبەكقور بولاتىن. سابىرلى ەدى.اكەسىنىڭ ەڭ ۇلگىلى بالاسى، اكەسى مەن دوستارىنىڭ يدەياسىنا ادال بولا ءبىلدى. دوستىققا ادال بولدى. ادىلەتتى ەدى. شىنشىل بولاتىن. شاكارىمنىڭ ۇلى احاتپەن بىرگە اقىننىڭ ەسىمىن اقتاۋدا بار كۇش-جىگەرىن ايامادى. 1958 جىلى ماسكەۋدەن اقىن شىعارمالارىنىڭ اقتالعانى تۋرالى انىقتاما كەلگەننەن كەيىن، ونىڭ شىعارمالارى مەن ءماندى-ماعىنالى سوزدەرىنىڭ تازالىعىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن كۇرەستى. ياعني، شاكارىمنىڭ تەكستولوگى بولدى. ءومىرىن عىلىمعا ارناعان اكەمنىڭ «ابايدىڭ ادەبي مەكتەبى» تاقىرىبىنا جازعان ديسسەرتاتسياسىن قورعاۋى ەلىمىزدىڭ تاريحىنداعى ەلەۋلى وقيعانىڭ ءبىرى بولدى. ديسسەرتاتسيا قورعالدى، بىراق ۇستاز بەن شاكىرت – اۋەزوۆ پەن مۇحامەدحانوۆتى ايىپتاۋ توقتامايدى. سونىڭ كەسىرىنەن مۇراجاي ديرەكتورلىعى مەن وقىتۋشى قىزمەتىنەن كەتۋىنە تۋرا كەلەدى. ودان كەيىنگى ءومىرى توزاققا اينالىپ كەتە جازداسا دا، اكەم سابىرلى قالپىنان اينىماعان. ءتىپتى، 1951 جىلى جەلتوقساندا بۋرجۋازياشىل-ۇلتشىلدار دەگەن جەلەۋمەن تۇتقىنعا الىنسا دا، سەمەي مەن الماتى قالالارىندا نكۆد تۇرمەسىندە ازاپتى كۇندەرى مەن تۇندەرى وتسە دە مويىماعان، قايسارلىعىنىڭ ارقاسىندا ەشكىم جىگەرىن جاسىتا الماعان. ماركسيزم-لەنينيزم يدەولوگياسى ۇستەمدىك قۇرىپ تۇرعان زامان بولسا دا، عىلىمي يدەيالارىنان باس تارتپاي، بۇگىندە قازاق حالقىنىڭ ماقتانىشىنا اينالعان اباي مەكتەبىن ساقتاپ قالدى. اباي مەكتەبى – بۇل ابايتانۋ عىلىمىنداعى جاڭا باعىت ەدى. ابايدان وقىعان، اقىل-كەڭەسىن تىڭداعان، اباي ارقىلى ورىس، الەم جانە شىعىس مادەنيەتىمەن تانىسقان ءبىر توپ اقىن-جىراۋلار، سازگەر-انشىلەر نەمەسە ابايدىڭ شاكىرتتەرى ۇلى ويشىل اقىننىڭ گۋمانيستىك جانە فيلوسوفيالىق كوزقاراسىن قولدايتىندار ساناتىندا اقىننىڭ ءوز ۇلدارى مەن جاس اقىندار – اۋباكىر، ءارىپ، اسەت، بايماعامبەت، كوكپاي، ماعاۋيا، تۇراعۇل، شاكارىمدەر ەدى.

زاڭعار جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءوزى «اباي» ەپوپەياسىنا بايلانىستى كوپتەگەن دەرەكتەردى قايىم مۇحامەدحان ۇلىنان العانى جايلى ماعلۇماتتار جەتەرلىك. جازۋشى مەن عالىمنىڭ جان اياماس دوس-جولداس بولعانى دا انىق. سوندىقتان «اباي» ەنتسيكلوپەدياسىن شىعارۋدا دا ايانباي اتسالىستى. «اكە كورگەن وق جونار» دەمەكشى، اكەمنىڭ اكەسى مۇحامەدحان ج.ايماۋىتوۆ جانە م.اۋەزوۆتىڭ رەداكتسياسىمەن شىعارىلعان «اباي» جۋرنالىن قارجىلاندىرسا، اكەم ارىپتەسى ر.مۋسينمەن بىرگە «اباي» جۋرنالىنا دەمەۋ بولىپ، رەدكوللەگيانىڭ باسشىسى بولا ءجۇرىپ، ءوزى دە كوپتەگەن ماقالالار جاريالايدى. ءسويتىپ ءجۇرىپ، اباي، شاكارىم، بۇقار جىراۋ، قابانباي باتىر، بوگەنباي باتىر، ماحامبەت سىندى الاش ازاماتتارىنىڭ سوزدەرىن قازاق مادەنيەتى ءۇشىن تەكستولوگيا ادىسىمەن ساقتاپ قانا قويماي، ءسوز تازالىعىنا كوڭىل ءبولىپ، ول شىعارمالاردى زەرتتەۋدىڭ تۇتاستاي عىلىمي باعىتىنا جول سالادى. زەرتتەپ قانا قويماي، ولاردىڭ ەڭبەكتەرىن اراب، لاتىن ارپىنەن قازىرگى قازاق ارىپتەرىنە كوشىردى. سوندىقتان دا ەلىمىزدەگى ءنومىرى ءبىرىنشى تەكستولوگ-عالىم، ول مەنىڭ اكەم – قايىم.

اكەم اقىن رەتىندە كوپتەگەن شىعارمالارىن اتاقتى كارلاگتا جاتقان كەزىندە جازادى.

تۋعان جەر – التىن بەسىك، ۇشقان ۇيام،

كوز جۇمىلماي تۇرعاندا قالاي قيام؟

تارتا گور، سەمەيىمنىڭ توپىراعى،

توستەكتەي جەرىڭە مەن ەركىن سيام… – دەگەن پەرزەنتتىك ماحابباتىن اڭعارتاتىن جىرلارى بارشىلىق. سوندا جاتىپ اۋدارمامەن دە اينالىسادى. ن.كارامزيننىڭ «سورماڭداي ليزا» پوۆەسىن قازاقى پوەزيا تىلىمەن اۋدارادى. بۇل قازاق ادەبيەتىندەگى ورىس پروزاسىنىڭ قازاق پوەتيكالىق تىلىمەن اۋدارىلعان ءۇش مىسالدىڭ ءبىرى عانا ەدى. ءبىرىنشىسى م.لەرمونتوۆتىڭ اباي اۋدارماسىنداعى «ءۆاديمى» مەن شاكارىمنىڭ اۋدارماسىنداعى ا.س. پۋشكيننىڭ «دۋبروۆسكيى» بولسا، ءۇشىنشىسى مەنىڭ اكەم قايىمنىڭ «سورماڭداي ليزاسى» ەكەنىن ادەبيەتشىلەر مەن عالىمدار جاقسى بىلەدى دەپ ويلايمىن. اباي – پۋشكين، اباي – لەرمونتوۆ، اباي – كرىلوۆ، اباي جانە بۋنين زەرتتەۋلەرى قايىم مۇحامەدحان ۇلىنىڭ ادەبيەت پەن مادەنيەتكە قوسقان بايلىعى دەر ەدىم. ءوزى باسشى بولىپ ىزدەپ تاپقان كوپتەگەن قولجازبالار مەن فوتوشەجىرەلەردى كوزى ءتىرى كەزىندە-اق عىلىم اكادەمياسى، مەملەكەتتىك مۇراعات، اباي مۇراجايى، ولكەتانۋ مۇراجايى، دوستوەۆسكي مۇراجايىنىڭ قورىنا قوسىپ كەتتى. ءسويتىپ، اكە مەن بالا ءۇش جۇزجىلدىققا سوزىلعان زاماننىڭ رۋحاني بايلانىسىن ساقتاپ قالدى دەپ اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا دا، ماقتانۋعا دا بولادى. ارتىندا ادەبي مول مۇرا قالدى. پوەزيا بولسىن، پروزا بولسىن، دراماتۋرگيا، اۋدارما سالاسىندا بولسىن اجەپتاۋىر دۇنيەلەر قالدىردى. «مايداننان مايدانعا»، «كوميسسار عابباسوۆ»، «پەرنە»، «ەر ءبىلىساي» اتتى ساحنالىق تۋىندىلارىن كوپشىلىك قاۋىم ۇمىتا قويماعان بولار. اسىرەسە، جازۋشى، كومپوزيتور، كسرو حالىق ءارتيسى ۋ.گادجيبەكوۆتىڭ «ارشىن – مال-الان» مۋزىكالىق كومەدياسىن قازاق تىلىنە اۋدارىپ، ساحنالانعاندا، ول سەمەي مۋزىكالىق-دراما تەاترىنان باستاپ، ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن تەاتر رەپەرتۋارىنان تۇسپەدى. شاريف كامالدىڭ تاتار تىلىنەن اۋدارىلعان «قاجى افەندى ۇيلەندىسى» دە جەتپىسىنشى جىلدارداعى جەمىستى سپەكتاكلدەردىڭ ءبىرى. شاكارىم قۇدايبەرديەۆ، احمەت بايتۇرسىنوۆ، مىرجاقىپ دۋلاتوۆ، ماعجان جۇماباەۆ، جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ، مۇحتار اۋەزوۆ سىندى ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ قايتالانباس وكىلدەرىنىڭ شىعارمالارى مەن ومىرلەرىن ءاربىر وقىعان لەكتسياسىنا ارقاۋ ەتكەن ادال دا سەنىمدى ءىزباسارى ەدى. ءوزى دە سول زيالىلاردىڭ، الاش ازاماتتارىنىڭ سوڭعى تۇياعىنا اينالدى. سەمەي پەدينستيتۋتىنىڭ وزىندە ەلۋ جىلدان استام ۇستازدىق ەتكەن پەداگوگ-تالىمگەردىڭ شىعارماشىلىعىنان سۋسىنداعان بۇگىنگى جاستار عالىمنىڭ تۋعان وتانى، تاريحي سەمەي قالاسىنداعى ەسكەرتكىشىنىڭ جانىندا ءان سالىپ، ولەڭدەرىن وقۋدى ادەمى ءبىر ۇردىسكە اينالدىرعالى قاشان؟!.

ارينە، وسىنىڭ ءبارى ايتۋعا جەڭىل بولعانىمەن، قانشاما قاجىر-قايراتتى، توزىمدىلىكتى، بىلىمدىلىكتى-بىلىكتىلىكتى، زەردەلىلىكتى قاجەت ەتەتىن تىرلىك ەكەنىن، ارينە، ءتۇسىنۋ قيىن ەمەس. اكەمىزدەن دارىعان وسىنداي قاسيەت بۇگىندە ءبىزدى دە العا جەتەلەپ كەلەدى. انامىز فارحينۋر احمەتجانقىزى ناعىز قازاق ايەلىنە ءتان قاسيەتتەرىمەن، ءوزىنىڭ سابىرلى-سالماقتى قالپىمەن بىزگە ۇلگى-ونەگە بولدى. «ءتارتىپتى، تاربيەلى بولسىن! وسىنى وزدەرىنە وقىپ ۇعىندىر. مەنى شىن جاقسى كورسە، امان-ەسەن قايتۋعا تىلەكتەس بولۋمەن بىرگە وسى ايتقاندارىمدى بۇلجىتپاي ورىنداسىن! ساعان كومەكتەسىپ، ايتقانىڭدى ىستەپ، سىيلاپ، ءتىلىڭدى الىپ تۇرسىن. ەكى قايتارا ايتقىزبايتىن بولسىن! وسى ايتىلعانداردى ورىنداپ جۇرسە ماعان دا جەڭىل بولادى. مەنىڭ دە كوڭىلىم كوتەرىلىپ جۇدەمەي جۇرەم…»، «…ومىردە ءبارى دە كەزدەسەدى. شىداۋ كەرەك! جابىرقاپ، جاسىماۋ كەرەك. ادال جاندارمىز عوي، اقىرى قايىرلى بولسىن. بەتتەرىڭنەن ءسۇيدىم…»، «… ءبىر اۋىز وتىرىك ايتۋدان، الداۋدان اۋلاق بولىڭدار. ءتارتىپتى، تاربيەلى، بايىپتى ادام بولىڭدار…» دەپ تەمىرتاۋ قالاسىنان، تۇرمەدەن جازىلعان حاتتارىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ، بىزگە ءجيى وقىپ بەرەتىن انام.

– تاعى ءبىر سۇراق كوكەيگە كەلىپ قالعانى. ۇرپاعى جايلى ايتساڭىز… قوعام قايراتكەرىنىڭ ءىزىن قۋعان ۇلتجاندى ۇرپاعى، اتا، اكە ءۇردىسىن جالعاستىرعاندارى بار ما؟

– اتام دا، اكەم دە مىنا جارىق دۇنيەدە ادام بالاسىنىڭ عۇمىرىندا كەزدەسەتىن اق تا، قارا دا جولاقتاردان وتكەن. ارينە، ونىڭ ءبارى جەكە باستارىنىڭ قامى ەمەس ەكەنىن، ءوز ۇلتىنىڭ بولاشاعى-كەلەشەگىنە جاندارى اۋىرعاننان كورگەن قيىندىقتار ەكەنىن بۇگىندە ءوز اۋلەتى عانا ەمەس، بۇتكىل قازاق ەلى مويىنداعان. ءومىردىڭ تاتتىسىنەن گورى اششى سىناقتارىن باسىنان كەشىرگەندىكتەن بولار، ءبىزدىڭ وتباسىمىز كوپبالالى شاڭىراققا اينالدى. بەس ۇل مەن قىز تاربيەلەپ ءوسىردى. ون بالاعا جارىق دۇنيە سىيلاپ قانا قويماي، ولاردىڭ ءتالىم-تاربيەسىمەن قوسا سالاۋاتتى-ساليقالى عۇمىر سۇرۋىنە دە جاعداي جاساي العان اتا-انا ەدى مەنىڭ اكە-شەشەم. ءبىز اتالى-بالالى نامىسشىل ۇرپاقتىڭ وكىلدەرىمىز. ەلباسىمىزدىڭ بيىلعى جىلى جارىق كورىپ، حالىقتىڭ قولداۋىنا يە بولىپ جاتقان «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا: «رۋحاني جاڭعىرۋ تەك بۇگىن باستالاتىن جۇمىس ەمەس. ءبىز تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندە بۇل باعىتتا بىرنەشە اۋقىمدى ءىس اتقاردىق. 2004 جىلى «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا قازاقستان اۋماعىنداعى تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەر مەن نىسانداردى جاڭعىرتتىق…» دەگەن جولدار بار. سول يدەيانى باسشىلىققا الا وتىرىپ اشىلعان اكەمنىڭ اتىنداعى قور ءبىراز يگى شارالاردىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى بولدى.

قازان ايىنىڭ باسىندا ورتالىق مۋزەيدە وتەتىن «الاشورداشىلار جانە ولاردىڭ حالىققا سىڭىرگەن ەڭبەكتەرى» اتتى عىلىمي كونفەرەنتسيادا مۋزەيلەردەگى الاشورداشىلار ومىرىنەن جيناقتالعان جادىگەرلەردەن كورمە دە قويىلادى. سونداي-اق، «الاش ۇلاعاتى» اتتى كىتاپتىڭ دا تۇساۋكەسەرى وتەتىن بولادى. وسىلاي ۇرپاقتار جالعاستىعىن تاۋىپ جاتىر دەۋگە بولار.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت! ىسكە ءسات!

 

اڭگىمەلەسكەن

تاڭسۇلۋ الدابەرگەنقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button