باۋىرلاستىق تامىرىن جايا ءتۇستى

قازاقستان مەن تۇركيا – ەجەلدەن باۋىرلاس مەملەكەت. ەكى ەل اراسىنداعى ساياسي، مادەني، رۋحاني بايلانىس ءاۋ باستان «توننىڭ ىشكى باۋىنداي». ال بيىل وسىناۋ سىزات تۇسپەگەن ءوزارا ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستىڭ ورناعانىنا 25 جىل تولدى.

بۇگىندە قازاقستان وڭىرلىك جانە عالامدىق ديپلوماتيادا ايتارلىقتاي بەلەسكە كوتەرىلدى. بۇل الەم ەلدەرىمەن، سونىڭ ىشىندە تۋىسقان مەملەكەتتەر اراسىنداعى دوستىقتى بەرىك ەتە ءتۇستى. تاريحقا ۇڭىلەتىن بولساق، تاۋەلسىزدىك العان ساتىمىزدە قازاق ەلىنىڭ دەربەستىگىن ءبىرىنشى بولىپ تۇركيا مەملەكەتى تانىدى. ال 1992 جىلدىڭ 2 ناۋرىزىندا ەكى مەملەكەت اراسىندا ديپلوماتيالىق قاتىناستار ورنادى. تاۋەلسىز قازاق ەلىمەن ىسكەرلىك، ەكونوميكالىق بايلانىس ورناتۋدى دا الدىمەن تۇركيا باستاپ ەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا. نازارباەۆ تۇركيامەن تۋىسقاندىق قارىم-قاتىناستىڭ نىعايا تۇسۋىنە ديپلوماتيالىق قاتىناستار جاندانعان كۇننەن باستاپ مۇددەلىلىك تانىتىپ كەلەدى. قازاقستان مەن تۇركيا اراسىنداعى ستراتەگيالىق ارىپتەستىك تۋرالى شارتقا ەلباسىنىڭ تۇركياعا 2009 جىلعى قازان ايىنداعى رەسمي ساپارى بارىسىندا قول قويىلدى.

تۇركيا قازاقستاندى ورتالىق ازياداعى جەتەكشى مەملەكەت رەتىندە  ماڭىزدى ستراتەگيالىق ارىپتەسى سانايدى. ەكى ەلدىڭ جوعارعى باسشىلارى اراسىندا ەكىجاقتى فورماتتا دا، كوپجاقتى دەڭگەيدە دە، اتاپ ايتقاندا، بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى، يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى، ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى (ەقىۇ)، ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى كەڭەسى (اوسشك)، تۇركى كەڭەسى، تۇركى اكادەمياسى جانە باسقا دا ۇيىمدار شەڭبەرىندە ناتيجەلى ساياسي سۇحبات قالىپتاستى.

2016 جىلى ىستامبۇلدا وتكەن يىۇ سامميتىندە مەملەكەت باسشىلارى «يسلامدى تاتۋلاستىرۋ تۋرالى» بىرلەسكەن دەكلاراتسيا قابىلداعان بولاتىن. تۇرىك تارابىنىڭ وسى جىلى يىۇ-دا توراعالىق ەتۋىنە وراي، تۇركيا باسشىسىنىڭ اتالعان ءىس-شاراعا قاتىسۋى ەكى ەل ءۇشىن دە ماڭىزى زور. سوندىقتان دا قازاقستان مەن تۇركيا شيرەك عاسىردا قول جەتكىزگەن ورتاق تابىستارىن ەسەلەي ءتۇسۋى ءۇشىن الداعى ۋاقىتتا دا كۇش-جىگەرىن جۇمساۋعا دايىن. سونداي-اق، جاھاندانعان الەمنىڭ قازىرگى قال-احۋالىن ەسكەرىپ، ەكونوميكالىق جاعدايىنىڭ كۇردەلىلىگىن ەسەپكە الا وتىرىپ، ەكى باۋىرلاس ەل اراسىنداعى بايلانىس جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلە تۇسپەك.

يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى ءوز قاتىسۋشىلارىنىڭ سانى، گەوگرافيالىق اۋقىمى مەن مامانداندىرىلعان قۇرىلىمدارى جاعىنان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنان كەيىنگى 57 مەملەكەتتى بىرىكتىرگەن ءىرى حالىقارالىق ۇيىم بولىپ تابىلادى. قازاقستان 1995 جىلى ۇيىمنىڭ تولىق قۇقىلى مۇشەسى بولدى. مىنە، بۇل ەلىمىزدىڭ يىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەرمەن بايلانىس ورناتۋىنا يسلام كەڭىستىگىندەگى ساياسي-ەكونوميكالىق ۇدەرىستەرگە بەلسەنە قاتىسۋىنا جول اشتى. ال قازاقستان پارلامەنتىنىڭ «يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا مۇشە ەلدەر اراسىنداعى ەكونوميكالىق، تەحنيكالىق جانە ساۋدا ىنتىماقتاستىعى تۋرالى باس كەلىسىمدى» راتيفيكاتسيالاۋى ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى سانالادى. سەبەبى ول ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى رەگلامەنتتەيتىن يىۇ-نىڭ باستى نەگىزدەمەلىك قۇجاتى رەتىندە ەرەكشەلەنەدى. سونداي-اق، بۇل مۇسىلمان ەلدەرىمەن تىعىز سەرىكتەستىك قاتىناستاردىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرەدى، يسلام قارجى-ەكونوميكالىق ينستيتۋتتارىمەن بايلانىستى جانداندىرادى.

استانادا 10-11 قىركۇيەكتە وتكەن يسلام ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ سامميتىنە ارنايى كەلگەن رەدجەپ تايىپ ەردوعان ەلباسىنىڭ وڭىرلىك پروبلەمالاردى شەشۋگە باعىتتالعان بىتىمگەرشىلىك قىزمەتى ءۇشىن ەرەكشە ريزا. «قازاق جەرىن ءوزىمىزدىڭ ەكىنشى ءۇيىمىز دەپ سانايمىز. قارىم-قاتىناستارىمىزدى بارلىق سالادا، سونىڭ ىشىندە ەكونوميكا، مادەنيەت، اسكەري جانە ساياسي الاڭدا دامىتۋعا تىرىسامىز» دەپ، ءوزارا دوستىعىمىزدى ارى قاراي ارتتىرۋعا دايىن ەكەنىن جەتكىزدى. دەمەك، ساۋدا-ساتتىق، ەكونوميكا، قارجى-ينۆەستيتسيا، كولىك-كوممۋنيكاتسيا، عىلىم-ءبىلىم سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىق كەڭەيىپ، بىرلەسكەن جوبالار قاتارى بۇرىنعىدان دا كوبەيە تۇسەدى. قازاقستان تاراپى دا كولىك-ترانزيت الەۋەتىن ارتتىرۋ ءۇشىن ينفراقۇرىلىمى دامىعان ترانزيتتىك ەل تۇركيانىڭ تاجىريبەسىن قولدانۋعا دايىن ەكەنىن ءبىلدىردى. سونىمەن بىرگە، مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ماقساتىندا جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىندا ءوزارا ستۋدەنتتەر الماسۋ داستۇرگە اينالماق. «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنا دا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋگە كەلىسىم بەردى.

تۇركيا پرەزيدەنتى ر.ەردوعان ەلباسىن ەحرو كورمەسىنىڭ تابىستى ۇيىمداستىرىلعانىمەن دە قۇتتىقتاپ، قىزمەتىنە تابىس تىلەدى. قازاقستاندى ورتالىق ازياداعى كوشباسشى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى دەپ باعالاعان ول قازاقستان پرەزيدەنتىن كەلەسى جىلعا قوناققا شاقىرىپ، ارى قاراي دا جاقىنداسۋعا نيەتتى ەكەنىن مالىمدەدى. تۇركيا پرەزيدەنتى 57 يسلام ەلىنىڭ وكىلدەرى جينالىپ، عىلىم مەن تەحنولوگيا سالاسىنداعى جەتىستىكتەر مەن كەمشىلىكتەردى ورتاعا سالعان سامميت جۇمىسىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا دا باسا ءمان بەردى. سونداي-اق، قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ يسلام ەلدەرىنىڭ ايتۋلى عالىمدارىن عىلىم مەن تەحنولوگيالاردى دامىتۋداعى ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن بەرىلەتىن ارناۋلى سىيلىقپەن ماراپاتتاۋى دا جوعارى قابىلداندى.

ال ەلباسى ن.نازارباەۆ رەدجەپ تايىپ ەردوعانعا قازاقستانعا رەسمي ساپارمەن كەلگەنى ءۇشىن شىنايى ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. «قانشا كەزدەسسەك تە كوپتىك ەتپەيدى. قازىرگى زاماننىڭ ءوزى قيىنداپ تۇر. ءجيى كەزدەسىپ، كوپ اقىلداسۋ كەرەك. 25-26 جىل ىشىندە قازاقستان مەن تۇركيا اراسىنداعى قارىم-قاتىناس دوستىق ءارى باۋىرلاستىق باعىتتا دامىپ كەلەدى»، – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. مەملەكەت باسشىسى تۇركيا پرەزيدەنتىنىڭ قازاقستانعا جاساعان بۇدان بۇرىنعى ساپارى كەزىندە ەكونوميكا سالاسىنا قاتىستى بىرقاتار ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلگەنىن اتاپ ءوتتى. «قابىلدانعان كەلىسىمدەر اياسىندا كوپ جۇمىس اتقارىلۋدا، كوپتەگەن جوبالار ىسكە اسىرىلدى. وڭىرلىك سيپاتتاعى پروبلەمالار بىزدە دە، تۇركيادا دا بار. بۇگىنگى كەزدەسۋىمىز سول ماسەلەلەردى تالقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى»، – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى. سونداي-اق، نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇركيا پرەزيدەنتىنە استانادا وتكەن يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى سامميتىنە قاتىسۋعا نيەت بىلدىرگەنى ءۇشىن العىس ايتتى.

مەملەكەت باسشىسى قازاقستان مەن تۇركيانىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءبىر-بىرىنە جاقىن ەكەنىن ايتىپ، ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق قارقىندى دامىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. «تۇركيا – قازاقستاننىڭ ەڭ جاقىن ساياسي جانە ەكونوميكالىق سەرىكتەسىنىڭ ءبىرى. ەكىجاقتى تىعىز ىنتىماقتاستىق ءاردايىم بەلسەندى دامىپ كەلەدى. جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋلەر ءجيى وتكىزىلۋدە. بيىل ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناسىمىزدىڭ ورناعانىنا 25 جىل تولىپ وتىر»، – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇرىك كاپيتالىنىڭ قاتىسۋىمەن 1600-دەن استام كاسىپورىن جۇمىس ىستەپ جاتقانىن، سونداي-اق بىرلەسكەن ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ودان ءارى دامىتۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى. «تۇركيا ينفراقۇرىلىمى دامىعان ترانزيتتىك ەل ەكەنى بارشاعا بەلگىلى. وسىنى ەسكەرىپ، تۇرىك تاراپىن قازاقستاننىڭ كولىك-ترانزيت الەۋەتىن بىرگە دامىتۋعا شاقىردىم، – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.

قازاقستاننىڭ تۇركياداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ابزال ساپاربەك ۇلى: «تۇركيا – ءبىزدىڭ ستراتەگيالىق ارىپتەسىمىز جانە تابيعي وداقتاسىمىز. ونىڭ ۇستىنە تۇرىك ەلى – الەمدەگى جانە اۋماقتاعى گەوساياسي اكتەرلار ساناساتىن، قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان مەملەكەت. مۇستافا كەمال اتاتۇرىك قۇرعان تۇركيا رەسپۋبليكاسى 2023 جىلى ءوزىنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىن وتكىزەدى. ۇلتتىق-پاتريوتتىق سانا-سەزىمدە تاربيەلەنگەن تۇرىك ساڭلاقتارىنىڭ اتقارعان وراسان زور ەڭبەكتەرىنىڭ ناتيجەسىندە الەمدەگى ەكونوميكاسى دامىعان 20 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا كىرەدى. تۇركيا پرەزيدەنتى ر.ت. ەردوعان توراعالىق ەتىپ وتىرعان ادىلەت جانە دامۋ پارتياسى تۇركيانىڭ دامۋىنا جانە ەكى باۋىرلاس ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ كۇشەيۋىنە زور سەپتىگىن تيگىزىپ كەلەدى»، – دەگەندى جەتكىزدى.

ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىق ارتىپ كەلەدى

ايتا كەتۋ كەرەك، بۇگىندە تۇركيا مەن قازاقستان اراسىنداعى ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردىڭ ماڭىزدى اسپەكتىسى – ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە ءوزارا ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىق. قازىر قازاقستاندا 1600-دان استام تۇرىك كومپانيالارى جۇمىس ىستەيدى. قازاقستان ەكونوميكاسىنا شامامەن 2،1 ملرد اقش دوللار كولەمىندە تىكەلەي تۇرىك ينۆەستيتسياسى قۇيىلسا، ال قازاقستاننان تۇركياعا شامامەن 1 ملرد اقش دوللار كولەمىندە تىكەلەي ينۆەستيتسيا سالىنعان. سونىمەن قاتار، تۇرىك مەردىگەرلەرى قازاقستاندا قۇنى 20 ملرد اقش دوللاردان اساتىن قۇرىلىس جوبالارىن جۇزەگە اسىردى. وسى ورايدا ەكى مەملەكەت باسشىسىنىڭ قويعان ورتاق ماقساتى بار – ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا اينالىمىنىڭ كولەمىن 10 ملرد اقش دوللار مولشەرىنە جەتكىزۋ.

قازاقستاننىڭ تۇركياداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ابزال ساپاربەك ۇلىنىڭ ايتۋىنشا، ساۋدا-ەكونوميكالىق سالاداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى جانداندىرۋ ماسەلەسى قازاقستان مەن تۇركيا باسشىلىعىنىڭ قامقورلىعىمەن «جاڭا سينەرگيا» بىرلەسكەن ەكونوميكالىق باعدارلاماسى اياسىندا قولعا الىندى. باعدارلاما ەكى ەل اراسىنداعى ستراتەگيالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى شارتتىڭ نەگىزىندە قۇرىلعان جوعارى دەڭگەيدەگى ستراتەگيالىق ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ (جدسىك) جۇمىسى اياسىندا جاساقتالدى. ناتيجەسىندە ۇكىمەتارالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانىڭ 10-شى وتىرىسىنىڭ حاتتاماسى، 2017-2020 جىلدارعا ارنالعان «جاڭا سينەرگيا» بىرلەسكەن ەكونوميكالىق باعدارلاماسىنىڭ ءىس-شارالار جوسپارىنىڭ حاتتاماسى ازىرلەندى.

جالپى، الەمدە جاھاندانۋ ءۇردىسىنىڭ اياسىندا دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ (دسۇ) قولداۋىمەن سىرتقى ساۋدا كوپجاقتى جانە ەكىجاقتى كەلىسىمدەر شەڭبەرىندە ليبەرالدى سيپات الىپ وتىر. بۇعان مىسال رەتىندە مەملەكەتتەر اراسىنداعى ەكونوميكالىق جانە كەدەن وداقتارىنىڭ ەركىن ساۋدا كەلىسىمدەرى مەن تاڭداۋلى ساۋدا كەلىسىمدەرىن كەلتىرۋگە بولادى. سونداي-اق، زاڭنامالىق سيپاتتا شەتەلدىك، سونىڭ ىشىندە قازاقستاندىق كومپانيالارعا ەشقانداي شەكتەۋلەردىڭ قولدانىلمايتىندىعىن ەسكە سالا كەتكەن ءجون. دەگەنمەن ءاربىر مەملەكەت ءۇشىن ەڭ الدىمەن ۇلتتىق ەكونوميكالىق مۇددە ماڭىزدى. وسىعان وراي، دسۇ-نىڭ نەگىزگى ەرەجەسى حالىقارالىق ساۋدا ەركىندىگى بولعاندىعىنا قاراماستان، بەلگىلى جاعدايلار مەن شارتتاردىڭ نەگىزىندە ىشكى نارىقتى قورعاۋ شارالارى قاراستىرىلادى.

سول سياقتى ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگى مەن «السيم الاركو» كونسورتسيۋمى جانە ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى اراسىندا «باكاد» اۆتوكولىك جولىن سالۋ جونىندە مەموراندۋمعا قول قويىلدى.

«ەل ەكسپورتى 53،8 پايىزعا ءوسىپ، 563،3 ملن اقش دوللارىن قۇرادى. تاۋار اينالىمى 6 اي ىشىندە 925،1 ملن اقش دوللارىنا جەتكەن، بۇل كورسەتكىش بىلتىرمەن سالىستىرعاندا 36،1 پايىزعا جوعارى. كەلىسىمدەر مەن مەموراندۋمدار ءىرى تۇرىك حولدينگتەرى – Calik Holding، Yildirim Holding، Yildizlar SSS Holding، Agrobest Group اراسىندا جاسالدى. جالپى العاندا، قازاقستاندىق-تۇرىك ينۆەستيتسيالىق باستامالارىنىڭ جالپى سوماسى 2،7 ملرد اقش دوللارىن كورسەتەدى. بۇگىندە 70 جوبانىڭ 31-ءى ىسكە اسىرىلعان. تاعى 40 جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا»، – دەيدى قازاقستاننىڭ تۇركياداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ابزال ساپاربەك ۇلى.

بۇگىندە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى ورداباسى اۋدانىندا جالپى اۋدانى 50 گەكتارلىق قازاقستان-تۇركيا يندۋستريالدى ايماعى قۇرىلعان. اۋماقتى 250 گەكتارعا دەيىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بار. بۇل تۋرالى ەلشى مىرزا: «پۆح جانە اليۋمينيدەن جاسالعان پروفيلدەر مەن جارىق وتكىزگىش كونسترۋكتسيالار وندىرەتىن Gold Aluminum جشس زاۋىتى كوپ ۇزاماي پايدالانۋعا بەرىلەدى. Merkez Asia Madencilik جانە Petronet Otomosyon كومپانيالارىمەن جالپى قۇنى 12 ملن دوللار بولاتىن زاۋىتتىڭ قۇرىلىسى باستالماق. بۇدان وزگە، سەگىز تۇرىك كومپانياسىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلۋدە. سولاردىڭ ىشىندە جيھاز فابريكاسىنىڭ قۇرىلىسى بويىنشا «Madeyra Group» جشس-مەن سويلەسىپ جاتىرمىز. ينۆەستيتسيا كولەمى – 10،7 ملن دوللار بولادى»، – دەدى.

وسى تۇرعىدان كەلگەندە، 2012 جىلدىڭ مامىر ايىندا استانا قالاسىندا قۇرىلعان جوعارى دەڭگەيدەگى ستراتەگيالىق ىنتىماقتاستىق كەڭەسى (جدسىك) ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋعا سەپ بولۋدا. بۇل قۇرىلىمنىڭ جيىندارى ءاربىر ءۇش جىل سايىن الما-كەزەك ءوتىپ وتىرادى. بۇدان بۇرىن 2012 جىلى تۇركيادا جانە 2015 جىلى قازاقستاندا بولىپ ءوتتى. قارىم-قاتىناستىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرەتىن كەڭەستىڭ ءۇشىنشى وتىرىسى 2018 جىلى تۇركيادا جوسپارلانىپ وتىر.

 

 

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button