Құба таңның қоңыр әуені

Қазіргі қазақ поэзиясында өзіндік қолтаңбасымен, ұлттық болмысқа негізделген терең лиризмімен ерекшеленетін ақын Қасымхан Бегмановтың өлеңдерінен туған жерге деген сағыныш, адам жанының нәзік иірімдері, уақыт пен тағдыр философиясы, ұлттық рух пен тарихи жады сияқты күрделі ұғымдар көркемдік биік деңгейде бейнеленуімен құнды.

Ақынның Мемлекеттік сыйлыққа ұсы­нылып отырған «Құланиек, құба таң» атты таңдамалы жыр кітабы – оның ұзақ жыл бойы жазған шығармаларының көр­кемдік қорытындысы іспетті. Бұл кі­тапта ақын­ның дүниетанымы, өмірге көзқарасы, адам мен табиғат арасындағы үйлесімділік туралы толғаныстары терең поэтикалық өрнекпен берілген. Жинақтағы өлеңдер­ден қазақ даласының кеңдігі, ұлт рухының асқақтығы, адамның ішкі әлемінің сан алуан құбылыстары суреткерлік шебер­лікпен өрілген.
Қасымхан Бегманов шығармашылы­ғы­ның негізгі сипаты – лиризм. Бұл тұр­ғы­дан келгенде ақын өлеңдері қазақ ли­ри­касының үздік үлгілерімен үндеседі. Осы «Құланиек, құба таң» атты поэзиялық туындысында махаббат лирикасы өзгеше дара қолтаңбасымен ерекшеленген. Айта­лық, «Қай жаққа сендер кеттіңдер» деген лирикалық өлеңінде:
«Қап-қара түндер ай да жоқ,
Ұйқымды үнсіз ұрладың
Сүйгеніңменен пайда жоқ,
Сүйекпен кетер сырларым», – деп ішкі мұңы мен сағынышын және психоло­гия­лық көңіл-күйін алдыңғы орынға шығар­ған. Ақын өмірдің мәні және адам тағдыры туралы терең ой қозғап адам жанының тебіренісін көркем тілмен жеткізген. Бұл өлең­ді лириканың философиялық түріне жат­қызуға болады. Ақынның өзіне тән ерек­шелігін Илья Жақанов былайша ай­қын­даған:  
«Қасымхан Бегманов! Лермонтавтай тұңғиық, зілді, терең, тәкаппар; Есениндей есіле жөнеліп, аһ ұра беріліп, сүйгеніне, сүйіктісіне құлай түсетін және тез жерініп, тез опынатын ақындық ерекше жараты­лыс, ақындық болмыс... алды-артына қарай­ламайтын көзсіз сері». Шынымен де, Қ.Бегмановтың ақынға тән басты ерекше­лігі асқан сезімталдығында. Ол қандай тақырыпта жазса да, терең зерттеп, көп ойланып, көп толғанады. Содан болар, оның өлеңдерінде сөз бен ой өзара үнде­сіп, әдемі қабысады. Оның поэтикалық сөздік қоры өте бай. Төгілдіріп, нөсерлетіп жазады.  
Жинаққа енген шығармаларда ту­ған жерге сүйіспеншілік, бала­лық шаққа са­ғы­ныш, уақыт туралы фило­со­фиялық ой­лар, махаббаттың нәзік сезім­дері, ұлттық құндылықтарға құрмет ай­рықша тебіреніспен жырланған.
Ақын поэзиясында оқырманды бау­рай­тын қасиет – оның өлеңдерінің өмір құ­былыстарымен астасып жатуында. Жел­дің гуілі, өзеннің ағысы, таңның атуы не­месе табиғат пен адамның үндестігі қа­тар жырланады. Оның «Жусан болып бұр­қырармын қыратта», «Ай сәулесі күн нұ­рынан жаралған», «Жауғанда жаңбыр бетіне жердің бір күні» т.б. өлеңдерінде та­биғат пен адамның ішкі сезімдері әдемі ұштасады.
Қазақ әдебиетінде табиғатты жырлау дәстүрі Абайдан басталып, Мағжан, Қасым, Төлеген шығармашылығында жал­ғасқан болса, Қ.Бегманов сол дәстүрді өзін­ше дамытады. Ақын табиғатты жай сурет­темейді. Ол табиғат арқылы адам жа­нын ашады. Мысалы, таң – үміттің белгісі, кеш – мұңның белгісі, жаңбыр – жан тазалығы, жел – уақыттың символы, өзен – өмірдің ағысы. Осындай символдық бейнелер ақын шығармаларының фило­софиялық тереңдігін арттырады.
Аталған жинаққа кірген әрбір өлеңді, тол­ғауларды, поэмалар мен дастандарды те­біренбей оқу мүмкін емес. Оның «Таш­кент­пен қоштасу» тарихи-элегиялық бал­ла­дасында лирикалық көңіл-күй басым. Ке­зінде Қадыр Мырза-Әлі: «Ташкентпен қош­тасу» – қатардағы көп өлеңдерінің бірі емес, бірегейі. Бұл өзі жеке-дара дүние, поэ­тикалық құбылыс», – деп жоғары баға­ла­­ған болатын.
Ақын Ташкентке деген ризашылық, құр­мет, қимастық сезімдерін шынайы жет­­кізіп, оқырмандарға әсерлі эмоциялық ахуал қалдырады. Мұнда Ташкент тірі жан сияқты сипатталып, онымен сырласу, қош­тасу көрінісі қимастық сезімді күшей­теді. Өлеңнің тілі көркем, бейнелі әрі сезімге толы болғандықтан, шығарма лири­калық поэзияның классикалық жар­қын үлгілерінің бірі саналады. 
Ол қандай тақырыпқа жазса да, алды­мен өзінің көргенін, көкірек көзіне тоқы­ған сезімдерін мөлдіретіп жеткізе біледі. Оның қиялы жүйрік, ойы ұшқыр. Ақын поэ­зиясының ешкімге ұқсамайтын ерек­ше­лігі ұлттық бояуының басым болуында. Се­бебі оның өлеңдері ежелгі түркі поэ­зия­сынан бастау алып, жыраулар поэ­зия­сы­ның қайнар бұлағынан сусындаған. Ақын­ның кез-келген шығармасында (ли­ри­ка­лық өлеңдерінде, поэмаларында, дас­тан­дарын­да т.б.) адам тағдыры асқан сыр­шыл­дықпен өріліп, халқымыздың салт-дәс­түрі, дүниетанымы мен әдет-ғұрпы боя­­­масыз суреттелген. Ол жыраулар дәуі­рін­де қалыптасқан ғажайып поэзияны жаңа мазмұнда жаңғыртып, олардың дәс­­­түрін жалғастыра білген дара тұлға деп ай­туымызға толық негіз бар. Кез келген ақын өзінің ұлттық әдеби мұрасынан нәр ала­ды. Бұл оның өлеңдерінен анық бай­қа­лады. Қ.Бегмановтың теңеулері, табиғат құ­былыстарын суреттеуі, адамның жан дү­ниесіндегі арпалыстарды дәлдікпен бере білуі, қазақ жырының өр рухымен өзек­тес. Оның өлеңдерінде қазақи тұрмыс пен ұлттық мінездің боямасыз берілуін та­биғи ақындық болмысымен байланыс­тыр­ғанымыз жөн. Қ.Бегманов поэзиясынан қазақтың ғана емес, күллі түркі дүниесінің рухы сезіледі. Айталық, осы жинақтың құн­дылығын арттырып тұрған «Алашорда аманаты» дастанының негізгі идеясы – Алаш қайраткерлерінің азаттық жолын­дағы күресін дәріптеу, олардың ұлтқа қал­дырған аманатын кейінгі ұрпаққа жет­кізу және тәуелсіздіктің қадірін ұғын­дыру. Дастанда Алаш арыстарының ел тәуелсіздігі, ұлттық бірлік, халықтың бо­ла­шағы үшін жанқиярлық еңбегі мен құр­бандығы көркем бейнеленген. Ақын­ның басты мақсаты – ұлттық рухты, елдік сананы және қазақ халқының азаттыққа деген арманын көрсету. 
Ақын «Шерлі Түркістан» дастанында Түр­кістанды тек көне қала ретінде емес, қа­зақ халқының рухани астанасы түркі дү­ниесінің қасиетті бесігі ретінде дәріп­теген. Дастанда елдің өткен тарихы, азат­тық жолындағы күресі, ұлттық құн­ды­лық­тары мен тарихы жады көркем сурет­телген.
Ұлттық рух ең алдымен тарихқа деген құр­меттен көрінеді. Ақын Түр­кістанның сан ғасырлық тарихын, қазақ хандары мен билерінің, батыр­лары­ның ел тағ­дырындағы орнын еске алып, олардың ерлігін кейінгі ұрпаққа үлгі етеді. Түркістанның тағдыры арқылы қазақ халқының бастан кешкен ауыр кезеңдері, елдің азаттығы үшін болған күрестер баян­далған. Сонымен бірге шығармада тәуелсіздік идеясы айқын көрініс табады. Ақын халықтың еркіндікке деген ұм­ты­лысын, ұлттық намыс пен елдік сананы жо­ғары қояды. Түркістанның «шерлі» аталуы – халықтың тарихи қасіретін, бо­дандық жылдарындағы ауыр тағдырын біл­дірсе, сонымен қатар болашаққа деген үміт пен рухтың сынбағанын аңғартады. 
Дастанда ұлттық бірлік пен елге деген сүйіс­пеншілік ерекше орын алады. Ақын жастарды туған жерді, тілді, дінді, салт-дә­сүрді құрметтеуге үндейді. Түркістан бей­не­сі халықтың рухани тұтастығының, мә­­дени мұрасының және ұлттық бол­мы­сы­ның символы ретінде көрінеді. Ақын өт­­кеннің тағылымын бүгінгі ұрпаққа ама­нат етіп, елдік сананы нығайту идея­сын алға тартады. 
Қ.Бегманов поэзиясындағы туған жер, ел, ауыл тақырыбы ақынның ішкі рухани әле­мі, сағынышы және ұлттық тамырымен те­рең байланысты қастерлі ұғым. Оның шы­ғармашылығындағы туған ауыл бей­несі жай ғана мекен емес, адамды адал­дық­қа, парасаттылыққа бастайтын киелі алтын бесік ретінде жырланады. Айталық, «Ескі жұрттағы ой», «Туған ауылда», «Ба­байқорған баурайында қорым бар», «Ана бейітінде», «Хантағыға тағзым», «Көктем. Кентау», т.б. өлеңдерінде өткен күнге де­ген сағыныш пен қоңыр мұң басым. Ақын туған топырағында өткен балалық шағын еске алып, жүрегінің пәктігі мен арманшыл көңілін сол ауылдың табиғатымен байла­ныстырады.
Ақынның туған жер туралы жыр­ла­рын­да кең даланың тынысы, табиғат пен адам­ның үйлесімдігі анық көрінеді. Ол ту­ған жердің әрбір тасы, бұлағы мен жусан иісі мұрынды жаратын қасиетті мекен деп біледі. Ақын туған ауылдан жырақ жүрсе, құяр жерін таппаған бұлақтай күй кеше­ті­нін, өмірдегі ең зор бақыт – туған елдің то­пырағын басу екенін алға тартады. Мы­салы, «Біздің ауыл» деген өлеңінде:
«Біздің ауыл тарихы бар қатпарлы,
Ясауидің көк күмбезі көрінген.
Итжеккеннен келген хаттар сақталды,
Айналдым мен қасіретті елімнен», – деп ауыл тарихының тереңде екенін меңзейді. Кә­дімгі ауыл тіршілігі, ата-ананың батасы, ауылдастардың қарапайымдылығы ақын­ның шығармашылық өзегі. Ол заман ағы­мымен ауыл келбеті өзгерсе де, оның ру­хани құндылықтары ешқашан жоғал­май­ты­нына сенім білдіреді. Ақынның туған жер туралы жырлары – оқырманды өз түп-тамырын ұмытпауға, ауылдың қадірін білуге үндейтін, патриоттық рухқа толы туындылар.
Ақын өлеңдеріндегі тылсым мұң қа­зақ­тың кең даласынан, домбыраның қоңыр үнінен және бабалар тарихынан та­мыр тартады. Бұл ұлттық кодпен аста­сып жатқан, қазақ жанына жақындығымен ерек­шеленеді. Оның өлеңдеріндегі мұң күз­гі суық жаңбырмен, құлазыған сары да­ламен, мақпал түнмен және рауандап ат­қан құба таңмен өріледі. Ақын табиғат пен адам жанының жабырқаған сәттерін тұ­тас­тықта суреттейді. Оның өлең­де­рін­де­гі қоңыр мұң уақыттың жүйріктігін, ба­лалық шақтың, жастықтың артта қал­ғанын және өмірдің мәнін терең түсінуден туған философиялық толғаныс. Ақынның қоңыр мұңы – бұл оның әлемді, адамды және сұлулықты қабылдау үлгісі. Ол оқыр­ма­нды мұңға батырмайды, керісінше жа­нын шаттандырып, сезім пернесін баса тү­седі. Мысалы, «Қоңыр» деп аталатын өлеңін­де:
«Қоңыр жолдар алып кетті жыраққа,
Жауап бермей мұңлы қоңыр сұраққа.
Қоңыр өлең, қоңыр ауыл, қоңыр ән,
Қоңыр бала табиғатын қорыған», – деп толғанады. Бұл арқылы ақын адамды өзі­мен-өзі сырласуға, ішкі әлеміне үңілуге мәж­бүр етіп, оның жүрегін ізгілікке, мейі­рім­ге бұрады. 
Бұл жинаққа ақынның «Менің Мұс­та­фам» монодрамасы мен «Ер Төс­тік» поэтикалық драмасы да кірген. Дра­матургтің «Менің Мұстафам» тарихи мо­нод­рамасы көрнекті мемлекет қайраткері Мұс­тафа Шоқайдың асыл жары Мария Шо­қайдың «Менің Мұстафам» деп атал­а­тын естелік күнделігінің желісімен жа­зыл­ған. Аталмыш туынды М.Әуезов атын­дағы Ұлттық драма театры жариялаған «Мо­нодрама» байқауынан «Үздік тарихи монодрама» (2021) номинациясын жеңіп алған. Бұл пьеса Әубәкір Рахимовтың ре­жис­сурасымен аталған театрдың сах­на­сын­да қойылып, театр репертуарынан берік орын алды.
Пьесада Мария сүйген жары Мұстафа­мен кездескен сәтінен бастап, екеуінің көптеген қиыншылықты бастан өткізгенін күн­делікке жазып отырып есіне алады. Монодрама прологы Марияның тебірені­сі­мен басталады.
«Мен – Мария, Мұстафаның жары едім,
Жалғандағы базары едім, бары едім.
Алғаш рет Ташкентте таныстық,
Маған бүгін сол күндердің бәрі ыстық.
Көрген сәтте ұшырасып жанарлар,
Сезімдермен сәл шарпысып қалыстық», – деп Мұстафамен алғаш рет оның студент ке­зінде танысқанынан бастайды. Одан кейінгі көріністерде Қоқандағы Түркістан үкіметі құлағаннан бастап, большевик­тер­дің қуғынына түскен Мұстафаның қыл үс­тіндегі тағдыры Мария аузымен мо­нодра­ма заңдылығына бағындырыла оты­рып әсерлі баяндалған. Автор кейіпкер пси­хологиясының сан қырлы қалта­рыс­та­рын драмалық өлшемге бағындырған. Бү­кіл оқиғаны өз аузымен баяндайтын Ма­рия қай елде жүрсе де, Мұстафаның ал­­ған бетінен қайтпай барша түркіс­тан­дық­тарды большевиктер шеңгелінен құт­қару­ды мақсат еткенін толғаныспен ай­та­ды. Күллі түркі баласының басын біріктіру ту­ралы Мұстафаның идеясы Еуропа мем­лекеттерін елең еткізеді. Ол Кеңестер Ода­ғының көптеген халықты өз езгісінде ұс­тап, қанап отырғанын баспасөз бет­те­рін­­де ашық жазып, табанды түрде қар­сы­лығын білдіреді. Бір сөзбен айтқанда, Мария қайсар мінезді, өр тұлғалы Мұстафа туралы естелігін жаза отырып, оның ада­ми қасиеттерін, білімділігі мен зия­лы­лы­ғын тебірене сипаттайды. Алаштың ар­дақ­тысы, бүкіл түркі жұртының қамын ой­ла­ған М.Шоқайдың басына қандай күн туса да, жанында болған Марияның адами бол­мысы да жан-жақты ашылған. Пьеса­да­ғы Мұстафа мен Марияның бір-біріне де­ген махаббаты бүгінгі ұрпаққа үлгі бо­латындай көркемдік шешімін тапқан.
Қазақтың «Ер Төстік» ертегісінің желі­сі­мен қуыршақ театрына арналып жазыл­ған 1 бөлімді 3 көріністі «Ер Төстік» поэ­ти­калық драмасының негізгі идеясы туған жерге, досқа деген адалдықты көрсету. Ол ертегі оқиғасын терең философиялық әрі лирикалық ой-толғамдармен ұштас­ты­рып, заманауи сахнаға лайықтап жазған.
Драматург әрбір кейіпкердің мінез да­ралықтарын әрекет үстінде ашып оты­рады. Оқиғаның басталуы, шиеленісуі мен ша­рықтау шегі де драма заңдылықтарына сай дамыған. Пьесаның әрбір көрінісі өзара логикалық тұрғыда байланысқан. Поэ­тикалық тілмен жазылған шығар­ма­ның тілі көркем әрі қаһармандардың ішкі дү­ниесін, психологиясын толық ашуға мүм­кіндік береді.
Шығарманың бас кейіпкері Ер Төс­тік қиял-ғажайып жағдайда дүниеге келіп өседі. Ол түлкі қуып жүріп байқаусызда өр­мегін үзіп кеткен кемпірдің аузынан өзінің сегіз ағасы бар екенін ес­тиді. Әкесі Ерназардан барлық шындықты біліп алғаннан кейін, Шалқұйрық тұл­пар­ды серік етіп, ағаларын іздеуге аттанады. Ер Төстік қасиетті жануар Шалқұйрықтың ақылын тыңдап Мыстан кемпірді алдап соғып, жер астына түседі.
Ер Төстіктің Кеще ханның қолында құл­­дықта жүрген ағаларын құтқаруға келгенін Саққұлақ естіп тосып отырады. Олар­дың қатарына Желаяқ, Шапшаң, Қы­рағы, Таусоғар, Көлтаусар келіп қосылады. Драматург осы кейіпкерлердің қандай өнері бар екенін Ер Төстікпен танысатын кезде өз аузымен айтқызудан көп ұтқан. Мы­салы, Желаяқ:
«Желаяқпын, жүйрікпін!
Желмен жарысам,
Дауылмен алысам.
Кейде құйын боп ойнаймын,
Жетпей қоймаймын», – деп жеке қа­сие­тін айтады. Сол сияқты Шапшаң, Қы­ра­ғы, Таусоғар, Көлтаусар да өз ерек­ше­ліктерін сипаттап өтеді. Автор бұл арқылы оқыр­ман назарын бірден аударып, алдағы оқиғаға қызықтыра білген. 
Шиыршық атқан драмалық шиеленіс Кеще хан мен Мыстан ойластырған өнер сайысы кезінде шарықтау шегіне көте­рі­ле­ді. Ер Төстік пен оның достары «тонның ішкі бауындай» бірлесіп, жарыстың бар­лық түрінен озып шығады. Басына іс түс­кенде жанынан табылған достарына разы бол­ған Ер Төстік:
«Быт-шыт еттік, зұлымдардың жос­па­рын.
Туған елдің азат еттік аспанын.
Жауыздарды түгел жеңдік бірігіп,
Барлығыңа алғыс айтам, достарым!», – деп оларға шын көңілден алғыс айтады. Бұл арқылы автор кез келген қиындықты тек жұмылған жұдырықтай бірлік пен шынайы ынтымақтың нәтижесімен ғана жеңуге болатынын насихаттайды.
Пьеса авторының басты мақсаты жас ұрпақтың санасына батырлықты, салт-дәстүрді, досқа адалдықты, қайсарлықты, еп­тілікті сіңіру. Бүгінгі ғаламтор мен тех­нология дамыған заманда балаларды ұлт­тық рухта тәрбиелеуге «Ер Төстіктей» қиял-ғажайып ертегісінің маңызы зор. 
Драматургтің қазақ халық ертегілері же­лісімен балаларға арнап жазған «Ер Төс­тік» және «Ұр тоқпақ» пьесалары Алма­ты Мемлекеттік қуыршақ театры мен Қы­зылорда облыстық Н.Бекежанов атын­дағы академиялық музыкалық драма теат­рында, Шымкент қуыршақ театры мен Қ.Жандарбеков атындағы Жетісай дра­ма театры сахналарында табысты өтіп, көрермендер жүрегінен орын алды. 
Қ.Бегмановтың қаламынан туған дра­матургиялық шығармалар өз өмірін театр сахнасында жалғастырып жатқанын ерек­ше атап өтеміз.
Түйіндеп айтқанда, Қасымхан Бег­ма­новтың 480 беттен тұратын «Құ­ланиек, құба таң» таңдамалы жыр жи­­­­­­нағы оқырмандарға ерекше рухани әсер сыйлайтын көркем туын­ды. Ақынның мақпал түн мен арайлы таңды астастырған сыршыл лирикасы оқырманды күнделікті күйбең тіршіліктен сейіл­тіп, ішкі үйлесім мен ерекше жан ты­ныш­тығына бөлейді. Автор көлемді жыр жи­нағында байырғы ұғым­дар мен теңеу­лер­ді, символдар мен ме­тафораларды шебер қол­данып, ана тілі­міздің поэтикалық сұлу­лы­ғын паш еткен. Бұл – жинақ оқырманның жанын емдей­тін, ұлттық рухты жанитын өмір­шең құн­­дылық.

Сұлтанәлі БАЛҒАБАЕВ, 
жазушы-драматург