Табысты декларациялау – экономиканың ашықтығын арттырып, көлеңкелі айналымды азайтуға бағытталған маңызды құралдардың бірі. Сарапшылардың айтуынша, бұл тетік азаматтардың табысы мен мүлкін жүйелі түрде есепке алуға мүмкіндік беріп, салық жүйесінің тиімділігін күшейтеді. Сонымен қатар декларациялау қоғамда қаржылық тәртіп пен жауапкершілік мәдениетін қалыптастыруға ықпал етеді.
Мамандардың пікірінше, мұндай жүйе ұзақ мерзімде экономиканың ашықтығын қамтамасыз етіп, әділ бәсекелестік ортасын қалыптастыруға көмектеседі. Декларациялау арқылы мемлекет экономикалық процестер туралы нақты деректер алып, бюджет саясатын тиімді жоспарлауға мүмкіндік алады. Сондықтан сарапшылар бұл тетікті кезең-кезеңімен әрі сапалы дайындықпен енгізудің маңызы зор екенін атап өтеді.
Осыған байланысты мамандар декларациялау жүйесін толық енгізбес бұрын қосымша дайындық кезеңін қарастыру қажет деп есептейді. Мәселен, қаржыгер Расул Рысмамбетовтің пікірінше, бірінші кезекте салық органдары қызметкерлерін оқыту, сондай-ақ декларация тапсыратын азаматтарға түсіндіру жұмыстарын жүргізу маңызды, деп хабарлайды turkystan.kz.
Расул РЫСМАМБЕТОВ, қаржыгер:
Декларациялаудың басты мақсаты – экономиканың көрінбейтін (көлеңкелі) бөлігін, соның ішінде заңсыз секторды азайту. Қателеспесем, ТМД елдері ішінде қолма-қол ақшасыз есеп айырысу үлесі ең жоғары экономика – біз. Сондықтан экономиканың едәуір бөлігі ашық секторда жүр. Менің ойымша, жалпыға бірдей декларациялауды кейінге қалдырып, мемлекеттік қызметшілердің декларация тапсыруын жалғастыра беру керек.
Ең ірі «сұр» аймақтар Қазақстаннан тыс жерде орналасқан. Әдетте бұл – офшорлық аймақтардағы делдал компаниялар. Шикізатты экспорттаудан түсетін пайданың бір бөлігі дәл сол жерде шоғырланады. Ал жеке кәсіпкерлер мен ұсақ фирмаларды күштеп декларациялауға тырысу бюджетке айтарлықтай түсім әкелмейді.
Меніңше, бұл жүйені енгізу әзірге ерте. Себебі ақпаратты жинау және өңдеу жүйесі жеткілікті деңгейде дайын емес. Ең бастысы – халықтың хабардарлығы төмен. Декларацияны қыркүйектің ортасына қарай тапсыруымыз керек, алайда көптеген азаматтар бұл құрал не үшін қажет екенін және оны өз пайдасына қалай қолдануға болатынын әлі түсінбей отыр.
Мысалы, зейнетақы реформасын енгізген кезде дайындық бірнеше жыл бұрын басталып, халықты ақпараттандыру іс жүзінде толық қамтылды. Ал міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру жүйесі қысқа уақыт ішінде енгізілгендіктен, онда әлі де көптеген «соқыр аймақтар» бар.
Сондықтан жүйені толық іске қоспас бұрын қосымша дайындық қажет деп санаймын. Ол үшін бірнеше бағытқа көңіл бөлу керек:
Біріншіден – салық органдары қызметкерлерін оқыту.
Екіншіден – декларация тапсыратын азаматтарды оқыту. Бұл процестің шамамен 70–80 пайызы онлайн форматта өтеді.
Үшіншіден – бағдарламалық қамтамасыз етуді жетілдіру. Пандемия кезінде цифрлық даму министрлігі мен цифрлық жүйелердің жұмысындағы ақауларды белгілі бір деңгейде түсінуге болады. Алайда қазір мемлекет өмірінің одан да маңызды саласы туралы сөз болып отыр. Салық қызметінің ақпараттық жүйелеріне аудит жүргізу қажет, өйткені онда қателер, кідірістер және техникалық мәселелер әлі де көп.
Төртіншіден – жүйені жан-жақты тестілеу қажет. Жеке деректерді қорғау жүйесіне қатысты да күмән бар. EGov пен басқа да құрылымдарда деректердің таралу қаупі барлық бағытта байқалады. Егер Қытай жабдықтары арқылы деректердің сыртқа шығуын Цифрлық даму министрлігі өз проблемасы деп санамаса, бұл – қате түсінік. Себебі бұл ведомство цифрлық қауіпсіздіктің барлық аспектілерін реттеп, жеке деректерді жинау мен сақтау саясатын айқындауы тиіс.Сондықтан азаматтардың жеке мәліметтерінің құпиялығын қорғау үшін қосымша қауіпсіздік шараларын әзірлеп, енгізу аса маңызды.
Бұл жаңа талаптарға мұқият дайындық қажет екенін білдіреді. Ал ең бірінші қадам – ақпараттық қауіпсіздік жүйесіне тәуелсіз аудит жүргізу болуы тиіс.
Халықаралық сарапшылармен және ұйымдармен әріптестік орнатуды да ұсынар едім. Яғни деректерді қорғау және цифрлық қауіпсіздік саласындағы халықаралық ұйымдармен, сарапшылармен ынтымақтастық орнатып, олардың кеңесі мен қолдауын пайдалану қажет. Әрине, бізде бәрі жақсы деген көзқарас болуы мүмкін, бірақ ақыл-кеңес ешқашан артық болмайды.
