__Redakciya tañdauıJañalıqtarRuhaniyat

Bozdaqtı bağalay bildik pe?

Qazaqtıñ alğaşqı injener-geologı, memleket qayratkeri Äşir Bürkitbaevtıñ tuğanına – 110 jıl

2016 jıldıñ 23 jeltoqsanında Q.Sätbaev atındağı Almatıdağı Qazaq Wlttıq tehnikalıq universitet wjımı  qazaqtıñ alğaşqı injener-geologınıñ biri, memleket qayratkeri, Qazaq tau-ken institutınıñ (qazirgi QazWTU) alğaşqı rektorı  Äşir Bürkitbaevtıñ tuğanına  110 jıldığın keñinen atap ötti.

Äşir Bürkitbaev 1906 jıldıñ 17 jeltoqsanında Jambıl oblısınıñ Sarısu audanınıñ Jon öñirindegi Qaratas auılında qarapayım şarua otbasında düniege kelip, jastayınan jetim qalıp, qiındıq pen ozbırlıqqa wşıradı. Özinen nebarı eki jasar ülken Dosay ağası ekeui bay-manaptıñ qozısın bağıp, qoyın qayırıp kün körip, aş-jalañaş ösip, köp tauqımet körgen. Baydan äbden qorlıq körgen eki jas bala auıldan qaşıp şığıp, 1919 jılı jaz ayında Taşkent şaharına bara jatqan saudager-arbaşılarğa erip, sol qaladağı, mektep-internatqa ornalasqan. Oqu men bilimge qwştar balañ jigit Taşkent qalalıq FZO-sına tüsip, oqumen qatar tramvay deposında tokar' bolıp jwmıs istegen. Eti tiri, öjet Äşir mektepte bilimge zerektigin körsetip, jastarğa ülgi bolıp, 1920 jılı komsomolğa, 1925 jılı Kommunistik partiya qatarına ötken.

1927 jılı komsomoldıq joldamamen Qarağandı oblısındağı Qarsaqpay kentine  jiberilip, onda tokar' bolıp istedi. Negizgi jwmıstan qolı qalt etken kezde ol jwmısşılar men jastar arasında KPSS-tiñ ideyaları men joldauların nasihattap, aldıñğı qatarlı isker, bilikti kommunist bola bildi. Ol qazaqtıñ oqımıstı wldarı Älihan Bökeyhanov,  Ahmet Baytwrsınov, Mirjaqıp Dulatov, Twrar Rısqwlov, Oraz Jandosovtıñ eñbekterin oqıdı. Erterekte Mwstafa Şoqaydı oqığanı bar. Onıñ: «Qazaqqa bäri qajet… esemizden wtılıp, esebimizdi jibermeu üşin» degen sözi Äşirdiñ ömirlik qağidasına aynaldı. Ridderde qalalıq partiya komitetiniñ hatşısı bolıp qızmet etken jıldarı orıs jäne basqa wlt ökilderinen şıqqan injener-tehnik qızmetkerlerin körip, qazaqtıñ baylıqqa tolı en dalasın igeru üşin elimizden de osınday bilimdi azamattar köp şıqsa eken dep armandadı.

1928 jılı Qazaqstannıñ sol kezdegi astanası Qızılorda qalasında ötken respublikamızdıñ komsomoldar konferenciyasına qatısıp, onıñ hatşısı bolıp saylandı.

Bilimge degen qwştarlıq Äşirdi Reseydiñ Sverdlovsk qalasında Tau-ken jäne metallurgiya injenerlerin dayarlaytın akademiyağa alıp keldi. Onı qızıl diplommen bitirip kelgen Ä.Bürkitbaevqa res­publikada alğaşqı tehnikalıq joğarı oqu ornı Qazaq ken-metallurgiya institutın  wyımdastıru tapsırıldı jäne onıñ alğaşqı direktorı boldı.

Belgili ğalım, professor, Wlttıq akademiyanıñ korrespondent-müşesi Aqjan Maşanov Ä.Bürkitbaev jaylı oyın kezinde bılay tüyipti:

«Almatıdağı  Qazaq ken-metallurgiya institutınıñ negizin salğan Äşir Bürkitbaev edi.   Ol bwrın komsomolda istegen eken. Jas jağınan qarağanda ekeumiz qwrdas bolıp şıqtıq. Birde ol meni şaqırıp alıp «Sen ekeumiz jastı ekenbiz, yağni qwrdaspız. Öziñ student jas­tar arasında eresek körinesiñ jäne jaqsı oqidı ekensiñ. Sen mağan studentter arasında  tärbielik jwmıs isteuge kömektes», – dep ötiniş jasadı. Men ol kezde üyli-balalı edim, direktor jataqhanadan bir bölme berdi. Oğan dän riza bolıp, student-jastar arasında kommunistik tärbie jwmısına qızu aralastım».

Qazaq politehnikalıq institutınıñ 1939 jılğı tülegi, docent M.Medvedev bılayşa oy qozğaydı:

«Äşir Janalıwlı bala kezinen jarqın twlğa bolatın. Öndiris täjiribesi de mol  edi. Ol ädetten tıs qabiletti, eñbeksüygiş, bilimge qwştar, minezdi adam boldı, jastardı özine  ilestire  bildi. Ol ünemi öz zamandastırınıñ  arasında  jañaşıldıqqa, öz zamanınıñ jaña talaptarın  biluge, maqsatqa jetuge  degen qwlşınısımen erekşelendi.

Äşir tolqındı qara şaştı, qalıñ qastı, sımbattı da ädemi jigit  retinde este  qaldı. Sol kezdegi  qwrdastarı Äşirdi tüpkilikti  halıq jastarınıñ köpşiligi zor ıqılaspen  tıñdap  qana qoymay, oğan sene bilgen şeşen äri darındı komsomol jetekşisi bolğan dep  äñgimeleydi. Onıñ ädemi söz oramı, söyleu  mäneri onıñ orıs ädebietin  jaqsı bilgenin däleldeydi,  sol kezdegi märtebeli oqu ornı –  Oral öndiris  akademiyasında oqıp, onı üzdik  bitirui de tegin emes edi. Bizge, student-oquşılarğa direktorımız Ä.J.Bürkitbaev öte sauattı, kişipeyil, elgezek, meyirimdi bolatın. Ol mezgil-mezgil jastardıñ jataqhanasına kelip, olardıñ hal-jağdayımen tanısıp, qoldan kelgen kömegin ayamaytın. Ömiriniñ soñğı jıldarın ol ğılımi, oqu-tärbie jwmıstarına, respublikada jedel damıp kele jatqan önerkäsipterge injener kadrların dayarlau isine arnadı. Kommunistik partiyanıñ tärbiesin körgen Äşir Bürkitbaev tereñ oylı, janı jaysañ, taza jürekti nağız kommunist boldı. Ol bizdiñ köñilimizde, jüregimizde solay saqtalıp qaldı».

1937 jıldıñ 1 jeltoqsanı küni Äşir Bürkitbaev «halıq jauı» degen jalamen  wstalıp, abaqtığa jabıldı. Qay-qaydağı «Kontrrevolyuciyalıq wyım müşesi», «Otanın satqan japon tıñşısı», «Wltşıl burjuaziyalıq partiya müşesi» tağı basqa adam miına kirip-şıqpaytın jala jabıldı. Söytip, 1938 jıldıñ aqpan ayında Almatıdan 35 şaqırım jerdegi «Jañalıq» aulınıñ tübinde NKVD-niñ jandayşaptarınıñ oğına wştı.

Quğın-sürgin qwrbanı Äşir Bürkitbaev­tıñ artında 8 jasar Äsiya, 5 jasar Säniya,  2 jasar Bolatbatır esimdi qızdarı men balası qaldı. Qabırğası qayısıp, közi jasqa, jüregi mwñğa tolıp, jastay qosılğan qosağı – 24 jastağı süygen jarı Ğarifa Mürsälimova qaldı.  Eldegi Dosay ağasına ”halıq jauınıñ bauırı”  degen qara daq jağılıp, ölmestiñ künin körip, zamandastarınıñ jüzine tik qaray almay tirşilik etti (ol ötken jüzjıldıqtıñ 60-şı jıldarı qazirgi Sarısu audanındağı Türkistan auılında ömirden ozdı)…

Osınday sätte, eger sol bir jan türşi­ger­lik quğın-sürginge tolı künder bolmasa jerlesimiz – respublika komsomolınıñ jetekşisi (segizinşi hatşısı), aragidik respublikalıq jas­tar gazeti ”Leninşil jastıñ” (qazirgi ”Jas alaştıñ”) on törtinşi redaktorı bolıp qızmet atqarğan, qazirgi Qazaq wlttıq tehnikalıq Q.Sätbaev atındağı universitettiñ negizin qalağan jäne onıñ alğaşqı rektorı bolğan Äşir Bürkitbaev uaqıt öte kele elimizdiñ beldi ğalımı, universitet nemese öndiristiñ basşısı, partiya jetekşisi nemese memleketimizdiñ bilgir wyımdastıruşıları qatarında bolıp, halqımızdıñ iri twlğalarınıñ biri bolar edi-au dep oylaysıñ. Kim biledi, ätteñ NKVD-niñ qandı qılışı bolaşağınan ülken ümit küttirgen örimdey talanttı, wyımdastıruşı jastıñ ömirin erte (bar bolğanı 31 jasında) qiıp ketpegende?

…Sarğayğan qwjattardı paraqtay otırıp, tağı bir qağazğa közimiz tüsti. Odan: «1958 jıldıñ 25 naurızında KSRO-nıñ Joğarğı sotı (ädilet polkovnigi Cirlinskiydiñ törağalığı etuimen) Äskeri bas prokuror podpolkovnik Bazıkinniñ Qazaq tau-metallurgiya institutınıñ bwrınğı direktorı Ä.Bürkitbaevtiñ isi boyınşa tergeu-zertteu qortındısın tıñdap, onda Joğarğı sottıñ äskeri alqasınıñ 28.02.1938 jılğı ükimi qayta qaralıp, sottaluşı Ä.Bürkitbaevqa atu jazası negizsiz berilgen degen şeşimge keldi. Sondıqtan Joğarğı sottıñ 28.02.1938 jılğı ol ükimi küşin joyıp, sottaluşınıñ is-äreketinde qılmıs qwramınıñ bolmauı sebepti aqtalsın”, – dep jazılğan.

Ä.Bürkitbaevqa respublika üşin eñ auır, jalpı halıqtıñ 65 payızı, onıñ işinde  qazaq halqınıñ 40 payızı ğana sauattı bolğan kezinde jwmıs isteuge tura keldi. Osığan qaramastan twñğış injenerlik-tehnikalıq joğarı oqu ornın jasau jäne damıtu, studentter kontigenti men professorlar-oqıtuşılar qwramın, materialdıq-tehnikalıq bazanı, önerkäsip käsiporındarımen baylanıstı qalıptastıru, ğılımi-zertteu jwmıstarın jetildiru qajet boldı. Onıñ üstine, bwl totalitarlıq rejim repressiya jasap, qazaq intelligenciyası ökilderin ayausız qırıp-joyıp jatqan uaqıt edi.

Qazir Almatı qalasında zwlamat zamanda ğwmırı qırqılğan arıstardıñ  biri Ä.Bürkitbaevtıñ eki nemeresi – Asanova Gülsim Qasımqızı men Merkibaeva Säule Qojaqanqızı twradı, şöberesi – Asanov Timur Asqarwlı AQŞ-tağı universitetterdiñ birinde joğarı bilim alğan, qazir Dubay qalasında twrıp jatır. Olar atasınıñ jarqın isterin jalğastırıp, ärdayım erekşe maqtanışpen, ıjdahattılıqpen onıñ esimin eske alıp otıradı.

Qazaq tarihınıñ besigi atanğan kieli Qarataudıñ tösinde sonau qiın-qıstau zamanda düniege kelip, qazaqtıñ alğaşqı bir top ziyalılarınıñ qatarında bolıp, halqınıñ jarqın  bolaşağı men eliniñ örkendep güldenui üşin berile adal eñbek etken, biraq zwlamat jıldardıñ qaharına iligip, jazıqsız jazalanğan Äşir Bürkitbaevtıñ atı onıñ tuğan ölkesi Sarısu öñirindegi Andreevka auılı bwl künderi Äşir Bürkitbaev auılı dep atalıp, eskertkiş-byust ornatıldı. Qayratkerdiñ 100 jıldığı qarsañında QazWTU-niñ bir institutına universitet negizin qalağan Äşir Bürkitbaevtıñ atı berildi. Şımkent qalasınıñ bir köşesi de onıñ esimimen ataldı.

Ata tau – Qaratudıñ Kösegesiniñ kök jonında tuıp, asqaq Alataudıñ eteginde mäñgilik orın tepken Äşir Bürkitbaev 13-14 jasında arman quıp elden jıraq ketken qarasiraq baladan, ata wlınan halqınıñ wlına, memleket jäne qoğam qayratkerine  aynala bildi.

– 2006 jıldıñ jeltoqsan ayında Äşir Bürkitbaevtıñ 100 jıldıq mereytoyın atap ötu ayasında Qazaq wlttıq tehnikalıq universitetimizde talay-talay igi is-şaralar wyımdastırıldı: er esimi keñinen däripteldi, universitetimizdiñ Metallurgiya jäne poligrafiya  institutına Ä.Bürkitbaev esimi berildi, keude-byusti qoyıldı, universitet qızmetkeri, Qazaqstan Jazuşılar odağınıñ müşesi, docent Tañday Keneev Äşir atamızdıñ qısqa da jarqın ömiri men eline siñirgen eren eñbegi jaylı «Ömir ölşemi» dep atalatın derekti povest' jazıp, baspadan şığardı, universitetimizdiñ «Ras» gazetinde, özge de merzimdi basılımdarda Ä.Bürkitbaevtıñ ömir jolın däripteytin derekti maqalalar jarıq kördi. Är jıldarı jazğan eñbekteri mwrajaylardan qarastırılıp jeke kitap bolıp şıqtı. Bizdiñ Q.I.Sätbaev atındağı QazWTU wjımı oqu-tärbie jwmısı barısında Äşir Bürkitbaev esimin ünemi jañğırtıp, onıñ tärbielik mäni zor tağılımdı şaraların jalğastırıp keledi.  Üstimizdegi oqu jılında universitet Ğılımi keñesiniñ şeşimimen  «Universitettiñ damuına erekşe üles qosqan QazWTU qızmetkerleri men demeuşileri üşin twñğış rektor Äşir Bürkitbaev atındağı sıylıq jäne medal' turalı ereje» bekitilip, ol boyınşa jıl sayın  universitet künine oray osı sıylıq pen medal'  üşin konkurs jariyalanatın boladı. Sonımen qatar, oquda ozat, ülgili student üşin Ä.Bürkitbaev atındağı 5 şäkiraqı, qayratker tuğan Sarısu audanınıñ ozat oquşıları üşin 2 grant tağayındaladı,– dep edi 2001-2008 jıldardağı universitet rektorı, akademik Dosım Süleev.

Bwl künderi memleket qayratkeri, wltı­mız­dıñ alğaşqı injener-geologtarınıñ biri Äşir Bürkitbaevtıñ esimi Taraz qalasınıñ bir köşesine berilse artıq bolmas edi, şirkin. «Öli riza bolmay, tiri bayımaydı» degen halıq danalığı beker aytılmağan. Sayasi quğın-sürginniñ qwrbanı bolğan Äşir Bürkitbaev siyaqtı jasınday ağıp ötken Alaştıñ belgili twlğalarınıñ esimi wmıtılmay,  jadımızda jañğırıp twrğanı öte orındı.

 

   Sağındıq ORDABEKOV,

medicina ğılımdarınıñ professorı,

Kölbay Adırbekwlı,

Aqparat salasınıñ üzdigi

Back to top button