«دالا مادونناسىنىڭ» تولىققاندى بەينەسى

كىرپىش كىتاپتاردىڭ ءداۋىرى ءوتتى دەيتىن تۇسىنىكتىڭ سانامىزعا سىنالاپ كىرە باستاعانىن جاسىرۋعا بولماس. بۇل پىكىرگە بىردەن كەلىسە قويۋ قيىن، ارينە. وعان دالەلدەمەلەر كەلتىرىپ، ۋاقىتتى تەككە وتكىزبەيىك. ماسەلە كىتاپتىڭ قالىڭ­دىعىنا، نە جۇقالىعىنا تىرەلمەسە كەرەك-ءتى. بارىنەن بۇرىن العاشقى بەتتەن-اق وقىرماندى ويلى سويلەمدەرىمەن، وقيعانىڭ ۇزىن-سونار جەلىسىنەن تام-تۇمداپ تاڭدايىڭا بال تامىزعانداي، ال ناقتىلاعاندا ودان ءارى ەشكىمنىڭ قولقالاۋىنسىز ءوز-وزىنەن ءۇيىرىپ اكەتەتىن قالامگەردىڭ شەبەرلىگىن ايتساڭشى! وندايدا كولەم تۋرالى العاشقى پىكىرگە قايتا اينالىپ ورالۋىڭ ءتىپتى مۇمكىن ەمەس. ەگەر سونداي كىتاپ قولعا تۇسسە، ونىڭ اقىرعى نۇكتەسىنە دەيىن وقىپ شىققانشا مىنا دۇنيەنىڭ الەم-جالەم، كەيدە تۇسىنىكتى، كەيدە تۇسىنىكسىز سان ءتۇرلى قۇبىلىسىن ۇمىتىپ، تاڭعى شىقتاي تاپ-تازا را­قات سەزىمگە بولەنەتىنىڭدى جاسىرۋعا بولماس! كىتاپتان الاتىن ادەمى اسەردى، مەيلى مىڭ جەردەن نەبىر عاجايىپتاردى ءۇيىپ-توگىپ تاستاسا دا، ينتەرنەتپەن، نەمەسە باسقا «كەرەمەتتەرمەن» سالىستىرا المايسىز. وسى تۇجىرىم قانشا رەت ايتىلدى، جازىلدى، ءالى دە كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي كەلەدى. بىراق قالاي بولعان كۇندە دە، كىتاپقا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك، كىتاپ وقۋعا دەگەن قۇمارلىق ءبىز ارمانداعان قالپىنا قايتا ورالارى انىق. وعان كۇماندانباڭىز.

جۋىردا ەلوردامىزدا ەۋرازيالىق كى­تاپ كورمەسى ءوتتى. سونداعى ءار باسپا ءونىم­دەرىنىڭ الدىندا كەزەك كۇتىپ تۇرعان جا­سوس­پىرىمدەردىڭ كوزدەرىندەگى كىتاپقا اۋعان جى­لىلىقتى كورگەندە ىشتەي شۇكىرشىلىككە كەل­گەنىمىزدى جاسىرىپ قايتەيىك. مەكتەپ وقۋ­شىلارىن «قارا كوبەيتۋ» ءۇشىن ادەيى اكەلگەن بولار دەسە دە، قالتاسىنداعى سوڭعى تيىنىن سا­ناپ، كىتاپ ساتىپ الىپ جاتقانداردىڭ اراسى­نان جول تاۋىپ ءجۇرۋدىڭ ءوزى قيىن ەدى. كورمەگە جاستار كوپ جينالدى. جانە وسى كورىنىس ءبىزدى دە ءبىر جەلپىنتىپ تاستادى.
كورمەدە جاڭادان جارىق كورگەن تالاي كى­تاپتىڭ ءداستۇرلى تۇساۋى كەسىلدى. سو­نىڭ ءبىرى – بەلگىلى جازۋشى ءمادي ايىمبەتوۆتىڭ «بوپاي حانىم» تاريحي رومانى ەدى. رومان كىر­پىش كىتاپتاردىڭ ساناتىنا جاتپايدى. شا­عىن جانە قالتاعا سالىپ ءجۇرىپ، كەز كەلگەن ايال­دامادا وقي بەرۋگە ىڭعايلى. ءحVىىى عاسىردا ءومىر سۇرگەن قازاقتىڭ باس حانى ابىلقايىردىڭ سۇيىكتى جارى بوپاي سۇيىندىكقىزىنىڭ عۇمىر­ناماسىنا ارنالعان اتالمىش كىتاپ باسپادان شىققان بويدا جۇرتشىلىق نازارىنا ىلىكتى. نەسىمەن؟ شامامىز كەلگەنشە وسى جايدى تارا­تىپ ايتساق. بىرىنشىدەن، رومان وقۋشىسىن جا­لىقتىرمايدى، كەزەڭدىك وقيعالار بىرىنەن-ءبىرى جالعاسىن تاۋىپ، جەتەكتەپ وتىرادى. جانە جازۋشىنىڭ ايشىقتى قولتاڭباسى – تىم سوزۋارلىققا سالىنباي، كەيىپكەردىڭ پسيحولو­گيا­لىق جان تەبىرەنىسىن اشۋداعى شەبەرلىگى، جا­لاڭ بايانداۋعا بارماستان نەنى ايتقىسى كەلە­تىنىن ادەمى يىرىمگە تولى قۇرمالاس ءسوي­لەمدەر ارقىلى وتكەن عاسىرداعى حالقىمىز باستان كەشكەن قىم-قيعاش قۇبىلىستاردى كوركەم سۋرەتتەي كوز الدىمىزعا دوڭگەلەتىپ اكە­لە ءبىلۋى كوپشىلىگىمىزدى ءتانتى ەتتى. ءيا، سوڭعى ۋاقىت بەدەرىندە بوپاي جونىندە بىرنەشە جانرداعى ادەبي دۇنيەلەر ومىرگە كەلدى. ءبال­كىم، ءالى دە جازىلا بەرەر. نەمىس شاتىس اعىل­شىن سۋرەتشىسى دجون كەستلدىڭ قالامىنان تۋ­عان كەرەمەت بەينە – «دالا مادونناسى» اتان­عان بوپايدىڭ سىرت تۇلعاسىنىڭ ءوزى ءبىر قاراعاندا كەز كەلگەن پەندەنى ەرىكسىز باۋراپ اكە­تەرىنە تالاس جوق. بۇل سۋرەت ءبىزدى بىلاي قوي­عاندا، سول كەزدەگى التىن استاۋمەن اس ءىشىپ، ءتوڭى­رەگىنە اسقان تاكاپپارلىقپەن قارايتىن ءارى اناۋ-مىناۋدى مەنسىنە قويمايتىن سانك-پە­تەربورداعى تالاي-تالاي اقسۇيەكتەر قاۋى­مىن دا تاڭعالدىرعان-دى. ياعني، بوپاي تا­قىرى­بى جالعاسىن تاۋىپ، ءالى دە جازىلا بەرۋى مۇمكىن.
ابىلقايىر حاندىق قۇرعان ءداۋىردىڭ الا­ساپىرانى تاريحتان بەلگىلى. حان تا­عىندا قامسىز-مۇڭسىز ءومىر ءسۇرىپ، قىمىزدىڭ قىزۋىمەن ىقىلىق اتىپ، تاڭنىڭ قالاي شىعىپ، كۇننىڭ قالاي باتقانىن دا اڭعارماي، زەرىگىپ بارا جاتسا، قىردان قىزىل تۇلكى اۋلاپ، جولاي كەزىككەن قازاق اۋىلدارىنىڭ اتقا­مىنەرلەرى حاندى ەر ۇستىنەن قاعىپ الىپ، سىي-قۇرمەتتەرىن جاساپ باعاتىن «باعىتتى زامان» ول كەزدە قايدان بولسىن. كىشى ءجۇزدىڭ جايىق بويىنداعى ورىس جاساقتارىمەن، ەدىل قالماق­تارىمەن ۇرىسى دامىلسىز جالعاسىپ جاتقان-دى. ەكىنشى جاعىنان جوڭعارلاردىڭ دا اۋىق-اۋىق ءتىرى جانعا تيىسپەي، قولداعى ازىن-اۋلاق مال-مۇلكىنە ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ، كوشىپ-قونىپ جۇرەتىن قازاق اۋىلدارىنا «ءتىس باتىرۋ­لارى» جيىلەپ كەتكەن-ءدى. ءدۇيىم قازاقتىڭ جاق­سىلارى مەن جايساڭدارى، باتىرلارى باس قو­سقان اتاقتى قاراقۇم قۇرىلتايىندا ءابىل­قايىرعا باس حاننىڭ بيلىگى بەرىلەدى. قازاقتىڭ تاعدىرى قىل ۇستىندە تۇرعاندا ەل بىرلىگى، ەلدىڭ تۇتاستىعىن ساقتاپ، اتامەكەندى جاۋ تابانىنا تاپتاتپاي، مايدان قىل سۋىرعانداي ساياسات ۇستانىپ، تىرلىك كەشۋدىڭ وڭاي ەمەسىن تۇسىنگەن ابىلقايىر اسا ءمان-ماعىنالى جاۋاپكەرشىلىكتى امالسىز موينىمەن كوتەردى. ءوز ىشىمىزدە دە ءار رۋدى بيلەپ-توستەپ قالعان شونجارلار مەن ءىستىڭ نەمەن اياقتالاتىنىن اڭعارماي، الدە­كىمنىڭ ايتاعىنا ەرىپ، اقىلدى ءۋاج تىڭداۋدان ورنىنا «اتتان» دەسە ەكى بىلەگىن سىبانىپ، ورە تۇرەگەلەتىن «اقكوز» باتىرسىماقتاردان دا اياق الىپ جۇرە المايتىنسىڭ. مىنە، سونىڭ بارىنە دە حاننىڭ اقىلدىلىعى مەن كورەگەندىگى اۋاداي قاجەت ەدى.
ءجا، ءوز ارامىزداعى كەيبىر كيكىلجىڭ بۇرىق-سارىق قايناعاندا قايدا بارا­دى، ءتۇبى ءبىر باسىلار، اعايىن اراسىنداعى اراز­دىقتىڭ دا ازدى-كەم قولبايلاۋ بولاتىنى راس، ال بارىنەن بۇرىن سىرتقى جاۋدىڭ ءتىلىن تاپ­قاندى ايتساڭشى. «سىرتقى جاۋىڭ» ءما­مىلەگە كەلۋدەن بۇرىن كىشكەنە ءمۇلت كەتىپ، ولاردىڭ ويىنان شىعا الماساڭ قىنابىنان قى­لىشىن سۋىرىپ، ورە تۇرەگەلەتىن; ورە تۇرە­گەلۋى بىلاي تۇرسىن، وت تۇتاندىراتىن قارۋ-جاراعىنا سەنگەندىكتەن بە، الدە «بۇراتانا حا­لىقتى» ءوز يلەۋىنە سالىپ، بيلەپ-توستەگىسى كە­لە­تىن وركوكىرەك مىنەزىنەن بە، ايتەۋىر ايت­قانىڭا بىردەن كونە قويمايتىن ق ۇلىپتاۋلى «تاس قامال». سول «تاس قامالدىڭ» قان تامىرىنا جىلۋ جۇگىرتەتىن امال-ايلانى قاس-قاعىمدا قالاي تاپپاقسىڭ؟! و كەزدە ورىس بيلىگىنە قار­سى تۇرىپ، ارمان-ماقساتىڭدى جۇزەگە اسىرۋ اسا قيىن شارۋا. ولاردىڭ تىنىش جاتقان ەلدىڭ وقتىن-وقتىن مازاسىن الىپ، جايىق بويىنداعى قازاقتاردىڭ كۇنكورىسىنە جاراپ تۇرعان مالىن كوزبە-كوز الىمجەتتىك جاساپ تارتىپ الۋىنداعى تۇپكى ماقسات – ابىلقايىر حان­نىڭ ساعىن سىندىرۋ، تىزە بۇكتىرۋ، جالى­نىش­تى ەتۋ. «قىرىق كىسىنىڭ» اقىلىن بويىنا جي­ناعان ابىلقايىر بودان بولىپ جان ساق­تاۋ­دى مۇرات تۇتپايدى، كەلىسىمگە كەلىپ، مامىلەگە كەلىپ، ەلدىڭ تۇتاستىعىن ساقتاپ قالسا، تۇپكى ماقساتىنىڭ ورىندالعانى.
روماندا جەرىنە جەتكىزە سۋرەتتەلگەن جەم، ەدىل بويىنداعى كوش، سۇيىندىكتىڭ ايەلى اقسىرعانىڭ تولعاعى، بوپايدىڭ دۇنيەگە كەلۋى، جاڭا تۋعان شاراناعا مۇحاممەد پاي­عام­بار­دىڭ سۇيىكتى قىزى ءبيباتيمانىڭ ەسىمى بەرىلۋى، كەيىن بوپاي اتانۋى، قالماقتارمەن شاي­قاس كەزىندەگى بوپايدىڭ ەرلىگى، جاس سۇلتان ءابىل­قايىر مەن بوپايدىڭ العاش كەزدەسۋى، ەكى جاس­تىڭ اراسىنداعى كوزگە انداعايلاپ كورىنە بەر­مەيتىن سۇيىسپەنشىلىك سەزىم، بوكەنباي مەن ءابىل­قايىردىڭ ءتىل تابىسۋى نەمەسە بوپايدىڭ بوي­جەتىپ ۇزاتىلۋى، جاس كەلىنشەكتىڭ قاسقىر­دىڭ جۇرەگىنە جەرىك بولۋى سەكىلدى ەپيزودتاردى قايتالاعىمىز كەلمەدى. بۇلاردان سانالى تۇردە باس تارتتىق. باستى نىسانا بوپايدىڭ با­لا تۋىپ، ءبىر ءۇيدىڭ بارشا تىرلىگىن ءۇيىرىپ اكەت­كەنىنە ءماز بولماي، سوعان عانا شۇكىرلىك ايتىپ، قايران ۋاقىتتىڭ بوسقا ءوتىپ جاتقا­نى­نا قاراماي، حالىق قادىرلەگەن، اق كيىزگە وتىرعىزىپ حان سايلاعان ابىلقايىردىڭ سىن ساعاتتاردا ۇنەمى قاسىنان تابىلىپ، اقىل قو­سۋى عوي; جاناشىرلىق تانىتىپ، كوكىرەگىن­دەگى ويىن اشىق ايتىپ، ال كەرەكسىز جەردە كيمەلە­مەي، توقتامعا كەلىپ، ابىلقايىردى دا ءوز اقىلىنا بىرتىندەپ يلاندىرا ءبىلۋى عوي. ارينە، بۇل – ۇزاققا سوزىلاتىن ومىرلىك ۇستانىم، ءبىر­اق اينالاداعى كۇن سايىن وزگەرىپ، كۇن سايىن «جان الىپ، جان بەرىسكەن» قازاقى سي­تۋا­تسيا مۇنداي «ۇزىن ارقان، كەڭ تۇساۋدى» كو­تەرە بەرمەيتىن-ءدى. شالت قيمىلداپ، وقىس شە­شىم شىعارۋعا ءتيىستى سان ءتۇرلى جاعداي كەڭىر­دەككە تىرەلىپ تۇرعاندا جايباراقات ويلا­نىپ-تولعانۋعا قايدان مۇمكىندىك تۋا قويسىن. سون­دايدا اڭعال باتىردىڭ جان-جاعىنا الاق­تاپ، الدەكىمنەن جاردەم تىلەيتىنى دە شىندىق ەدى. بىراق ول حاننىڭ ەڭ سەنىمدى ادامى بولۋى ءتيىس-ءتىن.
سانكت-پەتەربوردىڭ ارنايى ماملەگەر وكىلى، ىشكى ىستەر كوللەگياسىنىڭ ءتىل­ما­شى، ديپلومات الەكسەي يۆانوۆيچ (تاۋەكەلوۆ) تەۆكەلەۆ ۇلكەن ماقساتپەن حان ورداسىنا كەلە جاتىر. قادىرلى قوناقتاردى قارسى الۋعا بوپاي ابىلقايىردى ءوز ۋاجىنە كوندىرىپ، ەرجەتكەن تۇڭعىش ۇلى نۇرالىنى جۇمسايدى. مۇنىڭ ارعى استارىندا دا سىندارلى ساياسات جاتقان-دى. بالكىم، بوپايدىڭ حانعا ايتقان العاشقى بازىناسى ما، بۇيىمتايى ما، ايتەۋىر تۇسىنىستىك جاعدايداعى اقىل قوسقانى وسى بولار. اناسى نۇرالىنىڭ دا قازىردەن بويىن تىكتەپ، جاقسى-جاماندى اجىراتا الارلىق كامەلەت جاسقا جەتكەن سوڭ ەل ىسىنە ارالاسا بەرگەنىن جاقسى كو­رە­دى. اكەگە قولقانات بولۋدىڭ جاي-جاپ­سا­رىن تۇسىندىرەدى.
كىشى ءجۇز، ورتا ءجۇز حاندارى ەدىل قال­ماق­تارى مەن جايىقتىڭ ورىس-كازاك­تارىمەن «قىرعي قاباقتاسقاندارىنا» قانشا جىل، ورالدىڭ ەستەكتەرىمەن، باشقۇرتتارمەن جانجال دا سوزىلىپ بارادى. ىمىراعا كەلۋدىڭ ىقپالدى جولىن تاۋىپ، ەلگە پايداسى تيەتىن امال-ايلانى قولدانعان ابزال. ابىلقايىردىڭ ءمورى باسىلىپ، اننا يواننوۆنا پاتشايىمعا جولدانعان حاتتىڭ مازمۇنى مۇلدەم بوداندىق تۋرالى ەمەس، كەلىسىمگە كەلۋ، ءتۇسىنىسۋ، ءسويتىپ بەي­بىت حالىقتىڭ بەرەكەسىن الماۋ جاعى باسىم ايتىلعان ەدى. تاعى دا قايتالايىق، حاتتىڭ ال­عاش­قى نۇسقاسىندا بودان بولايىق دەگەن ءبىراۋىز ءسوز جوق-تى. پاتشايىمعا جاقسى قىرى­نان كورىنگىسى كەلەتىن تەۆكەلەۆ جايىققا بار­عان ساپارىنىڭ تەككە وتپەگەنىن «دالەلدەۋ» ءۇشىن جانە ءوزىنىڭ دە تۇپكى ماقساتىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن اۋدارماشىلارعا ايتىپ، «بودان بولا­مىز» دەگەن ءسوزدى قوستىرىپ جىبەرەدى. ءبىراۋىز ءسوزدىڭ تاريحي ماڭىزعا يە بولىپ، كەيىنگى ۇرپاقتىڭ ابىلقايىردىڭ سونداعى «ورىسقا بودان بولۋدى كوكسەگەنى» كەسىر بوپ جا­بىساتىنىن كىم بىلگەن دەيسىز! ءيا، وسى ءتۇ­سىنبەستىك كەشەگە دەيىن داۋ-دامايعا اينالىپ كەلگەن-ءدى. ءتىپتى، انا جىلدارى اۋزى دۋالى زيالىلارىمىزدىڭ كەيبىرى ابىلقايىردىڭ ەلگە، حالىققا، اتامەكەنىمىزدىڭ تۇتاستىعى ءۇشىن جاساعان ەرلىككە ءتان ەڭبەكتەرىن مان­سۇق­تاپ، تاريح ساحناسىنان سىزىپ تاستاۋعا دەيىن ارە­كەتتەنگەن. «جايىق كەۋىپ قالعانشا، اقىر­زا­مان بولعانشا قازاق بۇل جەردەن ايىرىل­مايدى!» دەيتىن ابىلقايىردىڭ ءورشىل رۋحقا سۋارىلعان ايباتتى ءسوزىن دە ۇمىتۋعا تىرىس­تىق.
اقىرى قايىرىن بەردى. ابىلقايىردىڭ ورىس­قا بودان بولۋعا تۇك قاتىسى جوعى تولىق­تاي دالەلدەندى. جازۋشى ءمادي ايىمبەتوۆ وسى ءبىر شەتىن ماسەلەنى رومانىندا كادىمگى مايدان قىل سۋىرعانداي ەتىپ، جەرىنە جەتكىزە جازا ءبىل­گەن. ياعني، «بوپاي حانىمنىڭ» اۆتورى تاري­حي رومانعا كىرىسپەس بۇرىن بىزگە تانىس، بەي­تانىس بولىپ كەلگەن ارحيۆ قۇجاتتارىن ءجىتى زەرت­تەگەن، زەردەلەگەن. حاتقا تۇسكەن قۇندى دەرەك­تەردى سانا سۇزگىسىنەن وتكىزگەن جانە ءوز باي­لامىن دا جازۋشىلىق شەبەرلىكپەن وقىر­مانعا جەتكىزە بىلگەن. مارقۇم انەس ساراي اعام عۇمىرىم جەتسە، ابىلقايىرعا قاتىستى الگى جاڭساق تۇسىنىكتى جازىپ كەتۋگە تىرىسامىن دەۋ­شى ەدى، ونى قالامگەر ءىنىسى ماكەڭنىڭ ورىن­دا­عانىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ تە جاتقان بولار. اعامىزدىڭ توپىراعى تورقا بولعاي!
1738 جىلى قالماق اسكەرىنىڭ قولباسشىسى گال­دان-نوربا اكەسىنىڭ نۇسقاۋىمەن جەم، جايىق بويىنا ەندەي كىرىپ، ابىلقايىردى تىزە بۇكتىرۋگە ارەكەتتەنەدى. بۇل كەزدە نۇرالى دا سانعا ەمەس، ساناتقا ىلىگىپ، ەل-جۇرتقا ءوزىنىڭ قا­رىم-قابىلەتىن ءبىرشاما بايقاتىپ-اق قال­عان-دى. ارا-تۇرا اڭعالدىعى دا اڭعارىلىپ قا­لاتىن. بار جاعدايدى ءاردايىم اقىل تەزىنە سالىپ، الدىمەن قابىرعاسىمەن كەڭەسىپ، سوسىن بارىپ ءبىر توقتامعا كەلەتىن بوپايدىڭ «ەندى سەن دە جاس ەمەسسىڭ، توڭىرەگىڭدى ءجىتى كوزبەن با­قىلاعانىڭ ابزال» دەپ ۇلىنا مىنا اقىلىن شەگەلەپ ايتاتىنى بار: «بالام، اكەڭنىڭ ەندىگى جەردەگى تىرەگى ءوزىڭسىڭ…» ورىس-كازاكتاردىڭ دا، قال­ماقتاردىڭ دا وقتىن-وقتىن قازاق جەرىنە شابۋىلداۋىنىڭ باستى سەبەبى – ابىلقايىردى پە­تەربورمەن مامىلەگە كەلتىرۋ. ياعني، ىشكى ورداعا ەش كەدەرگىسىز كىرىپ-شىعىپ، «بۇراتانا حا­لىقتى» ودان ءارى باسىپ-جانشىپ، ويىنا كەل­گەنىن ىستەپ باعۋ.
روماندا بوپايدىڭ توركىن جۇرتىنا ءتور­كىندەپ بارۋى، سونداعى تاربيەلىك ءما­نى زور ءداستۇر-سالتتىڭ كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساق­تالۋى، قانشا جەردەن حان بولسا دا، ءابىل­قايىردىڭ كۇيەۋلىك پارىزىن ۇمىتپاي، يبا­لىققا جۇگىنۋى ءتارىزدى وقيعالار ءومىر شىن­دىعىمەن استاسىپ، تاماشا سۋرەتتەلگەن. اۆتور بۇل ورايداعى العا قويعان تۇپكى ماقساتىن تو­لى­عىنان ورىنداعان دەپ ايتار ەدىك. بۇل تۇس­تاعى جانە ءبىر كوڭىلگە قونا كەتەتىن جاندى كو­رىنىس بوپايدىڭ توركىن جۇرتىنا قىدىرىس­تاپ بارعانىمەن، ەلدىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن شەشىپ المايىنشا، كەزەك كۇتتىرمەس جاعداي­لاردى ىڭعايلامايىنشا توي قامىنا بىردەن بىلەك سىبانا كىرىسپەگەنىنىڭ ءوزى جۇرەككە جى­لىلىق ۇيالاتادى. قايىنجۇرتىنداعى ساپاردان سوڭ ابىلقايىر سارايشىققا بارۋدى، حاندار جاتقان كيەلى مەكەنگە ءتاۋ ەتۋدى ماقسات تۇتادى. حان سىرتتا جۇرگەندە ابىلقايىردىڭ ەلدە جوق ەكەنىن بىلدىرمەي، ورداعا ات باسىن تىرەپ كەلگەن ەل اعالارى مەن باتىرلاردى بوپايدىڭ جو­عارى دارەجەدە قابىلداي ءبىلۋى قانداي جارا­سىمدى! بوپايدىڭ حاننىڭ قالىڭدىعى عانا ەمەس، ەل تاعدىرىنا ابىلقايىرمەن بىرگە قاي­عى­رىپ جانە ەلدىڭ بولاشاعىن الىستان وي­لايتىن كورەگەندىگى، اقىلدىلىعى وسى رەتتە ايقىن اڭعارىلادى. نەپليۋەۆتىڭ قالاۋىمەن ءابىل­قايىردىڭ ور قالاسىنا اتتانار الدىن­داعى بوپايدىڭ ءتۇس كورۋى، حان مەن جاندارال ارا­سىنداعى كەلىسپەۋشىلىكتىڭ سالقىنى، وسى تە­كەتىرەستىڭ سوڭى نەمەن تىنارىن الدىن الا بول­جاعان بوپايدىڭ ەل باسقارۋداعى ىجدا­عاتتى ءىس-ارەكەتى كەيىپكەر بەينەسىن ودان ءارى جانداندىرا تۇسەدى.
باراق سۇلتان مەن ابىلقايىردىڭ جان­جالداسۋى، بوپايدىڭ كەك قايتارۋداعى تۇرلاۋلى بايلامى دا وقىرماندى بەيجاي قالدىرمايدى. باراقتىڭ: «ەي، زالىمدار، ءبۇيتىپ قورلاعانشا باسىمدى شاۋىپ الىپ بو­پايعا اپارىپ بەرىڭدەر. ولسەم دە وزدەرىنە، حان ورداسىنا ازۋىمدى اقسيتىپ، سەس كورسەتىپ جاتقانىمدى كورسىن ابىلقايىردىڭ قاتىنى!» دەيتىن اقىرعى دەم، اقىرعى تىنىسىن تەبى­رەن­بەي وقۋىڭ تاعى مۇمكىن ەمەس-اۋ! حان قايتىس بول­عان سوڭ بيلىكتىڭ نۇرالىنىڭ قولىنا شو­عىر­لانعانى بەلگىلى. بوپايدىڭ مەملەكەت ىستە­رىنە ءجيى ارالاسۋى وسى كەزەڭدە انىق باي­قا­لادى. نۇرالىنى مويىنداۋ ءۇشىن بوپايدىڭ ەلي­زاۆەتا پەتروۆناعا ءمورىن باسىپ، ارنايى حات جازۋى دا ەل تاعدىرىنا شىنايى جانى اشىپ جانە ۋاقىتتان ۇتىلماۋدىڭ جاي-جاپ­سارىن الىستان بولجاعان دالا ارۋىنىڭ اسا زەرەك تولعانىستان تۋعان ساياساتى ەدى. نۇرا­لىنىڭ پەتەربور گيمنازياسىن بىتىرگەن ءارى ۇلكەن قالاداعى اقسۇيەكتىك تىرلىك اۋانىمەن ەرتە تانىس بولعان قىزى تويعاراعا بايلانىس­تى لينيا دا شىعارمادا جان-جاقتى، كەڭ اۋقىمدا اڭگىمە وزەگىنە اينالعان. تەبىرەنە وقي­سىز. اۆتور بۇل وقيعانى قيالدان تۋدىر­ما­عان، تاريحي دەرەكتەر نەگىزىندە تۇجىرىم­دا­لىپ بارىپ، قاعازعا تۇسىرىلگەن.
روماننىڭ پرولوگى قانداي تارتىمدى بولسا، ەپيولوگى دە وقىرمانعا سالماقتى وي سالادى. ابىلقايىردىڭ بوپايى مەن قاسىم حاننىڭ بوپايىن شاتاستىرۋشىلارعا بۇل ۇلكەن ساباق. ءمادي ايىمبەتوۆتىڭ «بوپاي حا­نىم» شىعارماسىنداعى «دالا مادونناسى» اتانعان بوپاي بەينەسىنىڭ جان-جاقتى اشىلا تۇسكەنىن شاما-شارقىمىزشا دالەلدەۋگە تىرىس­قانبىز. اقىرعى ايتپاعىمىزدى رومان­داعى مىنا سويلەمدەرمەن تۇيىندەگەندى ءجون كوردىك: «قاسىم حان سابيىنە قوياتىن ەسىمدى ءوزى تاڭ­دادى: – مۇنىڭ ەسىمى بوپاي بولادى بۇگىن­نەن باستاپ! تورەنىڭ اتاقتى كەلىنى، كەشەگى ءابىل­قايىرداي اردا حاننىڭ تىرەگى بولعان بو­پاي حانىمداي اقىلى مەن پاراساتى كەمەل، وجەت مىنەزدى قىز بولسىن! – دەپ نارەستەنى ازان شا­قىرىپ ات قويۋعا ارنايى كەلگەن يمامنىڭ قو­لىنا ۇستاتتى»

قۋانىش جيەنباي

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button