«كاردەش كالەملەر» جۋرنالى جاڭا سانىن اقىن رافاەل نيازبەكتىڭ شىعارماشىلىعىنا ارنادى

انكارا قالاسىندا شىعاتىن «كاردەش كالەملەر» جۋرنالى ءساۋىر ايىنداعى سانىن قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، شەشەنستان مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ يەگەرى، «تۇركى الەمىنە قىزمەتى ءۇشىن» حالىقارالىق سىيلىعىنىڭ جەڭىمپازى، اقىن رافاەل نيازبەكتىڭ شىعارماشىلىعىنا ارنادى.

حالىقارالىق باسىلىمدا قازاقستاننىڭ تۇركياداعى ەلشىسى ابزال ساپاربەك ۇلىنىڭ «ۋاقىتپەن سىرلاس اقىن»، ەۋرازيا جازۋشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى ياكۋپ وماروعلىنىڭ «قازاق ادەبيەتىنىڭ نيحال اتسىزى»، قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى باۋىرجان جاقىپتىڭ «اق سەمسەر اقىن»، حالىقارالىق جامبىل اتىنداعى جانە ءىلياس جانسۇگىروۆ اتىنداعى سىيلىقتاردىڭ لاۋرەاتى ەسەنباي دۇيسەنباي ۇلىنىڭ «ەگەمەن ەلدىڭ ەرجۇرەك اقىنى»، حالىقارالىق «الاش» سىيلىعىنىڭ يەگەرى، اقىن-جۋرناليست قورعانبەك امانجولدىڭ «قازاقتىڭ اقىنى، شەشەننىڭ باتىرى» ماقالاسى جانە «ايقىن» گازەتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى قانشايىم بايداۋلەتتىڭ اقىنمەن اڭگىمە-دۇكەن قۇرعان «ءار شىعارمامدا ۇستەمدىككە قارسى تۇرۋعا تىرىستىم» اتتى سىر-سۇحباتى جاريالانعان. ماتەريالداردى تۇرىك تىلىنە اۋدارىپ، دايىنداعان ديپلومات، جازۋشى مالىك وتارباەۆ.

ەسەنباي دۇيسەنباي ۇلى ءوز ماقالاسىندا قازاق اقىنىن تۇركى الەمىنە تانىستىرا وتىرىپ، شىعارماشىلىعىن تالداپ، لايىقتى باعاسىن بەرگەن. «ادەتتە رافاەل نيازبەكتىڭ اقىندىعى ءسوز بولعاندا قادىر اعانىڭ ول جونىندە جازعان مىنا ءبىر وي تولعامدارى ەسكە تۇسپەي تۇرمايدى. «جولبارىستىڭ بالاسى جەمتىگىنە العاش قارعىعاندا اسىڭقىراپ كەتىپ، ەكىنشى سەكىرگەندە جەتىڭكىرەمەي قالىپ، ۇشىنشىدە ءدال تۇسەدى دەگەن اڭگىمە بار… وزەكتى ونەردىڭ ونەگەلى پەرزەنتى دە جولبارىستىڭ سول جۇرەكتى تۇقىمىن ەسكە سالادى. تەكتەس بولماعانمەن، مىنەزدەس ولار. العاشقى ادىمدارىنىڭ بىرىندە اسىڭقىراپ كەتىپ، بىرىندە جەتىڭكىرەمەي جاتسا، بارا-بارا سابالارىنا ءتۇسىپ، ساليقالى ونەر يەسىنە اينالادى. سونداي ەركە مىنەز، ەلەۋلى دارىننىڭ ءبىرى – رافاەل نيازبەكوۆ دەپ ەسەپتەيمىن». قادىر اعادان اسىرىپ ءسوز ايتۋ قيىن شىعار. بىراق رافاەل نيازبەكتىڭ تالانتى جىل وتكەن سايىن تولىسىپ، جىلدار جانىعان سايىن كەمەلدەنىپ، وتكىرلەنىپ، وركەشتەنە تۇسكەنى اقيقات. رافاەلدىڭ بۇكىل شىعارماشىلىعىن، ءبىر سوزبەن، «رۋح قاشىپ كەتكەن زاماندا رۋح شاقىرۋ داستانى» دەر ەدىم. ورىس-شەشەن سوعىسى باستالعان تۇستا بۇكىل جۋرناليستەر مەن اقىن-جازۋشىلار ءادىل ءسوزىن ايتۋعا باتىلى جەتپەي بۇعىنىپ، ءۇنسىز قالعاندا، رافاەلدىڭ قالىڭ جۇرتتىڭ ىشىنەن جالعىز ءوزى جەكە دارا سۋىرىلىپ شىعىپ، «شەشەندەر» دەپ اتالاتىن ۇلكەن داستان جازىپ، اتويلاپ شىعۋى كوزسىز ەرلىك بولاتىن. ونىڭ قابىلەتى، قارىمى، بۋىرقانعان اقىندىق قۋاتى كۇشتى بولماسا، ماحامبەتتىڭ رۋحىن تولعاپ، وعان 200 ولەڭ ارناپ، تۇتاس ءبىر كىتاپ جازار ما ەدى؟! بۇل ءوزى تاريحتا بولماعان وقيعا. گينەستىڭ كىتابىنا كىرگىزسە دە ارتىق بولماس ەدى، – دەپ وي تاستايدى.

ايتا كەتۋ كەرەك، جىل باسىندا رافاەل نيازبەك تۇركى الەمى جازۋشىلار جانە ونەرپازدار قورىنىڭ (TÜ RKSAV) «تۇركى الەمىنە قىزمەتى ءۇشىن» حالىقارالىق سىيلىعىنىڭ يەگەرى اتانعان بولاتىن. مارتەبەلى ماراپات 4-6 مامىر كۇنى تۇركيا رەسپۋبليكاسى توكات پروۆينتسياسىنا قاراستى تاريxي نەكسير مۋنيتسيپاليتەتىندە سالتاناتتى تۇردە تاپسىرىلادى.

رافاەل نيازبەكتىڭ ءومىربايانى:

1943 جىلى 24 ناۋرىزدا جامبىل وبلىسى، تالاس اۋدانىنا قاراستى امانگەلدى (قازىرگى تامابەك) اۋىلىندا – قاراپايىم وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن.

اكەسى نيازبەك ايداروۆ 1942 جىلدىڭ قىسىندا مايدانعا اتتانىپ، ستالينگراد شايقاسىندا مەرت بولعان. اناسى راپيا تولەكوۆا 39 جىل بويى تاريح پانىنەن ساباق بەرگەن ۇستاز.

ايدار اتاسى بالا رافاەلدى «جاقسىدان قالعان جالعىز تۇياق» كورىپ، ەركىن، ەركەبۇلان ءوسىرىپ، ۇلتتىق رۋحتا تاربيەلەپ جەتكەرگەن.

ول ون جىلدىق مەكتەپتى تامامداعان سوڭ ەكى جىل اۋداندىق گازەتتە جۇمىس ىستەگەن. قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىن بىتىرگەن. قازاق راديوسىندا رەداكتور، «جازۋشى» باسپاسىندا رەداكتور، اعا رەداكتور، «جۇلدىز» جۋرانلىندا ادەبي قىزمەتكەر، ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت اتقارعان.

ر.نيازبەكتىڭ العاشقى تۇنىق جىرلارى مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەندە جازىلعان. ونىڭ ادەبيەتكە، ونەرگە قۇشتارلىعىن بايقاعان اۋىلدىڭ ءبىر ازاماتى الماتىعا كەلگەن ءبىر ساپارىندا داۋىلپاز اقىن قاسىم امانجولوۆتىڭ ءۇش تومدىعىن ساتىپ الىپ سىيعا تارتقان. سول ءۇش تومدىقتى وقىعاننان  كەيىن جۇرەگىنە ساۋلە ءتۇسىپ، ونىڭ اقىندىق تىنىسى اشىلىپ جۇرە بەرگەنگە ۇقسايدى. ونى ءوزى دە جاسىرماي ۇنەمى ايتىپ جۇرەدى.

ايدار اتاسىنىڭ قولىندا ۇلتتىق رۋحتا تاربيەلەنىپ، ەرتە گۇلدەگەن ول قولىنا العاش قالام ۇستاعالى بەرى ەلدىك پەن ەرلىكتى جىرلاۋدان تانعان ەمەس. سوعىس جىلدارىندا كوز جاسىنا سۋارىلىپ وسكەن بۋىن وكىلى قيانات-قىساستىققا توزبەي قوعامدىق داۋىس كوتەرىپ، ىزالى ءۇن قاتۋمەن بولدى. ونىڭ «كەلەر كۇندەر»، «قاراتاۋ مەن الاتاۋ»، «جالىن كەشكەن»، «جەر جانارى»، «وركەن»، «تەمىرقازىق»، «بيىكتەي بەر، تاۋلارىم!»، «بايتەرەكتەر جەل وتىندە تۇرادى»، «تىڭدا مەنى، زامانا!»، «شەشەندەر»،  «يچكەريا» (ورىس تىلىندە)، «جەتىگەن»، «قان قاساپ»، «قىدىر عۇمىر»، «نۇرلى تاڭ»، «تامۇق وتىنا جانباعان»، «جۇرەگىمدە – عاسىرلاردىڭ سالماعى»، «ماحامبەت مايدانى»، «ايبوزىم مەنىڭ»، «ماحامبەت مايدانى» «قايتا باسىلىم)،  «جىبەك جولى»، «قاعانات»، «گۇلجان»، «شىعارمالار جيناعى» ء(بىر تومدىعى)، «كۇركىرەپ وتكەن كۇندەرىم»، «تۋعان ەلدىڭ اسپانى»، «قۇلاگەردىڭ ق ۇلىنى»، «كەمەڭگەر»، «قاعانات» (قايتا باسىلىم)، «اتتان تۇسپەگەن ازامات»، «كەمەڭگەر» (قايتا باسىلىم)، «ارمىسىڭ، ارۋ دۇنيە!» سياقتى جىر كىتاپتارى، «قىزىل ءۇي»، «تاس قۇداي»، «تاۋقىمەت» سياقتى روماندارى جانە «وتاعاسى»، «قىزعىش قۇس»، «قاڭتار»، «حوزياين وچاگا» (ورىس تىلىندە) ءتارىزدى پوۆەستەرى وقۋشى جۇرەگىنە سارا جول تاپقان.

ونىڭ «قازاقپارات» باسپاسىنان شىعارمالار جيناعىنىڭ 9 تومدىعى جارىق كورگەن.

ول قاي تاقىرىپقا بارسا دا جالتاقتاماي باتىل جىرلايدى. ونىڭ بۇل وجەت مىنەزى، اسىرەسە، ەرجۇرەك شەشەن حالقىنىڭ ازاتتىق جولىنداعى ۇلى شايقاسىندا ايقىن كورىندى. ول سوعىس ءورتى بۇرق ەتكەن كۇنى ازاتتىق اڭساعان شەشەن حالقىنا ارا ءتۇسىپ، «شەشەندەر» دەگەن ەر-داستان جازدى. بۇل كەز كە.لگەن اقىننىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن كوزسىز ەرلىك بولاتىن. اقىن ەسەنباي دۇيسەنباي ۇلىنىڭ: «اقىندىق جەتكەن جەرلەرگە، سەندەگى بىزگە باتىرلىق جەتپەي جاتىر-اۋ!» دەۋى، مىنە، سوندىقتان.

ر.نيازبەك داۋىلپاز اقىن ماحامبەت سياقتى ۇلى تۇلعالارعا ارناپ، سۇبەلى 200 ولەڭ جازۋى، شىنىن ايتقاندا، بۇرىن-سوڭدى تاريحتا بولماعان وقيعا. بىراق بۇعان قاراپ اۆتور ساپا ەمەس، سان قۋىپ كەتكەن جوق پا دەگەن وي تۋماسا كەرەك. كىتاپقا ەنگەن قاي ولەڭ دە وجەت مىنەزدەن بۋىرقانىپ، بۇلقىنىپ تۋعان قىزۋ قاندى تۋىندىلار ەكەنى داۋ تۋدىرمايدى. «ماحا، سىزگە جىر ارناپ جازعان كۇنىم – مىنگەن كۇنىم كۇرەڭدى كىسىنەتىپ» دەپ ماحامبەت كەڭىستىگىندە كەڭ كوسىلىپ، جىر نوسەرىن توگىپ-توگىپ جىبەرگەنگە ۇقسايدى.

اقىننىڭ زامانا تۋدىرعان ۇلى تۇلعا، قىرىق جىل قىدىر بوپ ەل باسقارىپ، كونەنىڭ – كوزى، كوسەمنىڭ – ءوزى اتانعان دىنمۇحامەد احمەت ۇلى قوناەۆ حاقىندا جازعان ولەڭ-رومانى قازاق ادەبيەتىنە قوسىلعان اسا قۋاتتى تۋىندى بولدى.

ونىڭ شىعارمالارى ورىس، ۋكراين، شەشەن، تۇرىك تىلدەرىنە اۋدارىلعان.

اقىننىڭ قالامىنان تۋعان شىعارمالارعا ق.مىرزا ءالى، ت.مولداعاليەۆ، ز.سەرىكقاليەۆ، ءا.تارازي، م.ىسقاقباي، س.وسپان، و.ءابدىلدا ۇلى، ب.جاقىپ، ە.دۇيسەنباي ۇلى، ق.امانجولوۆ، ر.تۇرىسبەك، گ.وردا، ق.قارامان ۇلى، ت.مۇقاشەۆ، س.بەكسەيىت، ت.تەبەگەنوۆ، ب.شاراحىمباي سياقتى قازاق ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرى جوعارى باعا بەرگەن.

ول اۋدارما جۇمىسىمەن دە اينالىسىپ، م.رۋميانتسەۆانىڭ، ا.چەپۋروۆتىڭ، ق.قۇليەۆتىڭ، د.كۋتيلتينوۆتىڭ، ك.تۋيورسكيدىڭ جانە باسقا دا اقىنداردىڭ ولەڭدەرىن تارجىمالاعان.

اقىننىڭ ۇزىن سانى 46 كىتابى جارىق كورگەن.

ول «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالعان. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى. د.ا.قوناەۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى.

 

 

Back to top button