ۇلتجاندى ازامات ەدى

جۇماشتىڭ وزىنەن بۇرىن اۋەلى گازەت، جۋرنالداردا جاريالانعان ماقالالارىمەن تانىستىم. بۇل وتكەن عاسىردىڭ 80-ءشى جىلدارىنداعى «قايتا قۇرۋ» شاپاعاتىمەن كورىنىس تاۋىپ، تاۋەلسىزدىك داۋىرىنە جالعاسقان ەركىن وي ايتۋعا قول سوزعان جىلدار ەدى. اسىرەسە، توتاليتارلىق جۇيەنىڭ ىقپالىمەن جويىلا باستاعان سالت-ءداستۇر، ۇمىتىلىپ بارا جاتقان ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى قالپىنا كەلتىرۋگە، قايتا تىرىلتۋگە باعىتتالعان پروبلەمالىق ماقالالار ءنوپىرى كۇن قۇرعاتپاي جاريالانىپ جاتقان كەز. ساياسات بۇعاۋىنا قامالىپ، «شەڭبەر» ىشىندە تۇيىقتالعان وي-سانا ەركىندىككە شىعىپ، وي باعدارى جاڭا ارناعا بۇرىلعان، پىكىر بايلامدار جاڭاشا بەت تۇزەگەن ۋاقىت. مىنە، وسى تۇستا ءباسپاسوز بەتتەرىندە كوتەرىلگەن ەڭ وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى – حالىقتىق پەداگوگيكانى قالپىنا كەلتىرۋ، سول ارقىلى بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ بويىنا ۇلتتىق سانانى ءسىڭىرىپ، ۇلتتىق مەنتاليتەت قالىپتاستىرۋ بولاتىن. وسى تۇرعىدان كەلگەندە قيىر جايلاپ، قىر قىستاپ وتىرعان الىس تۇكپىردەگى اۋىل مۇعالىمى جۇماشتىڭ العاشقى بولىپ وقۋ باعدارلامالارىنا حالىقتىق پەداگوگيكانى، ۇلتتىق تاربيە بەرۋ ءدارىسىن ەنگىزۋ ماسەلەسىن كوتەرگەن ماقالالارى بۇل سالادا ەڭبەك ەتۋشىلەردى عانا ەمەس جالپى حالىقتىڭ نازارىن وزىنە اۋدارعان ەدى…

ءبىر كۇنى بەيتانىس ءبىر ازامات ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندەگى كافەدرامىزعا كەلىپ، مەنى كۇتىپ وتىر ەكەن. ول كەزدە اتالعان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ادەبي شىعارماشىلىق جانە كوركەم اۋدارما تەورياسى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەدىم. ءجون سۇراسىپ، تانىسا كەلگەندە بۇل ازامات جوعارىدا ءسوز بولعان حالىق پەداگوگيكاسىن جاڭعىرتۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرىپ ماقالا جازعان، جازىپ قانا قويماي ءوزى قىزمەت ىستەيتىن مەكتەپتە تاجىريبە جاساپ جۇرگەن مۇعالىم جۇماش بولىپ شىقتى. الماتى وبلىسى، نارىنقول اۋدانى، ايگىلى اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ تۋعان اۋىلى قاراسازداعى مەكتەپتە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى پانىنەن ساباق بەرەتىن كورىنەدى. اڭگىمەسىنىڭ توركىنىنە قاراعاندا ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ-اق ۇستاز رەتىندە ۇلتتىق تاربيەگە، حالىقتىق پەداگوگيكانى جاڭعىرتۋعا ەرەكشە ءمان بەرىپ، جاس ۇرپاقتىڭ ۇلتجاندى بولىپ قالىپتاسۋىنا، حالىقتىڭ ونەگە تۇتار جاقسى قاسيەتتەرىن كوڭىلدەرىنە توقىپ، ويعا ۇيالاتىپ، ۇلتتىق سالت-داستۇرلەردى سانالارىنا ءسىڭىرىپ وسۋىنە باعىت-باعدار بەرىپ جۇرگەنى بايقالادى. مەكتەپتەن وزگە سالالاردا ءتۇرلى باسشىلىق، قوعامدىق جۇمىس اتقارۋى بارىسىندا اۋىل مادەنيەتىن كوتەرۋگە، ەلدىڭ رۋحاني، الەۋمەتتىك جاعىنان وسۋىنە ىقپال ەتىپ كەلە جاتقانى كورىنەدى. تانىسىپ-ءبىلىسىپ، ءبىراز سۇحباتتاسقاننان سوڭ قانداي شارۋامەن كەلگەنىن سۇرادىم. ول كوپتەن بەرى مۇقاعالي شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋمەن اينالىسىپ جۇرگەنىن، مەكتەپتە باستاماشىل بولىپ، اقىننىڭ شاعىن مۋزەيىن اشۋعا قول جەتكىزگەنىن ايتىپ، عىلىممەن اينالىسۋعا تالپىنىسىن اقىلداسۋعا كەلگەن ويىن ورتاعا سالدى. قارسى بولمايتىنىمدى ءبىلدىردىم. كوپ كەشىكتىرمەي عىلىمي كەڭەستە «مۇقاعالي ماقاتاەۆ پوەزياسىنىڭ كوركەمدىك جۇيەسى» اتتى تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا تاقىرىبىن بەكىتتىرىپ، جۇمىس ىستەي باستادىق. كەيىن، 2005 جىلى ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە اۋىسۋىما بايلانىستى جۇماشتىڭ كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا تاقىرىبىن قايتا بەكىتتىرىپ، 2008 جىلى وسى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ديسسەرتاتسيالىق كەڭەسىندە ءساتتى قورعاپ، ديپلومىن الدى. ءبىزدىڭ تانىستىعىمىز وسىلاي باستالىپ، جالعاسىن تاپتى. ونىڭ ءومىربايانىنا قاراپ وتىرعاندا ىلعي دا يگىلىكتى ىستەردىڭ ورتاسىندا جۇرگەنىن كورەمىز. «تۋعان جەرگە تۋىڭدى تىك» دەگەن قاعيداعا وراي، جۇماش تۋعان اۋىلىن كوركەيتۋگە، ۇلتتىق مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋعا وراسان ەڭبەك ءسىڭىردى.

ەڭبەك جولىن 19 جاسىندا، ياعني 1967 جىلى نارىنقول اۋداندىق اۆتوكلۋب مەڭگەرۋشىسى بولۋدان باستاعان جۇماش 1968-72 جىلدارى اباي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتا (قازىر قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى) وقىعان. 1972 جىلى ەنگەلس اتىنداعى ورتا مەكتەپتە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولىپ، قىزمەتكە كىرىسەدى. 1983 جىلدان مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ وندىرىستىك ءىسى جونىندەگى ورىنباسارى، 1990 جىلى 1 شىلدەدەن قاراساز اۋىلدىق كەڭەسىنىڭ حالىق دەپۋتاتى، 1994 جىلى 21 اقپاندا قاراساز سەلولىق اكىمى بولىپ تاعايىندالىپ، ونى التى جىل (1990-1996 جىلدار) بويى ابىرويمەن اتقارادى.

1990 جىلى 18 قازاندا الماتى وبلىستىق وقۋ باسقارماسى، 1994 جىلى 2 ساۋىردە وقۋ ءمينيسترىنىڭ بۇيرىعىمەن «جۇماش وتەەۆ اتىنداعى حالىق پەداگوگيكاسى اتاۋلى مەكتەبى» اشىلدى. ول تۋرالى گازەت-جۋرنالدار جارىسا جازدى. رەسپۋبليكانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن عالىمدار ارنايى كەلىپ، عىلىمي جۇمىسپەن اينالىستى. بۇل مەكتەپ اشىلعاندا، ءتىپتى، ماسكەۋدەن عالىمدار كەلىپ، ج. وتەەۆتىڭ ساباعىنا قاتىسىپ، وتەەۆتىڭ اتالمىش پەداگوگيكالىق مەكتەبى جايىندا ماعلۇماتتار جينادى.

1996 جىلى ساۋىردەن 2012 جىلدىڭ مامىرىنا دەيىن، تابانى كۇرەكتەي 15 جىل م.ماقاتاەۆتىڭ ادەبي-ەسكەرتكىش مەموريالدى مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى بولدى. 2011 جىلدىڭ 23 تامىزىندا زەينەتكەرلىككە شىقتى. وسى جەردە ەرەكشە ايتا كەتەتىن ءبىر ماسەلە، جۇماش وتەەۆ ءدال بۇگىنگى مۋزەيدىڭ ىرگەتاسىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى عانا ەمەس، ەڭ العاش رەت سول مۋزەيدىڭ «شاعىن نۇسقاسى – مۋزەي زالىن» مەكتەپتە دۇنيەگە اكەلگەن. مەكتەپتە ۇستازدىق ەتىپ جۇرگەن كەزدىڭ وزىندە-اق، 1988 جىلى 23 جەلتوقساندا قاراساز ورتا مەكتەبىندە «مۇقاعالي مۇراجاي زالىن» اشقان. وسىلاي ەل رۋحىن كوتەرۋگە، ۋاقىت تالابىنا ساي ارەكەت ەتۋگە باستايتىن ءىس-ارەكەتتەرىنىڭ ارقاسىندا ويشىل، جاڭاشىل تۇلعا رەتىندە ەستە قالدى.

ول 1992 جىلى «ى.التىنسارين اتىنداعى مەدالدى» يەلەنگەنىن، 2006 جىلى «پەداگوگ-زەرتتەۋشى»، 2009 جىلى «رايىمبەك اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتانعانىن، 2011 جىلى باۋىرجان مومىش ۇلى «باتىر شاپاعاتى» مەدالىمەن ماراپاتتالعانىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. اۋىلدان شىققان تۇڭعىش مۇقاعاليتانۋشى عالىم، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى. قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى. ومىردەن وزعانشا قاراسازداعى البان اسان بارمانبەك ۇلى اتىنداعى مەكتەپ-گيمنازياسىندا «مۇقاعاليتانۋ» پانىنەن ءدارىس بەردى. عالىم-پەداگوگتىڭ ارتىندا جۇزدەگەن ماقالالارى مەن «التىن كومبە» (1991)، «قاراسازىم – اتامەكەنىم» (2000)، «قاراسازدان تابىلعان التىن كومبە» (2010)، «قاراسازدىڭ قاينار بۇلاعىمىن» (2011)، «قارا ولەڭنىڭ حاس شەبەرى» (2014)، «اتاتەك الىپتىعى» (2014) اتتى التى كىتابى قالدى.

جۇماش جارى تىلەۋحان ورازحانقىزى ەكەۋى – 2 ۇل، 5 قىز تاربيەلەپ وسىرگەن ۇلگىلى وتباسى، ايەلى تىلەۋحان مەرگەنباەۆا دا – پەداگوگ. بۇرىنعى اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ (قازىر قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى) فيزيكا فاكۋلتەتىن بىتىرگەن. كەلىن بوپ تۇسكەننەن زەينەتكەرلىككە شىققانشا تىلەۋحان ورازحانقىزى قاراسازداعى كيەلى ءبىلىم ورداسىندا فيزيكا ساباعىنان ءدارىس بەردى. بىلىكتى ۇستاز. التىن قۇرساقتى انا. ۇلدارىن ۇيلەندىرىپ – ۇياعا، قىزدارىن تۇرمىسقا بەرىپ – قياعا قوندىرعان اتا-انا جانە نەمەرەلەرىنىڭ سۇيىكتى اتا-اپاسى.

جۇماش وتەەۆ – ءومىرىن ونەگە تۇتۋعا بولاتىن سەگىز قىرلى، ءبىر سىرلى تۇلعا. ۇلاعاتتى ۇستاز، ايتۋلى اقىن، جۇردەك جۋرناليست، قارىمدى قالامگەر، زەرتتەۋشى عالىم.

2017 جىلدىڭ شىلدە ايىنىڭ باسىندا جۇماشتىڭ كەنەتتەن ومىردەن وزعاندىعى تۋرالى سۋىق حابار جەتتى. وكىنىشتى…

 

قۇنىپيا الپىسباەۆ،

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ

دوكتورى،

پروفەسسور

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button