ۋكراينا كYشIنە مIندI

بiلiم وشاقتارى مەن باق مەملەكەتتiك تiلگە كوشپەك

ايت، ايتپا، ءدۇيiم قازاق مەملەكەتتiك تiلدە سويلەسسiن دەسەك، اۋەلگi ۇلگiنi بيلiكتiڭ ءوزi كورسەتۋi كەرەك. "بالىق باسىنان شiريدi" دەگەن ءسوز بiزدiڭ بيلiككە ارنالعانداي. قانشا جەردەن "قازاق تiلi" دەپ بايبالام سالىپ، كەڭiردەگiمiزدi سوزعانمەن ونى قاعاز جۇزiندە ەمەس iسپەن دالەلدەمەسەك بوس اۋرەشiلiك. بار بولعانى بيۋدجەتتەن ءبولiنiپ جاتقان قىرۋار قارجىنى جەلگە ۇشىرۋ عانا. بيلiكتiڭ سونى بiلە تۇرا، مەملەكەتتiك تiل ماسەلەسiن شەشۋ جولدارىن قازاق تiلiندە ەمەس، كوزگە تۇرپiدەي ەتiپ ورىس تiلiندە ءتۇسiندiرiپ باعاتىنىنا نە جورىق؟

Iس-قاعازدارى دا ءباز-باياعىسىنشا سول تiلدە. قاراپ تۇرساق، "قازاق تiلi — مەملەكەتتiك تiل" دەپ ايدار تاققان تiلiمiزگە ءوزiمiز قولدان كەرتارتپالىق ارەكەت جاساپ جۇرگەن جوقپىز با؟!

اقپارات كەڭiستiگiمiزدi عوي بۇكiل رەسەيلiك ءونiم جاۋلاپ الدى. ءوزi دە ولمەستiڭ كەبiن كيiپ، جان باعىپ جۇرگەن قازاقتiلدi اقپارات قۇرالدارىنىڭ الدىن وراعىتىپ اكەتiپ، كوسە-كولدەنەڭمەن كەلەدi. گازەت دۇڭگiرشiكتەرiنە كوز قيىعىن سالار بولساڭىز، كوبiنە قازاقتiلدi باسىلىمدار كادiمگi جاسىرىنباق ويناپ تۇرادى. قۇددى بiر كامپيتiن تىققان بالانىڭ ارەكەتiن ەلەستەتەتiن سياقتى. ال رەسەيدەن كەلەتiن جانە وزiمiزدە شىعاتىن بوياۋى قانىق ورىستiلدi مەرزiمدi باسىلىمدار "مەنمۇندالاپ" دۇڭگiرشەكتەن بۇرىن كورiنەدi. ويتكەنi، ساتۋشى ءوز پايداسى ءۇشiن الدىمەن سول گازەت-جۋرنالداردى ساتىپ بiتۋدi قۇپ ساناپ، الدىڭعى قاتارعا سامساتىپ iلiپ قويادى. قازاقتiلدi گازەتتiڭ ءوتۋi، نە وتپەۋi وعان مۇڭ ەمەس. كەرەك دەسەڭiز، باسىن اۋىرتپايدى دا.

نەگiزi ءوز وتانىمىز بەن انا تiلiمiزدi تۋعان انامىزداي ءسۇيiپ، قۇرمەتتەپ، ۇلىقتايىق دەسەك، جىرتىق نامىستى جيىپ قويىپ، وزگە ەلدەن ۇيرەنسەك يگi. اقپاراتتىق كەڭiستiك دەمەكشi، جاقىن كورشi وزبەكستان مەملەكەتi جاۋىننان كەيiنگi ساڭىراۋقۇلاقتاي قاۋلاپ كەتكەن رەسەيلiك اقپارات قۇرالدارىنىڭ تارالۋىنا بiرتiندەپ تىيىم سالىپ جاتسا، ۋكراينا بيلiگi مەملەكەتتiڭ قوعام ومiرiنەن ورىس تiلiن بiرتiندەپ ىعىستىرىپ شىعارۋعا بايلانىستى بiرقاتار شەشiم قابىلدادى. قىسقاسى، ۇلتجاندى وزبەكستاندا "وزبەكتەنۋ"، ۋكراينادا "ۋكراينازاتسيا" پروتسەسi باستالىپ كەتتi. ۋكراينانىڭ كونستيتۋتسيالىق سوتى زاڭنىڭ ورىندالۋىن تالاپ ەتۋi بويىنشا سوت ءماجiلiسiن ۋكراين تiلiندە وتكiزۋگە كوشتi. دەمەك، بۇدان بىلاي مەملەكەتتiك تiل — ۋكراين تiلiن ناشار بiلەتiن ورىستiلدi ازاماتتار سوت پروتسەسiنە اۋدارماشى جالداۋىنا تۋرا كەلەدi. ەل ۇكiمەتi "مەملەكەتتiك تiل ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ كونتسەپتسياسى" اتتى قۇجاتىن ماقۇلدادى. مۇنىڭ اياسىندا 2015 جىلعا دەيiن باق تiلiن جانە ورىس تiلi سiڭiسiپ كەتكەن شىعىس ۋكراينا جانە قىرىمداعى قوعامدىق مەكەمەلەردiڭ قىزمەت كورسەتۋiن تۇتاستاي ۋكراين تiلiندە جۇرگiزۋ ءۇشiن زاڭدار قابىلدانىپ، ءتۇرلi شارالار قاراستىرىلادى. بيلiك كونتسەپتسيانى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا قاجەتتi قاراجات كوزiن سالىق تولەۋشiلەردەن — مەملەكەتتiك جانە جەرگiلiكتi بيۋدجەت اقشاسىنان الۋىنا تۋرا كەلەدi. ەگەر زاڭ كۇشiنە مiنسە، ەل اۋماعىنداعى باق جۇيەسiنە ايتارلىقتاي اسەر ەتۋi مۇمكiن. قازiردiڭ وزiندە ۋكرايندىق بيلiك تەلەارنا، راديو جانە كينوتەاترلاردى قاتاڭ باقىلاۋعا العان. سوڭعى ناتيجەسi — ورىس تiلiنە اۋدارىلعان شەتەلدiك فيلمدەرگە تىيىم سالدى. ال جالپىۇلتتىق تەلەارنا مەن راديوارنالاردا ورىس تiلiنە 25 پايىز كولەمiندە كۆوتا بەرiلگەن بولسا، جۋىق ارادا بۇل كۆوتا مۇلدەم قىسقارىپ، تەلەارنالارعا — ۋكرايندىق ۇلتتىق ءونiم ەفير ۋاقىتىن تولىعىمەن الىپ جاتۋى كەرەك دەگەن جاڭا تالاپ قويىلماق. بۇدان وزگە شەنەۋنiكتەرگە باق-نىڭ سوڭعى ۇلگiسi — ينتەرنەت عالامتورلارىن ۋكراين تiلiنە كوشiرۋ ساياساتىن باقىلاۋعا بۇيرىق بەردi.

ال "رۋسسكي مير" قورىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن ورىس تiلi ماسەلەسiنە ارنالعان باسقوسۋدا "ناسلەديە ەۆرازي" قورىنىڭ پرەزيدەنتi ەلەنا ياتسەنكو: "پوستكەڭەستiك ەلدەردە ورىس مەكتەپتەرiنiڭ، مادەنيەت وشاقتارىنىڭ، ورىس تiلiندە جارىق كورەتiن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى، ونىڭ iشiندە گازەت-جۋرنالداردىڭ كۇرت قىسقارۋى بايقالادى" دەپ كۇيiنiپتi. ونىڭ ايتۋىنشا، تمد ەلدەرi اراسىندا جۇرگiزگەن الەۋمەتتiك زەرتتەۋدiڭ ناتيجەسiندە ءار ەلدiڭ ساياساتى ءوزارا ايقىندالعان. ماسەلەن، ورىس تiلiنە قاتىستى قاراما-قارسى ساياسات بالتىق جانە كاۆكاز جاعالاۋى ەلدەرiندە جۇزەگە اسىپ جاتسا، تەك قانا ەكi مەملەكەت — بەلورۋسسيا مەن قىرعىزستاندا ورىس تiلiنiڭ جوعارى مارتەبەگە يە ەكەندiگiنە كوزدەرi جەتiپتi. ويتكەنi، بەلورۋسسيادا ورىس تiلi مەملەكەتتiك تiل بولسا، قىرعىزستاندا رەسمي تiل بولىپ ەسەپتەلەتiنiن قۋانا ايتادى. سول سياقتى ارمەنيا، تاجiكستان، وزبەكستان مەملەكەتتەرiندە دە ورىس تiلiنiڭ ماسەلەسi بار ەكەندiگiنە جانى اۋىرىپ، ورىس مەكتەپتەرi مەن سىنىپتارىنىڭ جوقتىعىنا اشىنادى. ماسەلەن، ياتسەنكو كەلتiرگەن مالiمەت بويىنشا، ارمەنيادا ورىس تiلiندە بiلiم الاتىندار 1،2 پايىزدى قۇراسا، تاجiكستاندا — 2 پايىز عانا. جالپى، ساۋالناما ناتيجە¬سiندە ەلدەردiڭ ورىس تiلiن قوعامدىق ومiردە قولدانۋ كورسەتكiشiنە قاراي ەكi توپقا ءبولiپ قاراستىرىپ، بەلورۋسسيا، قازاقستان جانە ۋكراينادا ورىس تiلiندە سويلەيتiندەردiڭ ۇلەسi 80 پايىزدان اسقانىن، ال حالقىنىڭ 50 پايىزى ورىس تiلiندە ەمiن-ەركiن سويلەيتiندەردiڭ قاتارىندا كاۆكاز جاعالاۋى رەسپۋبليكالارى مەن ليتۆونىڭ بار ەكەندiگiن دابىرايتىپ كورسەتiپتi.

سونىمەن، تiل ساياساتىن تۇبەگەيلi قولعا العان ۋكراينا بيلiگi تاجiريبە جۇزiندە قوعامدىق ءومiردiڭ بار سالاسىندا ورىس تiلiنiڭ قولدانىلۋىنا تىيىم سالىپ جاتىر. ۇلگiنi وزدەرi كورسەتپەك بولعان ولار الدىمەن iس-قاعازدارى مەن مەملەكەتتiك مەكەمە ورىندارى قىزمەتiن ۋكراين تiلiندە جۇرگiزۋگە بەت بۇرۋدا. اسiرەسە، بiلiم وشاقتارىن ۇلتتىق باعىتقا باعىتتاپ، ورىس تiلiنەن تازارتۋ جۇمىسى باستالىپ كەتتi. ۇلتشىل ازاماتتار: "بiلiم مەكەمەلەرiندە تەك قانا ەتنيكالىق ۋكرايندەردiڭ جۇمىس iستەگەنi دۇرىس" دەي كەلە، "ورىس مەكتەپتەرi ەندi كيەۆتە بولمايدى!" دەگەن ۇران تاستادى. ولاردىڭ پiكiرiنشە، تiل كونتسەپتسياسى 2015 جىلعا دەيiن بارىنشا جۇزەگە اسسا، ورىس تiلi وزiنەن-ءوزi ىسىرىلىپ قالا بەرەدi. سوعان قاراعاندا، ۋكراينا رەسەي ساياساتىنان 2015 جىلى ەمەس، قازiردەن باستاپ-اق ازات ەتiلiپ، يدەولوگيالىق بۇعاۋدان قۇتىلىپ جاتقان سياقتى. ال ەگەمەندiگiن الىپ، ءوز قولى ءوز اۋزىنا جەتكەن قازاق ەلiنiڭ ءالi كۇنگە 70 جىل بويعى ەزگiدەن ارىلماي جۇرگەندiگi وكiنiشتi.

دينارا مىڭجاسارقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button