دۋالى ءسوز ايتاتىن كەز جانە «القا» جۋرنالى

قازاقتىڭ شىنايى ۇلتتىق سيپاتتاعى اقپارتتىق كەڭiستiگi كەمشiلiكتەر مەن iركiلiستەردەن، سەبەپسiز توقىراۋدان كەندە دەي المايتىنىمىز ايان. تاۋەلسiزدiكتiڭ العاشقى كۇنiنەن باستاپ جۇرەكتەردە ءۇمiت وتىن وياتقان iزدەنiستەر مەن تالپىنىستاردىڭ سوڭى سيىرقۇيىمشاقتانىپ كەتتi مە، قالاي!! ايتەۋiر سوڭعى جىلدارى كۇدiك باسىم ەكەنiن جاسىرا المايمىز. ويتكەنi، قازاق ۇلتىنىڭ جۇرەگiندەگi ءسوزدi باتىل ايتاتىن، بايىپپەن ماسەلە قوزعايتىن اقپارات قۇرالدارى ەلiمiزدە ساۋساقپەن سانارلىق ەكەنi بارشاعا بەلگiلi. كوش جۇرگەنiمەن، ءالi كۇنگە اياق الىسى تۇزەلە الماي وتىر. "حاننىڭ ءسوزiن قارا دا ايتادى، بiراق اۋزىنىڭ دۋاسى جوق" دەگەن قازاق ەندi جالپىلاما، جاداعاي ءسوزدi ەمەس، دۋالى ءسوزدi اڭساۋدا.

جارىققا جاڭا شىققان "القا" قوعامدىق-ساياسي جۋرنالى وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا العاش رەت اعايىنعا ءسوز تاستاپ وتىر.

"القا" جوقتان جاسالىپ وتىرعان جوق. 1924 جىلى ەلiمiزدە قازاق جازۋشىلارىنىڭ ۇلتتىق شىعارماشىلىق ۇيىمى – "القا" دەپ قۇرىلعانى ءمالiم. بۇل ۇيىمنىڭ قۇرىلۋىنا ماعجان جۇماباەۆ مۇرىندىق بولىپ، الاش ارىستارىنىڭ بارشاسى دەرلiك جاڭا iسكە ايانباي اتسالىسقان ەدi. ولار "القا"جۋرنالىنىڭ 16 داناسىن قولجازبا كۇيiندە جارىققا شىعاردى.

اتالمىش "القا" ۇيىمىنىڭ ەڭ باستى ۇستانىمى — ادەبيەتتەگi تاپتىق پرينتسيپتi مانسۇقتاۋ بولاتىن. "القاعا" مۇشە بولعان ارىستارىمىزدىڭ امان قالعانى جوق; كەيiنiرەك بارلىعى دەرلiك ستاليندiك قاندى جازالاۋدىڭ بەيكۇنا قۇرباندارىنا اينالدى.

ۇزاق جىلداردان سوڭ، دالiرەك ايتقاندا، 84 جىلدان سوڭ قازاق جەرiندە جاڭا "القا" جۋرنالىنىڭ جارىق كورۋi بەكەر ەمەس. ۇلتتىڭ ءسوزiن ايقايلاپ، ايباتتانىپ ايتۋعا ەندi-ەندi عانا شىنداپ مويىن بۇرا باستاعانىمىزدىڭ بەلگiسi. جاڭا جۋرنال العاشقى نومiردەن-اق قوعام نازارىنان تىس قالىپ وتىرعان، بiراق قازاقتىڭ ۇلتتىعىن ايقىندايتىن بiرقاتار سوقتالى-سوقتالى ماسەلەلەرگە كوڭiل اۋدارىپتى.

"مەتسەناتتىق تا ۇلتتىق پروبلەماعا اينالدى" دەي وتىرىپ، ەلiمiزدەگi مەتسەناتتىق قوزعالىستىڭ قاناتىن كەڭ جايا الماي وتىرۋىنىڭ سەبەبiن iزدەۋگە تىرىسقان. دەگەنمەن، جاقسى iستەرگە ارقاشان دەمەۋشi بولۋعا دايار ازاماتتار قوعامدا مۇلدەم جوق دەۋگە دە بولمايدى. سولاردىڭ بiرi — ورالبەك بوتباي! ونىڭ وسى جۋرنالدا جارىق كورگەن "100 ءتۇپ ساكۋرا جانە جاسىل جەلەك" اتتى ماقالاسى بەلگiلi ازاماتتىڭ جاڭا قىرىن — قالامگەرلiكپەن دە توننىڭ iشكi باۋىنداي ەكەنiن بايقاتادى.

قازاقستان وپپوزيتسياسىنىڭ السiزدiگi مەن كەرەناۋلىعىنىڭ سەبەپتەرiن iزدەگەن "القا" جۋرنالى "ساياسي كۇش پە، نارازى توپ پا؟" دەي وتىرىپ، بەلگiلi ساياساتتانۋشى دوسىم ساتباەۆتىڭ "وپپوزيتسيا ءار-ءسارi كۇيدە" دەگەن پiكiرiن باستى ورىنعا بەرiپ وتىر.

قازاقتىڭ الەمگە اتى جايىلعان داڭقتى دارiگەرلەرi كامال ورمانتاەۆتىڭ ء"الi وپەراتسيا جاساپ ءجۇرمiن"، تورەگەلدi شارمانوۆتىڭ "اقساقالداردىڭ بويكۇيەزدiككە ۇرىنۋى قوعام ءۇشiن زيان" دەپ اعىنان جارىلۋى قوعامداعى سانداعان سىزداۋىق-جارالاردىڭ iشكi استارىن اشادى. اسiرەسە، گەرولد بەلگەردiڭ "كۇندەلiگiم جارىققا شىقسا، قازاقتار مەنi ءتۇتiپ جەيدi…" دەگەن وي-تولعامىنىڭ ورنى بiر توبە.

بەلگiلi جازۋشى جۇسiپبەك قورعاسبەكتiڭ "قالعا" تولعامى توسىن ەرەكشەلiگiمەن وقىرماندى ويلاندىرارى ءسوزسiز. قالامگەر: "مەن ول جىلتىر جازۋشىنى بiر جولى قالا اكiمنiڭ الدىنان كوردiم-اۋ، ۇمىتپاسام، — "قالا تۋرالى رومان جازسام، سونىڭ بiر كەيiپكەرi سiز بولساڭىز" دەپ تۇرعان جەرiنەن"، — دەپ جيرەنە جازادى. ونىڭ ءجونi دە بار. الماتىنىڭ اكiمi اۋىستى، الگi جازۋشىنىڭ كەيiپكەرi دە وزگەرگەن شىعار…

"القا" جۋرنالىنىڭ "ۇلت قايتكەندە باسەكەگە قابiلەتتi بولادى؟" نەمەسە "جازىلماعان زاڭ" تۋرالى" ساۋالناماسىنا جاۋاپ بەرگەن ساياساتتانۋشى ءازiمباي عالي، اقىن-جازۋشىلار تەمiرحان مەدەتبەك پەن مارحابات بايعۇت، دiنتانۋشى مۇرتازا بۇلۇتاي قازاق ورتاسىندا بۇرىن بولعان، قازiر ۇمىت قالعان جازىلماعان زاڭداردىڭ ۇلت ءۇشiن قاندايلىق قاجەتتiلiگiن ايقىن دالەلدەيدi. جاڭا باسىلىمنىڭ باس رەداكتورى، بەلگiلi جۋرناليست جۇلدىز ابدiلدامەن اڭگiمەمiز "القا" جۋرنالىنىڭ العا قويعان ماقساتى مەن مۇراتتارى، ۇستانعان باعىتى توڭiرەگiندە ءوربiدi.

— …"القانىڭ" العاشقى سانى جارىققا شىقتى. باسىلىم قوعامدىق-ساياسي جانە ادەبي-مادەني بولادى دەپ جوسپارلاپ وتىرمىز. جىلدىڭ اياعىنا دەيiن ايىنا بiر رەت شىعاتىن بولامىز. ال جاڭا جىلدان باستاپ، قۇداي قالاسا، اپتا سايىن شىعارساق دەگەن جوسپار بار. قازiر جاز مەزگiلi، گازەت-جۋرنال شىعاراتىن ۋاقىت ەمەس، سوندىقتان كولەمiن دە بiراز شەكتەۋگە تۋرا كەلدi.

العاشقى ءنومiرiمiزدi كامال ورمانتاەۆ، تورەگەلدi شارمانوۆ، گەرولد بەلگەر سەكiلدi اقساقالدارمەن اشتىق. زيالى قاۋىم دەپ اتالىپ جۇرگەن ات توبەلiندەي توپتىڭ iشiندەگi اتى بىلعانباعان، ارى تازا، ءالi دە ايتارى بار ازاماتتار بولعاننان كەيiن، ءارi وزiمiزگە بۇرىننان تiلەكشi بولىپ جۇرگەندەرiن دە ەسكەرiپ، وسى اقساقالدارىمىزعا الدىمەن ءسوز بەردiك. ۇلكەن كiسiلەر وزدەرiن تولعاندىرىپ جۇرگەن ماسەلەلەرمەن ءبولiستi، ۇسىنىس-پiكiرلەرiن دە ايتىپ جاتىر. "ۇلت قايتكەندە باسەكەگە قابiلەتتi بولادى؟" دەپ ساۋال تاستاپ وتىرمىز. “قازاققا جازىلماعان زاڭ كەرەك پە، كەرەك بولسا، ول قاي باعىتتا بولۋى كەرەك، ونى قوعامدىق ومiرگە قالاي ەندiرەمiز؟” دەگەن ساۋالداردىڭ جاۋابىن iزدەدiك. بۇل تاقىرىپتى الداعى ۋاقىتتا دا جالعاستىرامىز دەپ وتىرمىز. "جاس الاشتىڭ" ءشايحاناسىندا" دەگەن جاقسى جوبامىز بولعان ەدi. جوبا اۆتورلارىنىڭ بiرi "التەرناتيۆا" وزەكتi ماسەلەلەردi تالداۋ ورتالىعى سونى ەندi "القانىڭ" بەتiندە جالعاستىرساق دەپ وتىر. جاڭا ماۋسىمنان باستاپ قوعامدىق ءومiردiڭ ءار سالاسىنداعى ماڭىزدى ماسەلەلەر توڭiرەگiندە دوڭگەلەك ۇستەلدەر ۇيىمداستىرا باستايمىز. سونداي-اق، الداعى ۋاقىتتا "مەتسەنات" دەگەن ايداردى تۇراقتى تۇردە جالعاستىرماقشىمىز. بۇل ايداردىڭ العاشقى قوناعى كاسiپكەر ورالبەك بوتباي بولدى.

ەڭ باستى پرينتسيپ — وبەكتيۆتiلiك. وكiنiشكە قاراي، قازاقستاندا، سونىڭ iشiندە قازاقتiلدi ورتادا وسى كەڭiستiك ءالi كۇنگە دەيiن بوس تۇر. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ دەنi بiرجاقتى. نە بار جان-تانiمەن بەرiلە بيلiكتiڭ ءسوزiن سويلەيدi، نە وسىعان كەرiسiنشە، وپپوزيتسيادان باسقا ەشتەڭەنi كورمەيدi. بۇقارالىق اقپارات قۇرالىنىڭ ماقساتى اقتاۋ دا، داتتاۋ دا بولماۋعا تيiس. قوعامدا قانداي پiكiر بار بولسا، سونىڭ ءبارiن دە كورسەتۋگە مiندەتتiمiز. ال اق-قاراسىن وقىرمان ءوزi اجىراتىپ الادى. كاسiبي جۋرناليستيكانىڭ نەگiزگi پرينتسيپتەرiنiڭ بiرi وسى.

نەگiزiنەن ساراپشى ماماندارعا ارقا سۇيەيمiز. ءوزiمiزدiڭ بۇرىننان ەتەنە جۇمىس iستەپ جۇرگەن ساراپشىلارىمىز بار. ۇلتتىق-پاتريوتتىق باعىتتا جۇرگەن ازاماتتارمەن دە ەتەنە جۇمىس iستەيمiز.

— تاراتۋ جاعى قالاي بولادى؟

— "قازپوشتا" ارقىلى تارايمىز. ال جاڭا جىلدان باستاپ "قازپوشتانىڭ" كەز كەلگەن بولiمشەسiنە بارىپ جازىلۋعا بولادى.

باسىلىمنىڭ يندەكسi — 74116.

— وسى تۇستا اڭگiمەمiزدi باسقاشا وربiتسەك قارسى ەمەسسiز بە؟ ياعني، اڭگiمەمiزدi سول "القانىڭ" العاشقى نومiرiندە ءسوز العان ازاماتتاردىڭ اۋزىمەن وربiتسەك…

…بiرiنشiدەن، وپپوزيتسيانىڭ قولىندا تۇرعان تۇك تە جوق. بiزدiڭ ەلiمiزدە ساياسي ويىننىڭ ءوز زاڭى، ءوز ەرەجەسi بار، ءدال وسى ويىن ەرەجەسi وپپوزيتسيانىڭ ەمiن-ەركiن كوسiلۋiنە مۇمكiنشiلiك بەرمەيدi. ياعني، وپپوزيتسيانى وزگەرتپەس بۇرىن ساياسي جۇيەنi وزگەرتiپ الۋ كەرەك. ەكiنشiدەن، وپپوزيتسيانىڭ وزiنە دە بiراز تاۋەكەلگە بارۋعا تۋرا كەلەدi. بۇگiنگi وپپوزيتسيانىڭ ءالسiز تۇسى كوپ. ەڭ ۇلكەن كەمشiلiگi — وپپوزيتسيا حالىقتان الشاق. ەلمەن جۇمىس iستەمەيدi. وپپوزيتسيا بiر جاقتا، حالىق مۇلدەم ەكiنشi جاقتا. بۇل اسiرەسە سوڭعى كەزدە قاتتى كورiندi. وپپوزيتسيا تىم بولماعاندا ەلدiڭ كوڭiل-كۇي اۋانىن وڭتايلى پايدالانا المادى. نە بiزدiڭ وپپوزيتسيا ەلدەگi الەۋمەتتiك-ەكونوميكالىق احۋالدان حابارسىز، نە جاعدايدى تيiمدi پايدالانۋدىڭ جولىن بiلمەيدi.

دوسىم ساتباەۆ، ساياساتتانۋشى

…وزبەكتەردiڭ جازىلعان زاڭدارىن قايدام، جازىلماعان زاڭدارى كەرەمەت ورىندالادى. وزبەكتەر ءولiپ كەتسە-داعى، وزگە تiلدەردi ءوز تiلiمەن بiردەي قويمايدى، تەڭدەي تۇعىرعا شىعارمايدى. بۇل — ولار ءۇشiن جازىلماعان زاڭ. باسشىلارى دا، قوسشىلارى دا، تiپتi ءارiپ تانىمايتىن ساۋاتسىزدارى مەن سۇڭعىلا اكادەميكتەرiنە دەيiن جازىلماعان زاڭ بويىنشا تۋعان تiلدەرiن توبەلەرiنە كوتەرەدi. سوناۋ، سى-سى-سىر-ىڭىزدىڭ تۇسىندا شە، بiزدiڭ قازاقتىڭ وزات ساۋىنشىلارى پارتيا كونفەرەنتسيالارىندا ورىس تiلiندە كوپiرiپ، وزبەكتiڭ وزقىن ساۋىنشىلارى ءوز تiلدەرiندە گاپiرەتiن. جازىلماعان زاڭ دەگەن وسى ەمەس پە؟! ونى ورىندايتىن وي ەرلiگiن، ۇمىتپايتىن ۇلتتى، ساقتايتىن سالتتى ايتىڭىز!

مارحابات بايعۇت، جازۋشى

جازىلماعان زاڭ بiزگە، اسiرەسە، تiل مەن دiن ماسەلەسiندە اۋاداي قاجەت. ماسەلەن، "قازاق تiلiن جەك كورەتiن قايراتكەر" دەگەن ەڭ جامان اتاق بولۋ كەرەك. تiلگە قارسى شىققانداردى تەگiس وسى قاتارعا قوسۋ كەرەك. ول، ارينە، ەش جەردە جازىلمايدى. بiراق، ەڭ اۋىر ءسوز، ەڭ اۋىر جازا سول سياقتى بولۋى تيiس. كەزiندە بiزدiڭ داريعا قىزىمىز دا بiرتالاي كەلەڭسiز ۇسىنىستار جاساپ ءجۇردi. سوندايلارعا دا بiر نوميناتسيا كەرەك. قىسقاسى، كەلەڭسiز پiكiر ايتقانداردى، ۇلتقا قارسى شىققانداردى "قارا تiزiمگە" ءتۇزiپ، "قارا تاقتاعا" iلiپ وتىرۋ كەرەك. ال قازاقتا قوعامدىق پiكiردiڭ ءرولi قاي كەزدە دە ۇلكەن بولعانى ايتپاساق تا ايان. جامان اتقا قالدىرۋ، ماسقارالاۋ ارقىلى-اق جازىلماعان زاڭدى كۇندەلiكتi ومiردە كەڭiنەن پايدالانۋعا بولادى.

ءازiمباي عالي، ساياساتتانۋشى

الماتىنىڭ اينالاسىندا تۇرiكتەر، كۇردتەر كوپ تۇرادى. سولاردىڭ ۇيiنە بارىپ كورiڭiزشi. داربازادان كiرگەننەن كەيiن-اق، قازاقستاندا جۇرگەنiڭiزدi ۇمىتىپ قالاسىز. قاقپادان كiرگەننەن باستاپ ەسiكتەن تورگە شەيiن ءوز ۇلتىنىڭ ادەت-سالتى سايراپ جاتادى. ينگۋشتار مەن شەشەندەردە دە ءدال سولاي. تۇرiك ەلiندە تۇرiكتiڭ ۇيiنە بارعاندايسىز. ال قازاقتىڭ ۇيiنە بارعاندا ءوزiڭدi ولاي سەزiنبەيسiڭ. ورىستىڭ تiلiندە سويلەيدi، باسقانىڭ سالتىن ۇستانادى، قازاقتىڭ سالت-ساناسىنىڭ، ادەت-عۇرپىنىڭ iزi دە جوق. از ساندى حالىقتار قازاقستانعا كەلگەندەرiنە الپىس جىلدان اسسا دا، وزدەرiنiڭ ادەت-سالتىن ساقتاپ وتىر دا، قازاق ءوز جەرiندە وتىرىپ ۇلتتىق بولمىسىن كورسەتە الماي وتىر. نەگە؟ جازىلماعان زاڭنىڭ جوقتىعىنان!

مۇرتازا بۇلۇتاي، دiنتانۋشى

…قازiر توقسانىنشى جىلدارداعىداي "قايتسەم اش قالمايمىن، قايتكەندە كۇنiمدi كورەمiن" دەگەن ماسەلە الدىڭعى قاتارعا شىققان. بولاشاققا جوسپار جاساۋشىلاردىڭ قاتارى كەمiپ، كەرiسiنشە، بۇگiنگi كۇنi قارنىنىڭ توق بولۋىن عانا ويلايتىندار كوبەيگەن. توقسانىنشى جىلداردان بiر عانا ەرەكشەلiگi، ول كەزدە حالىق ۇكiمەتكە الاقان جاياتىن. ال قازiر تەك وزiنە عانا سەنەتiن بولعان.

تۇرمىستىڭ تاۋقىمەتiنەن شارشاعاندىقتان دا شىعار، الەۋمەتتiك سۇراۋعا قاتىسقانداردىڭ 10-12 پايىزى بۇرىنعى كەڭەس وكiمەتiن اڭسايتىنىن اشىق ايتىپ وتىر.

گۇلميرا يلەۋوۆا، سوتسيولوگ

وسى جانە وزگە دە ماتەريالداردى "القانىڭ" العاشقى سانىنان وقي الاسىزدار.

اڭگiمەلەسكەن جاڭابەك شاعاتاي

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button