ورىس تIلI — تمد-عا ىقپال ەتۋ قۇرالى

ماسكەۋ پوستكەڭەستiك كەڭiستiكتەگi ورىس تiلiنiڭ مارتەبەسi تۋرالى ماسەلەنi كۇن تارتiبiنە بەكەر شىعارعان جوق. ونىڭ استارىنداعى ساياسي سارىن الاقانداعىداي ايقىن. ورىستاردىڭ تiلiن كۇشەيتۋ كرەملگە ۇلتتىق مۇددەلەر بiردە توعىسىپ، بiردە "سوعىساتىن" الەمدiك ساياسي ساحنادا رەسەيدiڭ ىقپالىن ارتتىرۋ ءۇشiن قاجەت. وكiنiشتiسi سول، قازاق قوعامىنداعى مەملەكەتتiك تiلگە دەگەن ەنجارلىق پەن نەمقۇرايدىلىق سوڭى ۇلت ءۇشiن ۇلكەن قاسiرەتكە اينالماق.

2003 جىلى رف سىرتقى iستەر مينيسترلiگi ورىس تiلiنە تمد كەڭiستiگiندە رەسمي مارتەبە بەرۋ تۋرالى باستاما كوتەرگەن بولاتىن. بۇل ماسەلەنi وتكەن اپتادا دۋما دەپۋتاتتارى تاعى قوزعادى. ۇلتتىق ساياساتى مەن ۇلتتىق مۇددەسiن وزگەگە كۇشتەپ تاڭۋعا بەيiم ورىس ساياساتتانۋشىلارىنىڭ كوپشiلiگi قازiر پوستكەڭەستiك ەلدەردە ورىس تiلiن رەسمي تiلگە اينالدىرۋدىڭ ارنايى مەحانيزمدەرiن ءتۇزۋدi تالاپ ەتۋدە. بiرi: "ورىس تiلiنiڭ ماسەلەسiنە ساياسي استار بەرۋگە استە بولمايدى. كەرiسiنشە، گۋمانيتارلىق قىزمەتتi پايدالانا وتىرىپ، ورىس مادەنيەتi مەن تiلiن ۇيرەتۋدi ماقساتتى تۇردە جولعا قويۋ كەرەك" (ۆ.جاريحين) دەسە، ەندi بiرi مۇنداي پiكiرگە ءۇزiلدi-كەسiلدi قارسى شىعادى. مىسالى، ۋكراينا پرەزيدەنتi يۋششەنكونىڭ "ورىس تiلi اياقتالعان جەردەن رەسەي دە بiتەدi" دەگەن ءسوزiن كولدەنەڭ تارتقان رەسەيلiك ساياساتتانۋشى س.ميحەەۆ "كەيبiر ەلدەردەگi ساياسي باسىمدىققا يە بولعان ۇلتتىق كۇشتەردiڭ رەسەيدەن، ورىس تiلi مەن ورىس مادەنيەتiنەن iرگەنi اۋلاق سالۋعا ۇمتىلاتىندىعىنا" قىنجىلادى.

بيلiك مiنبەرلەرiنەن جيi دابىل قاعاتىن رەسەيلiك ساياساتكەرلەر مەن ساياساتتانۋشىلار بۇرىن كسرو قۇرامىندا بولعان ەلدەردە ورىس تiلiنiڭ ىقپالى السiرەپ بارا جاتقانىنا الاڭدايدى. سونىمەن قاتار گرۋزيادا جۇمىسقا قابىلدانار كەزدە گرۋزين ازاماتتارىنان ورىس تiلiن بiلۋ مiندەتتەلمەيتiنiن، ورىسشا بiراۋىز ءسوز تۇسiنبەيتiن جاستاردىڭ كوبەيiپ بارا جاتقاندىعىن، اعىلشىن، فرانتسۋز، نەمiس تiلiن تەگiن ۇيرەتەتiن ارنايى كۋرستاردىڭ كوپتiگiن، ال ءازiربايجاندا ورتا بۋىن وكiلدەرiنiڭ ءوزi ورىس تiلiندە ساۋات اشپاعاندىعىن، بىلتىر ارمەنيانىڭ قوعامدىق تەلەارناسىندا ورىس تiلiندە تاراتىلاتىن حاباردىڭ توقتاتىلعانىن تاعى تiزبەلەيدi. "انتيرەسەيلiك باعىتتاعى ۋكراينادا ورىس تiلiنiڭ جاعدايى تىم كۇردەلi" دەپ اتتانداعان بiر توپ دەپۋتات "جالقىنسارى توڭكەرiستi" قولدايتىنداردىڭ ءوزi ورىس تiلiن iشتارتاتىندىعىن، سول سەبەپتi ۋكرايندار جەرiندەگi ءمۇساپiردiڭ كۇيiن كەشكەن ورىس تiلiنە رف مەملەكەتتiك دەڭگەيدە اراشا ءتۇسۋi تيiستiگiن ايتادى.

بۇگiندە رەسەيگە كۇنكورiس قامىمەن كەلەتiن تۇركiمەنستان، وزبەكستان، تاجiكستان ازاماتتارىنا ورىس تiلiن ۇيرەتۋ قولعا الىنعان. وتكەن اپتادا دۋما تiپتi، تاكسيستەردەن ورىس تiلiن بiلۋدi تالاپ ەتەتiن زاڭ جوباسىن ماقۇلدادى. كسرو كەزiندەگi ورىس تiلiن ۇيرەتۋ جۇيەسiنiڭ كۇل-پارشاسى شىققانىنا قىنجىلاتىن ورىس ۇلتشىلدارى ەۋروپانىڭ پوستكەڭەستiك كەڭiستiكتەگi تiل ەكسپانسياسىن بەلسەندi تۇردە جۇرگiزiپ جاتقانىنا الاڭداۋلى. ولاردىڭ پiكiرiنشە، ورىس تiلiنiڭ بەدەلiن ارتتىراتىن جانە ناسيحاتتايتىن جاڭا بiر مودەل قاجەت. وكiنiشتiسi سول، ورىس تiلiن بiلمەيتiندەردi جالپى مادەنيەت كوشiنەن اداسىپ قالعاندار قاتارىنا قوساتىن ورىس ۇلتشىلدارى "ورىس تiلiنە قاتىستى كوڭiلi قالايتىن ساياساتتى ۇستانۋ ءاربiر تاۋەلسiز مەملەكەتتiڭ جەكە قۇقىعى ەكەندiگiن" بۇل جولى دا "ۇمىتىپ" كەتتi.

وتكەن سارسەنبiدە ماسكەۋدە ۇيىمداستىرىلعان بۇكiلالەمدiك ورىس ءباسپاسوزiنiڭ ح كونگرەسiندە دە ەكس-كەڭەستiك مەملەكەتتەرمەن قاتار دۇنيە جۇزiندە ورىس تiلiنiڭ بەدەلiن ارتتىرۋ، مارتەبەسiن اسقاقتاتۋ جانە ناسيحات جۇمىستارىن جاقسارتۋ ماسەلەلەرi ءسوز بولدى. بىلتىر پاريجدە توعىزىنشى رەت وتكiزiلگەن كونگرەستە ورتاق ورىستiلدi اقپاراتتىق كەڭiستiك قۇرۋ تۋرالى باستاما كوتەرiلگەن. شاراعا قارجىلاي قولداۋ كورسەتكەن ءباسپاسوز جانە باسپاسوزدiك كوممۋنيكاتسيالار جونiندەگi فەدەرالدىق اگەنتتiك ورىس تiلiنiڭ پروبلەماسىن كۇن تارتiبiنە بەكەر شىعارعان جوق. سەبەبi، تiل — ىقپال ەتۋ قۇرالى. ساياسي، ەكونوميكالىق، الەۋمەتتiك، مادەني جانە پسيحولوگيالىق تۇرعىدا. قازiرگi كەزدە ورىستiلدi اۋديتوريا كانادا، اقش، گەرمانيا، يزرايل، فرانتسيا مەن وزگە دە ەو ەلدەرiندە كوپ. جۋىردا، كرەملدiڭ ىقپالىنداعى "ۆەستي" تەلەارناسى سەربيادا تەگiن حابار تاراتۋدى باستادى.

وزگە ەلدەردەگi ورىس تiلiنiڭ احۋالىنا الاڭدايتىن رەسەيلiك ساياساتتانۋشىلاردىڭ قازاقستانعا كەلگەندە، كوڭiلدەرi جاي. ويتكەنi، بiزدە ورىس تiلiنiڭ دامۋىنا مۇددەلiلەر قاتارى قالىڭ. كەيiنگi كەزدەرi رەسەي قازاقستانداعى تiل ەكسپانسياسىن بەلسەندi تۇردە جۇرگiزiپ جاتقان سەكiلدi. مىسالى، وتكەن اپتادا "قازاقستاندا iسكەرلiك جانە ساياسي ورتادا تەك قازاقشا سويلەۋ ايىپپەن تەڭ" دەپ "كوسiلگەن" ورىستiلدi بiر باسىلىم ءوز جەرiندە وگەيدiڭ كۇيiن كەشكەن قازاق تiلiن مازاق قىلعانداي: "وسىنىڭ ناتيجەسiندە، ورىستiلدi باق-قا سۇرانىس بار" ("ناپريمەر، ۆ كازاحستانە گوۆوريت يسكليۋچيتەلنو پو-كازاحسكي ۆ دەلوۆىح ي پوليتيچەسكيح كرۋگاح ەتوي سترانى — ەدۆا لي نە دۋرنوي تون. سووتۆەتستۆەننو، نا رۋسسكويازىچنىە سمي ەست سپروس"). سول باسىلىمعا سۇحبات بەرگەن ەۋرازيالىق ساياسي زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ جەتەكشiسi رۇستەم لەبەكوۆ: "قازاقستاندا باسپا بيزنەسiنە قاتىستى كەزدەسەتiن قيىندىقتار بار جانە باق نارىعى ناشار دامىعان. الايدا، وسى تۇرعىدان العاندا، جەرگiلiكتi ورىستiلدi ءباسپاسوزدiڭ جاعدايى جاقسى. ورىستiلدi باسىلىم قۋدالانبايدى. وندا جاريالاناتىن ماتەريالدار قازاقتiلدi باسپاسوزگە قاراعاندا، ساپالىراق. وسى سەبەپتi، ول (ورىستiلدi ءباسپاسوز — ن.ج.) تانىمالداۋ" دەپ "اعىنان جارىلىپتى". لەبەكوۆ مىرزانىڭ قاي قازاقتiلدi باسىلىمدى ۇزبەي وقيتىندىعىنان بەيحابارمىز. بiراق قازاق مەملەكەتiن قۇراۋشى نەگiزگi ۇلت — قازاقتاردىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارى، تiلi، دiنi مەن دiلi سەكiلدi ۇلتتىق قاۋiپسiزدiك پەن مەملەكەتتiك تۇتاستىققا تiكەلەي اسەر ەتەتiن ماسەلەلەردi جۇيەلi ءارi تۇراقتى تۇردە جاريالاۋدا قازاقستاندىق ورىستiلدi ءباسپاسوزدiڭ كەجەگەسi كەيiن كەتەتiنiن ەسكەرمەگەنi وكiنiشتi. ءسوز جوق، قازاق قوعامىندا ورىس تiلiنiڭ داۋرەنi ءجۇرiپ تۇرعانىن قالايتىن ورىستiلدi ازاماتتار ورىستiلدi ءباسپاسوزدi "اسپانداتۋعا"، كەرiسiنشە، قازاقتiلدi باق-تى "ەكiنشi سورتتىلار" قاتارىنا جاتقىزۋعا مۇددەلi. ەسەسiنە، ۇلت پەن مەملەكەتتiڭ كەلەشەگi ءۇشiن اسا ماڭىزدى ماسەلەلەرگە قالام تەربەۋدەن شارشامايتىن قازاق باسپاسوزiنە ۇلتى — قازاق، تiلi — ورىس قالتالىلاردىڭ كوپشiلiگi توڭتەرiس. كۇنi كەشەگi قازاقتiلدi باسىلىمداردىڭ باسشىلارىمەن كەزدەسۋiندە پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ "قازاق تiلiن دامىتۋعا، قارجىلاي قولداۋعا قازاق قالتالىلارى كومەكتەسسiن" دەپ بiزدiڭ بايشىكەشتەرگە سالماق سالۋى تەگiن ەمەس شىعار. ء"وزiم دەگەندە وگiز قارا كۇشi بارلاردىڭ" وزگەنiڭ تiلiن دامىتۋعا اتسالىسىپ، بوسقا ارامتەر بوپ جۇگەنiنە قىنجىلاسىڭ.

بۇگiندە قازاقستاندىق باق نارىعىندا پايدا تابۋدىڭ قاينار كوزi — جارناما. وسى سەبەپتi، ورىستiلدi باق-تىڭ ورىس تiلiنە ۇستەمدiك بەرۋiن قالاۋى — تابيعي زاڭدىلىق. قازاقتاردىڭ اقپارات كەڭiستiگiن ورىس تiلi الدەقاشان جاۋلاپ العان. كورەرمەن تەلەديدار كورەتiن ۋاقىتتا بەرiلەتiن جارناما تەك ورىسشا نەمەسە ەكi تiلدە قاتار ۇسىنىلادى. باعدارلامالاردى بەرۋ ماسەلەسi دە وسىعان ۇقساس. "جىعىلعانعا — جۇدىرىق"، جۋىردا "31 ارنانىڭ" اكتسياسىن ساتىپ العان رەسەيلiك ستس كومپانياسى قازاقستاندا ورىس تiلiن، مادەنيەتi مەن تاريحىن ناسيحاتتاۋعا بiلەك سىبانا كiرiسiپ كەتكەن. مىسالى، ەلiمiزدiڭ ەرەسەكتەرi مەن جاسوسپiرiمدەرi سۇيسiنە تاماشالايتىن "كادەتستۆو"، "پاپينى دوچكي" سەريالدارىندا " ۇلى دا قۋاتتى ورىس تiلiن" ("ۆەليكي ي موگۋچي رۋسسكي يازىك") اشىق ناسيحاتتايدى. سونىمەن قاتار "سامىي ۋمنىي"، "گاليلەو"، "سلاۆا بوگۋ، تى پريشەل!"، "كتو ۋمنەە پياتيكلاسسنيكا؟"، "جيزن پرەكراسنا"، "دەتسكيە شالوستي" باعدارلامالارىندا دا ورىس تiلi مەن ورىس حالقىنىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارى كەڭiنەن ناسيحاتتالادى. "قازانشىنىڭ ەركi بار" دەگەنمەن، اقپاراتتىق كەڭiستiگiنە مەملەكەتتiك تiل — قازاق تiلi ەمەس، ورىس تiلi ۇستەمدiك ەتiپ وتىرعان قازاق قوعامىنا مۇنداي باعدارلامالاردىڭ كەرi اسەر ەتەرi انىق. سوراقىسى سول، بالالارىنا انا تiلiندە ءتالiم-تاربيە، بiلiم بەرۋگە ارلاناتىن كەيبiر "قاعىنان جەرiگەن" قانداستار تiلiن بiلمەيتiن ۇرپاقتىڭ ۇلت ءۇشiن قانداي قاسiرەت ەكەنiن ەسكەرمەيدi. تiپتi، قالانىڭ اسفالتىنا تابانى تيiسiمەن، دiنi مەن دiلi جاتتىڭ تiلiندە شۇلدiرلەي جونەلەتiن قارادومالاقتار انا تiلiنiڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشiلiگiن سەزiنبەيدi. "مەن ورىسشا بiلمەيمiن" دەپ اشىعىن ايتۋدىڭ ورنىنا، تiلiن بۇراپ ورىسشا سويلەۋگە تىرىساتىن قانداس قوعامدىق ورىنداردا، كوشەدە، دۇكەن مەن بازارلاردا تەك قازاقشا سويلەسiنشi، كiم تىيىم سالار ەكەن؟!

مەنiڭشە، ۇلتىنا، دiلi مەن دiنiنە جانى اشيتىن ءار قازاق انا تiلiن سىيلاۋدى وزiنەن باستاۋى تيiس. اتام قازاق ء"وز-ءوزiڭدi جاتتاي سىيلا، جات جانىنان ءتۇڭiلسiن" دەپ بەكەر ايتپاعان عوي. سوندا اتا-باباسى مەن ءۇرiم-بۇتاعى قازاقتىڭ سايىن دالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن ءاربiر جاتجۇرتتىق قازاق تiلiنە، قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرi مەن ۇلتتىق قۇندىلىقتارىنا قۇرمەتپەن قاراۋدى ۇيرەنەدi. انىعىندا، ءماجبۇر بولادى. ارينە، قۇلدىق پسيحولوگيادان ارىلۋ، وتارسىزدانۋ ساياساتىن جۇرگiزۋ، ۇلتتىق يدەولوگيانى قالىپتاستىرۋ سياقتى ماسەلەلەردi جۇزەگە اسىرۋ مەملەكەتتiك دەڭگەيدە جۇرگiزiلۋi تيiس. بiراق بiزدiڭ بيلiكتەگi "مۇحتار اعام ايتپاقشى، "موردياسى عانا — قازاق" ورىستiلدi شەنەۋنiكتەر باسىمدىققا يە بوپ تۇرعاندا، تiل ماسەلەسi قالىڭ بۇقاراعا ىقپال ەتۋدiڭ ساياسي قۇرالى دەڭگەيiندە قالا بەرمەك.

ءنازيا جويامەرگەنقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button