اراب داعدارىسى: سەبەپتەرI مەن ساباقتارى

الەمدi ءدۇر سiلكiندiرگەن ساياسي وقيعالار سولتۇستiك افريكا مەن تاياۋ شىعىس مەملەكەتتەرiندە ورىن الدى. بيلiككە قارسى قاراپايىم حالىق كوتەرiلiستەرi مەن شەرۋلەرi تۋنيس، ەگيپەت، الجير، سيريا، يەمەن، ليۆيا، باحرەين سياقتى مەملەكەتتەردە بولىپ ءوتتi. نارازىلىق شەرۋلەرiنە شىققانداردىڭ نەگiزگi تالاپتارى: ۇزاق مەرزiمدە بيلiك قۇرعان (20-40 جىلدار اراسىندا) باسشىلاردىڭ مەملەكەتتiك بيلiكتەن كەتۋi، الەۋمەتتiك ماسەلەلەردiڭ، ەڭ الدىمەن قاراپايىم حالىقتىڭ ماتەريالدىق ءال-اۋقاتىنىڭ جاقسارۋى، جۇمىسسىزدىقتىڭ ازايتىلۋى، ازىق-تۇلiك تاۋارلارىنىڭ ارزانداتىلۋى، الەۋمەتتiك ادiلەتتiلiك ماسەلەلەرiنە بايلانىستى. وركەنيەتتi ادامزات پەن باتىس دەرجاۆالارىنىڭ باسشىلارى ەرەۋiلشi حالىق وكiلدەرiن قولداپ، الەمنiڭ قاراپايىم حالىقتارى اراب ەلدەرiندەگi بيلiككە قارسى نارازىلىق ارەكەتتەردi شىن نيەتتەرiمەن قۋاتتاۋدا.

يسلام دiنiنiڭ وتانى بولىپ سانالاتىن اراب حالىقتارىنىڭ بيلiككە قارسى كوتەرiلiستەرiنiڭ وسىنداي جاپپاي سيپات الۋى – الەمدە بۇرىن-سوڭدى بولماعان قۇبىلىس. بەيبiتشiلiك، تىنىشتىق، تاۋبە مەن شىدامدىلىقتا ءومiر ءسۇرۋدi ۋاعىزدايتىن اللا مەن قۇرانعا ادال حالىقتاردىڭ بيلiككە وسىنشا نارازىلىق كورسەتۋi قاراپايىم جۇرتتىڭ ءتوزiمiنiڭ تاۋسىلعانىن ايعاقتاسا كەرەك. سەبەبi اراب مەملەكەتiنiڭ بيلiك يەلەرi ءوز ەلدەرiن ۇزاق جىلدار باسقارعانىمەن، ەڭبەكشi حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن ۇمىتتى. بiر تiلدە سويلەيتiن اراب حالىقتارىنىڭ باسى بiرiكپەدi. ولار يسلام ۋمماسىن الەمدiك باسەكەگە باستايتىن كۇشكە اينالا العان جوق. 1،4 ميلليارد حالقى بار، iشكi جالپى ءونiمi قىتايدان كەم سوقپايتىن مۇسىلمان جۇرتى الەمدiك ساياسات پەن ەكونوميكالىق احۋالعا ىقپال ەتۋi جاعىنان گەوساياسي ويىنشىلاردىڭ ەڭ ءالسiزi بولىپ قالدى.

اقش، باتىس ەۋروپا، قىتاي مەن جاپونيا مۇسىلمان مەملەكەتتەرiنە شيكiزات كوزi رەتiندە قاراۋ ساياساتىن جۇرگiزە بەردi. كەيبiر اۋعانستان، يراك سياقتى مۇسىلمان مەملەكەتتەرi اقش-تىڭ نەويمپەرياليستiك ساياساتىنىڭ قۇربانىنا اينالدى. اقش-تىڭ «ۇلتتىق مۇددەسi مەن مەملەكەتتiك قاۋiپسiزدiگi» ءۇشiن قۇربان بولعان يراك پەن اۋعانستانعا كوپ ساندى يسلام ۋمماسى ارا تۇرا العان جوق. مۇنايدان زور بايلىققا كەنەلگەن ساۋد ارابياسى، كۋۆەيت، ءباا سياقتى باي-قۋاتتى مۇسىلمان مەملەكەتتەرi اقش-پەن وداقتاسىپ، وزدەرiمەن باۋىرلاس مەملەكەتتەردiڭ ينتەرۆەنتسياعا ۇشىراۋىنا ەشبiر قارسىلىق كورسەتكەن جوق. الەمدiك مۇناي ونiمدەرiنiڭ 59 پايىزىن بەرەتiن مۇسىلمان مەملەكەتتەرi: ساۋد ارابياسى، يران، يراك، كۋۆەيت، ءباا، ليۆيا، كاتار، باحرەين بiرiگiپ الەمدiك گەوساياسي جاعدايعا ءوز ىقپالىن كۇشەيتۋدiڭ تيiمدi تەتiكتەرiن iزدەستiرە المادى.

وكiنiشكە قاراي، اراب جانە مۇسىلمان مەملەكەتتەرi باسشىلارى حالقىن قاناۋمەن بايلىققا شومىلىپ، ەلدiڭ تابيعات بايلىقتارىنىڭ ورتاق يەسi بولىپ تابىلاتىن قاراپايىم ەڭبەكشi بۇقارا نازاردان تىس قالدى. ونداعان جىلعا سوزىلعان وسى ادiلەتسiزدiك اراب مەملەكەتتەرiنiڭ داعدارىسىنىڭ نەگiزگi سەبەپتەرiنە اينالدى. اراب داعدارىسىنا سەبەپكەر باسشىلار قاسيەتتi قۇراننىڭ تالاپتارىن، مۇحاممەد پايعامباردىڭ (س.ع.س.) وسيەتتەرiن ورىنداۋ قاجەتتiلiگiن ۇمىتتى. اللانىڭ بيلەۋشiگە وتكەل اماناتىن ورىندامادى.

حالىق كوتەرiلiستەرi بولعان اراب مەملەكەتتەرiندە قاراپايىم حالىقتىڭ باسىم كوپشiلiگi اسقان كەدەيشiلiكتە ءومiر سۇرەدi. باسقارۋشى بيلiك الەۋمەتتiك باعدارلامالاردى iسكە اسىرعان جوق. ساياسي رەفورمالاردى بىلاي قويعاندا، ەلدiڭ باسەكەگە قابiلەتiن كۇشەيتەتiن ەكونوميكالىق رەفورمالار دا قولعا الىنبادى. اتالمىش اراب ەلدەرiندەگi جاعداي مەن الەۋمەتتiك-ساياسي احۋال قىرعىزستان رەسپۋبليكاسىنداعى قيىنشىلىقتارمەن ۇقساس بولدى. بۇل مەملەكەتتەردە «الدىمەن – ەكونوميكا، سودان كەيiن – ساياسات» فورمۋلاسى جۇمىس iستەگەن جوق. بيلiك ەلدiڭ شيكiزاتتارىن ساتۋمەن عانا بايۋدا بولدى.

اراب داعدارىسىنىڭ سەبەپتەرiن تەك ەكونوميكالىق ماسەلەلەردiڭ شەشiلۋiنە عانا تiرەپ قويۋعا بولمايدى. اتالمىش مەملەكەتتەردە جۇيەلiك داعدارىس ورىن الىپ، ولاردىڭ جالپى دامۋى تەجەلدi. مەملەكەتتiڭ ارتتا قالۋى، اسiرەسە باتىستىڭ دامىعان مەملەكەتتەرiمەن سالىستىرعاندا تiپتەن كوزگە ءتۇستi. اشىق قوعامداعى اقپارات الماسۋ، الەم مەملەكەتتەرiندەگi ورتاق ۇدەرiستەر ورىن الىپ وتىرعان ادiلەتسiزدiكتەردi، كەمشiلiكتەردi جانە قايشىلىقتاردى انىق كورۋگە، تۇسiنۋگە مۇمكiندiك تۋعىزدى. ەلدiڭ ناشار ءومiر ءسۇرۋiنiڭ ۇزاققا سوزىلۋى جانە وعان بيلiك يەلەرiنiڭ كiنالi بولۋى جۇزدەگەن مىڭ حالىقتى كوشەلەر مەن الاڭدارعا الىپ شىقتى. بەيبiت شەرۋلەر قارۋلى قاقتىعىستارعا، ال قاقتىعىستار قانتوگiستi سوعىستارعا ۇلاسىپ جاتتى.

سولتۇستiك افريكا مەن تاياۋ شىعىس ەلدەرiندەگi بيلiككە قارسى رەۆوليۋتسيالاردىڭ باستالىپ كەتۋiنiڭ سەبەپتەرi تiپتەن وزگەشە. اراب رەۆوليۋتسيالارىن تۋنيس مەملەكەتiنiڭ حالقى باستادى. 1989 جىلدان ەلدiڭ پرەزيدەنتi بولىپ كەلە جاتقان بەن اليدiڭ ادiلەتسiز ەكونوميكالىق ساياساتىنا نارازىلىق بiلدiرگەن بiر ازامات ورتالىق الاڭدا ءوزiن اشىق تۇردە جاعىپ جiبەردi. بۇل نارازىلىق اكتiسi ەل جاستارىن بiردەن دۇرلiكتiردi. پاراقورلىقتىڭ شەكتەن شىققاندىعىنا، جالاقىنىڭ تىم تومەندiگiنە (ورتاشا جالاقى ايىنا 32 اقش دوللارىنداي)، جۇمىسسىزدىقتىڭ وسۋiنە (حالىقتىڭ 14 پايىزى)، بيلiكتiڭ الەۋمەتتiك ماسەلەلەردi شەشۋگە ق ۇلىقسىز بولۋى جاستاردى جانە زيالى قاۋىم وكiلدەرiن جاپپاي الاڭعا شىعاردى. قاڭتار ايىنىڭ سوڭىندا باستالعان رەۆوليۋتسياعا ونداعان مىڭ ادام قاتىستى. بەن الي رەجيمi بيلiكتەن كەتۋگە ءماجبۇر بولدى. ەكونوميكاسى ورتاشا دامىعان، iشكi جيىنتىق ءونiمi جان باسىنا شاققاندا 9000 دوللاردان اساتىن ەلدە حالىقتىڭ ءومiرiن، بiلiمiن جانە دەنساۋلىعىن جاقسارتۋعا قوماقتى قارجى بولiنبەدi. بايلىقتى بەن اليدiڭ ماڭايىنداعى تۋىستارى مەن شەنەۋنiكتەر عانا يەمدەندi. مۇنداي بيلiكتi تۋنيس حالقى اسىراي بەرۋدەن باس تارتتى. تۋنيس حالقىنىڭ «رەۆوليۋتسياشىل ۇلگiسiن» ەگيپەت جاستارى iلiپ اكەتتi.

ەگيپەتتە بiرنەشە جاس جiگiتتەر ينتەرنەت جۇيەسi ارقىلى بيلiككە قارسى شەرۋگە شىعۋعا، تۋنيس كوتەرiلiسشiلەرiن قولداۋعا شاقىرىپ سمس-تەر تاراتقان. ينتەرنەتتەگi جارناماعا ونداعان مىڭ ادام ءۇن قوسىپ، ەل استاناسى كايردiڭ نەگiزگi الاڭى تاحريرگە جينالدى. تاحرير الاڭى ەگيپەتتەگi «ء;تۇرلi-ءتۇستi رەۆوليۋتسيانىڭ» ورتالىعىنا اينالدى. ەگيپەت جاستارى الەمدە كومپيۋتەرلiك تەحنولوگيالاردى رەۆوليۋتسيا ناسيحاتشىسىنا اينالدىرعان العاشقى كۇش بولۋىمەن ەرەكشەلەندi. اراب ەلدەرiندەگi بلوگەرلەر حالىقتى شەرۋلەرگە وتە جىلدام ۇيىمداستىردى. سوندىقتان بۇل ەلدەردەگi رەۆوليۋتسيالاردى «تۆيتەرلiك رەۆوليۋتسيا» دەپ اتاپ ءجۇر. ەكi اپتاعا جۋىق تەكەتiرەس ەگيپەت رەسپۋبليكاسىن 1981 جىلدان بەرi 30 جىل باسقارعان حوسني مۋباراكتىڭ بيلiكتەن باس تارتۋىمەن اياقتالدى. ەلدەگi بيلiككە كوتەرiلiس كەزiندە بەيتاراپ ساياسات ۇستانعان ارميانى باسقارعان اسكەري كەڭەس مۇشەلەرi كەلدi. ەگيپەتتەگi رەۆوليۋتسيا بيلiككە اسكەري باسشىلاردى اكەلدi. ولار ەل كونستيتۋتسياسىن وزگەرتۋدi قولعا الدى.

ەگيپەتتەگi رەۆوليۋتسيانىڭ الەۋمەتتiك العىشارتتارى تۋنيستەگi جاعدايعا ۇقساس. جۇمىسسىزدىق 22 پايىزعا جەتiپ، كەدەيشiلiك ەلدi جايلاعان. بيلiك جۇگەنسiز كەتكەن. قاراپايىم حالىق چينوۆنيكتەردiڭ پاراقورلىعىنان ابدەن زارداپ شەككەن. كەيبiر دەرەكتەرگە قاراعاندا 808 اقش دوللارى كولەمiندە پرەزيدەنتتiك جالاقى الىپ كەلگەن حوسني مۋباراكتىڭ جالپى بايلىعىنىڭ كولەمi 70 ميلليارد اقش دوللارىنا جەتكەن. ول وسى بايلىقپەن الەمدەگi ەڭ باي ادامداردىڭ تiزiمiن باستاي الادى. بiراق ەگيپەت باسشىسى رەسمي تۇردە ءوز بايلىقتارىنىڭ كولەمiن وسى ۋاقىتقا دەيiن اشىپ ايتقان ەمەس.

ەگيپەتتەگi الەۋمەتتiك داعدارىس دiنارالىق قاقتىعىستارعا ۇلاسۋدا. ەل حالقىنىڭ 10 پايىزعا جۋىعىن قۇرايتىن 8 ميلليونداي حريستيان-كوپتىلار كوتەرiلiستەرگە شىعۋدا. كايردە ولاردىڭ 2 مىڭدايى iرi اۆتوماگيسترالداردى جاۋىپ، اۆتوماشينالارعا تاس جاۋدىرعان. ادامدار قازا بولىپ، جاراقات الدى. ەگيپەتتەگi جاعداي ەل بيلiگiنەن حوسني مۋباراك كەتسە دە وڭالماي وتىر. بيلiككە كەلگەن اسكەري كەڭەس ەلدە رەفەرەندۋم وتكiزiپ، دەموكراتيالىق جانە قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋعا بەتبۇرىس جاساۋدا. باتىستىق ءومiر ءسۇرۋ مەن بيلiك مودەلiن جاقتاۋشىلىر ماگەتە-نiڭ بۇرىنعى باس حاتشىسى، نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى موحامەد ال بارادەيدiڭ ماڭايىندا توپتاسۋدا. ال يسلامدىق قۇندىلىقتاردى جاقتاۋشىلار «مۇسىلمان باۋىرلار» ساياسي پارتياسىنىڭ ماڭىندا شوعىرلانۋدا. باتىستا تەرروريستiك ۇيىم بولىپ سانالاتىن «مۇسىلمان باۋىرلار» پارتياسى بيلiككە كەلسە، ەگيپەتتە دiننiڭ ءرولi كۇشەيمەك.

ەگيپەتتەگi حالىق كوتەرiلiسiنەن كەيiن سولتۇستiك افريكا مەن تاياۋ شىعىستاعى «تۋنيستەنۋ» قۇبىلىسى باسقا مەملەكەتتەرگە جىلدام تارادى. يەمەندە، باحرەيندە، ليۆاندا، الجيردە، سيريادا مەملەكەتتiك بيلiككە قارسى كوتەرiلiستەر باستالدى. تۋنيس پەن ەگيپەتتە بۇل رەۆوليۋتسيالار بيلiكتiڭ اۋىسۋىنا اكەلسە، باسقا مەملەكەتتەردە ءالi دە ناتيجەلەرi بەلگiسiز. يەمەندە، ليۆاندا ادام شىعىندارى ورىن الۋدا. ال باحرەيندە رەۆوليۋتسيا دiني سيپات الىپ، بيلiكتەگi سۋنيتتiك ازشىلىققا قارسى ەل حالقىنىڭ كوپشiلiگiن قۇرايتىن شيتتەردiڭ كوتەرiلiسiمەن سيپاتتالۋدا.

باحرەين كورولدiگiندە بيلiككە قارسى كوتەرiلiستەر دiني سيپات الۋدا. 500 مىڭعا جۋىق حالقى بار 33 ارالدى مەكەندەيتiن مەملەكەت جۇرتىنىڭ 70% – شيتتەر. ەلدi باسقاراتىن ازشىلىق – سۋنيتتەر. وعان كورولدiڭ جانۇياسى دا كiرەدi. 2002 جىلدان بەرi بيلiك قۇرىپ كەلە جاتقان شەيح حاماد يبن يسا ال-حاليفا باتىس ەلدەرiمەن جاقىن، دوستىق قاتىناستا. شيتتەر ەل استاناسى مانامادا ۇزدiكسiز شەرۋلەر جاساۋدا.

مونارحيالىق يسلام مەملەكەتتەرiندەگi باس كوتەرۋلەردەن قورىققان ساۋد ارابياسى ناۋرىز ايىندا باحرەينگە 10 ميلليارد دوللار كولەمiندە الەۋمەتتiك كومەك بەرگەننەن كەيiن 1000 ادامنان تۇراتىن اسكەري كورپۋسىن ماڭىزدى مەملەكەتتiك مەكەمەلەردi كۇزەتۋگە كومەككە جونەلتتi. باحرەيندەگi ستراتەگيالىق وبەكتiلەردi كۇزەتۋگە بiرiككەن اراب امiرلiكتەرi دە 500 اسكەري قىزمەتكەرiن جiبەردi. سونىمەن اراب مونارحتارى بiرiككەن كۇشپەن شيتتەر كوتەرiلiسiن باسىپ تاستاۋعا جۇمىلۋدا. باحرەيندە ءالi دە تىنىشتىق ورنار ەمەس.

ال يەمەندە وپپوزيتسيالىق كۇشتەر ستۋدەنتتەر مەن جاستارعا يەك ارتۋدا. ەل پرەزيدەنتi الي ابدوللا سالەحتiڭ ورنىنان كەتۋiن تالاپ ەتكەن ەرۋiلشiلەرگە قارسى وق اتىلىپ، گاز قولدانىلۋدا. بيلiك ءوز جاقتاستارىن قارۋلاندىرىپ، وپپوزيتسياعا قارسى ايداپ سالۋدا. بۇل ەلدە دە بيلiك پەن وپپوزيتسيا اراسىنداعى تەكەتiرەس جالعاسىپ وتىر. يەمەن استاناسى سانادا ەرۋiلشiلەرگە قارسى پوليتسيا وق اتقاندا، 50 ادام جاراقات الدى.

اراب ەلدەرiندەگi رەۆوليۋتسيالاردىڭ تەرەڭ قايشىلىقتى تابيعاتى ليۆيا اراب جاماحيرياسىندا كورiنiس بەردi. 6 ميلليونداي حالقى بار ەلدە 1969 جىلعى 1 قىركۇيەكتەگi اسكەري توڭكەرiستەن كەيiن پولكوۆنيك مۋامار كاددافي باسشىلىق ەتiپ كەلەدi. 42 جىل ليۆيانى بيلەگەن كاددافي دا ءوز حالقىنىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرەتiن ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتiك جاڭارۋ ساياساتىن جۇرگiزگەن جوق. حالىق اسكەري ديكتاتۋرا جاعدايىندا ءومiر ءسۇردi. بيلiكتەگi از عانا توپ – كاددافيدiڭ جانۇياسى مەن تۋىستارى بيلiك پەن بايلىقتى يەمدەندi. ليۆياداعى 13 كلاندىق توپتىڭ ەڭ ازى – كاددافيدiڭ تايپاسى. سوعان قاراماستان كاددافي كلانى ەلدەگi توپتار اراسىندا اربيتراجدىق جانە بيلiك ايتۋشىلىق ءرول اتقارىپ كەلدi. ەل ءومiرiنiڭ وزەكتi ماسەلەلەرiنiڭ بارلىعىن از ساندى كاددافي توبى شەشتi. كاددافيدiڭ جانە بالالارىنىڭ باتىس بانكتەرiندە مول قارجىسى بار ەكەندiگi اقيقات. بiراق ونىڭ ءدال مولشەرiن ەشبiر ساراپشى ايتا الماي وتىر.

كاددافي الەمدiك يمپەرياليزمگە قارسى، اراب بiرلiگi تۋرالى، يسلام ۋمماسىنىڭ ىنتىماقتاستىعى تۋرالى ۇراندار كوتەرگەن «جاسىل كiتابىمەن» بiراز بەدەل جيناقتادى. ەل اۋماعىن قورعاي الاتىن قۋاتتى ارميا دا جاساقتاي الدى. ونىڭ انتيمپەرياليستiك ۇراندارى ءسوز جۇزiندە قالدى. ال ناقتى iستەردە كاددافي دە حوسني مۋباراك، بەن الي، ابدوللا سالەح سياقتى اقش پەن باتىس ەۋروپا ەلدەرiمەن جاقىنداسۋ ساياساتىن جۇرگiزدi.

مۋامار كاددافي: “ەشبiر مەملەكەتتiك قىزمەتiم جوق، سوندىقتان بيلiكتەن كەتپەيمiن”، – دەپ كوتەرiلiسشiلەردiڭ تالاپتارىن ورىندامايتىنىن مالiمدەدi. ەگەر ناتو مۇشەلەرi بۇلiكشiلەردi جاقتاپ اسكەرiن كiرگiزەتiن بولسا، ءوزiنiڭ قاراماعىنداعى اسكەري كۇشتەرiن اسا باتىل قولداناتىنىن اشىق ايتقان ەدi. قارۋلارىن تاستاسا كوتەرiلiسشiلەرگە راقىمشىلىق جاريالايمىن دەپ تە ۋادە بەردi. حالىقارالىق قاۋىمداستىقتى ليۆياعا باسىپ كiرۋدەن باس تارتۋعا شاقىردى.

2011 جىلعى اقپان ايىندا ليۆيا كوتەرiلiسشiلەرi بiرشاما تابىستارعا جەتتi. كوتەرiلiس ازامات سوعىسىنا ۇلاسىپ، جۇزدەگەن ادام قازا بولدى. ەلدiڭ ەكiنشi iرi قالاسى بەنگازي كوتەرiلiسشiلەردiڭ تiرەگiنە اينالدى. الايدا اسكەري قارۋ-جاراعى ساپالى كاددافي جالدامالى اسكەرلەرi كوتەرiلiسشiلەردiڭ كۇشتەرiن بiرتiندەپ شەگiندiرە باستادى. ليۆيا باسشىسىنىڭ اسكەرلەرi بەنگازي قالاسىن باقىلاۋعا الۋعا جاقىن قالعاندا كوتەرiلiسشiلەر جەڭiلۋگە شاق قالدى. بiراق ناتو مۇشەلەرi ءوزارا جىلدام ىمىرالاسىپ، كوتەرiلiسشiلەردi جاقتاپ شىقتى. ولار كاددافي بيلiگiمەن قاتىناستار جاساۋدان باس تارتتى.

كوتەرiلiسشiلەردi تولىق جەڭiلiسكە ۇشىراۋدان اقش پەن وداقتاستارىنىڭ ليۆياعا اۋەدەن سوققى بەرۋگە كiرiسۋi ساقتاپ قالدى. اقش بيلiگi ءوز حالقىنىڭ پiكiرiنە قاراعان جوق. اۋعانستان مەن يراكتاعى زور شىعىنداردان كەيiن امەريكاندىقتاردىڭ 67 پايىزى ليۆياعا قارسى كۇش قولدانۋىن قۇپتاماعانى ءمالiم. بۇۇ قاۋiپسiزدiك كەڭەسiنiڭ مۇشەلەرi قىتاي، رەسەي، گەرمانيا، رەسەي ناتو-نىڭ ليۆياعا شابۋىلىن قولداعان جوق. ناتو مۇشەسi بولىپ تابىلاتىن تۇركيانىڭ پرەمەر-مينيسترi رەدجەپ ەردوعان: «ناتو وزiنە مۇشە ەلدەردiڭ iسiنە ارالاسسىن، ليۆيادا نە شارۋاسى بار»، – دەپ كەسiپ ايتتى. باتىس مەملەكەتتەرi ليۆيا باسشىسى كاددافي مەن ونىڭ تۋىستارىنىڭ شەتەلدiك ەسەپشوتتارىن جاپقىزىپ، ەلدiڭ شىعىس وڭiرiندە جەڭiسكە جەتكەن وپپوزيتسيانى رەسمي بيلiك رەتiندە تاني باستادى. ەلدiڭ باتىسىندا كاددافيدiڭ تايپاسى مەن مەملەكەتتiك قىزمەتكەرلەردiڭ باسىم بولiگi جاقتاۋشى كۇشتەر بولىپ قالا بەرۋدە.

كاددافيدiڭ بيلiكتە قالۋىنىڭ ەكiنشi سەبەبi – ونىڭ باتىل تۇردە، ەشكiمنەن جاسقانباي كوتەرiلiسشiلەرگە قارسى اسكەردi قولدانۋى بولدى. قاتال باسشى ءوز ەلiندەگi قانتوگiستەن قورىققان جوق. ونىڭ وسى باتىلدىعى ناتو-نىڭ اسكەري ەكسپانتسياسىنا دا توسقاۋىل بولادى دەپ ەسەپتەگەن ساراپشىلار قاتەلەسكەن. باتىس اۋعانستان، يراك، سومالي ەلدەرiندەگi شىعىندارى مەن قاتەلiكتەرiن تاعى دا قايتالاعىسى كەلگەن سياقتى. رەسەي ليۆيا رەۆوليۋتسياسىنا ارالاسقىسى كەلگەن جوق. «ليۆياداعى بۇلعاقتان رەسەي 4 ملرد. دوللار اسكەري تاپسىرىستارىنان ايرىلسا، باسقا باتىس ەلدەرi دە بiرشاما شىعىن شەكتi»، – دەپ جازدى ۆ.تسەپلياەۆ «ستانەت لي ليۆيا ۆتورىم يراكوم» دەگەن ماقالاسىندا («ايف» گازەتi №10. 2011 ج).

كاددافيدiڭ: “ەگەر سەندەردە مەملەكەتتiلiككە قاۋiپ تونسە، قارۋ-جاراق قويمالارىن توناۋ ارەكەتتەرi بولسا، حالىقتىڭ بەيبiت ومiرiنە ەلدەگi راديكاليستiك توپتار قاۋiپ توندiرسە نە iستەر ەدiڭدەر. ارينە، باتىل تۇردە بارلىق بەيباستىقتارعا توسقاۋىل قوياتىن ەدiڭدەر. مەن دە سولاي ەتۋدەمiن»، – دەگەن نىق سەنiمدi سوزiنە ناتو باسشىلارى قۇلاق اسقان جوق. الايدا ەلدiڭ شىعىسىنا قاراي كاددافي اسكەرi دەندەپ ەنە باستاعان كەزدە باتىس مەملەكەتتەرi: اقش، فرانتسيا، ۇلىبريتانيا، كانادا مەن يتاليانىڭ اسكەري ۇشاقتارى، جەرورتا تەڭiزiندەگi اقش پەن فرانتسيانىڭ اۋەتاسىمالدارىنان ۇشقان اسكەري ۇشاقتار تريپولي جانە باسقا دا كاددافي جاقتاستارى شوعىرلانعان ەلدi مەكەندەر مەن اسكەر لاگەرلەرiنە سوققى جاساپ، بومبالاۋدى باستادى. كاددافي ءوز جاقتاستارىن باتىس اگرەسسياسىمەن اياۋسىز كۇرەسكە شاقىردى. ناتو-نىڭ ليۆياعا شابۋىلدى الدىن-الا دايىنداپ، قانداي اسكەري وبەكتiلەرگە سوققى بەرۋ قاجەتتiلiگiن بiلiپ وتىرعاندىعى بەلگiلi بولدى.

كاددافيگە اۋەدەن سوققى بەرۋدە ەرەكشە بەلسەندiلiك كورسەتكەن فرانتسيانىڭ پرەزيدەنتi نيكوليا ساركوزي جانە ۇلىبريتانيانىڭ پرەمەر-مينيسترi دەۆيد كەمەرون. ولار بەيبiت ليۆيا حالقىن جانە وپپوزيتسيانى قورعاۋ ۇرانىمەن ليۆياعا قارسى اسكەري ارەكەتتەرگە بارىپ وتىر. ليۆياداعى جاعداي تiپتەن ۋشىعا تۇسۋدە. ازامات سوعىسى ۇزاققا سوزىلاتىن سيپات الا باستادى. ليۆياداعى ادام شىعىندارىن ناقتى ەسەپتەپ جاتقان ەشكiم جوق. بiراق ليۆيا اۋعانستان مەن يراكتىڭ كەبiن كيەتiنi، بۇل ەلدiڭ دە جەر شارىنداعى تۇراقسىزدىق نۇكتەسiنە اينالاتىندىعى بەلگiلi بولىپ وتىر. “وسى اسكەري شابۋىل ارقىلى نيكوليا ساركوزي مەن دەۆيد كەمەرون ءوز ەلدەرiندەگi ساياسي رەيتينگتەرiن كوتەرۋدi دە ماقسات تۇتۋدا”، – دەپ پiكiر ايتۋشىلار بار.

ليۆيا ازامات سوعىسى ورتiنە ورانسا سيريا، باحرەين، يەمەن، الجير مەن تۋنيستە ءالi دە بيلiككە قارسى شەرۋلەر توقتالار ەمەس. ەگيپەت حالقى عانا كونستيتۋتسياعا وزگەرiستەر ەنگiزiپ، دەموكراتيالىق، قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋدىڭ زاڭدى نەگiزدەرiن جاساۋدا. اسكەري كەڭەس بيلiكتi ۋاقىتشا عانا ۇستاپ تۇرمىز دەگەن پiكiرiن ايتۋدا.

2011 جىلعى باستاپقى 2-3 ايدىڭ كولەمiندە وسىنشاما مۇسىلمان مەملەكەتتەرiندە بولعان بيلiككە قارسى كوتەرiلiستەردiڭ سەبەپتەرi مەن سالدارىن بiلۋ اسا ماڭىزدى. اراب ەلدەرiندەگi داعدارىستاردىڭ الەۋمەتتiك-ساياسي جانە ەكونوميكالىق سەبەپتەرi بار. وسى ەلدەردەگi وبەكتيۆتi جاعدايلار حالىقتىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋدىرعان رەۆوليۋتسيالارعا اكەلدi.

ماركسيستiك رەۆوليۋتسيالار تەورياسى تۇرعىسىنان باعا بەرسەك، اتالمىش ەلدەردە «جوعارىداعىلار بۇرىنعىداي باسقارا المايدى، تومەندەگiلەر بۇرىنعىشا ءومiر سۇرە المايتىنداي» احۋال قالىپتاستى. بۇلاي بولۋىن ماركسيستەر «رەۆوليۋتسيالىق احۋال» دەپ تە اتايدى. ۇزاق ۋاقىت مەملەكەتتi بيلەگەن باسقارۋشى ەليتا حالىقتىڭ ماتەريالدىق ءال-اۋقاتىن جاقسارتاتىن شارالاردى تۇراقتى جانە جۇيەلi تۇردە iسكە اسىرعان جوق. حالىقتىڭ بiلiمiن، دەنساۋلىعىن، مادەنيەتiن جاقسارتاتىن الەۋمەتتiك رەفورمالار ساياساتى جۇمىس iستەگەن جوق. كەرiسiنشە، قاراپايىم حالىقتى تۇراقتى تۇردە قورقىتىپ، باسىپ ۇستاۋ ساياساتى جۇرگiزiلدi. مىسالى ەگيپەتتە، سيريادا، تۋنيستە كومەندانتتىق ساعاتتى بەلگiلەگەن اسكەري رەجيمدەر ونداعان جىلدار حالىقتىڭ ەركiن ءومiرiنiڭ مازاسىن كەتiردi. باسشىلاردىڭ ۇزاق ۋاقىت ەلدi بيلەۋiنەن جانە حالىق قامىن ويلامايتىندىقتارىنان ابدەن جالىقتى. نارازىلىقتاردىڭ ەڭ نەگiزگi الەۋمەتتiك-ساياسي ءتۇپ-تامىرى وسىندا.

ەكiنشiدەن، اتالمىش مەملەكەت باسشىلارى جالپىيسلامدىق بiرلiك يدەياسىن ءسوز جۇزiندە عانا جاقتادى. ولار iس جۇزiندە پروامەريكاندىق جانە پرويزرايلدiك ساياسات جۇرگiزدi. ەگيپەت، تۋنيس، ليۆيا، سيريا سياقتى قۋاتتى ارمياسى بار مەملەكەتتەر بiرiگiپ، جالپىارابتىق ورتاق مۇددەلەردi قورعاي المادى. جالپى اراب مەملەكەتتەرiنiڭ اراسىندا ەشقانداي اۋىزبiرشiلiك جوق دەپ ايتساق قاتەلەسپەيمiز. ولار يزرايلدiڭ ادiلەتسiز سوعىستارىنا تويتارىس بەرە العان ەمەس. سوندىقتان حالىق الدىمەن ليۆاندا، ودان كەيiن تۋنيس پەن ەگيپەتتەگi پروامەريكاندىق ساياسات ۇستانعان بيلiكتەردi قۇلاتتى.

ۇشiنشiدەن، اقش پەن ونىڭ وداقتاستارى اراب داعدارىسىنان پايدا تابۋعا تىرىسۋدا. باتىس مەملەكەتتەرi ءۇشiن ليۆيا مۇنايى يراكتىڭ مۇنايىنان كەيiنگi ارزان تابىس كوزiنە اينالماق. اتالمىش ەلدەردiڭ ۇزاق ۋاقىت ەل بيلەگەن باسشىلارىن باتىس يدەولوگياسى ادام قۇقىقتارىن شەكتەۋشi، بيلiكتi ءوز مۇددەسiنە عانا پايدالانۋشى ديكتاتورلار رەتiندە كورسەتۋمەن، ۇدايى ايىپتاۋمەن بولدى. امەريكاندىق «Foreign Policy» جۋرنالىنىڭ دەرەكتەرi بويىنشا، ديكتاتورلار تiزiمiندە مۋامار كاددافي 11 ورىندى، حوسني مۋباراك 15 ورىندى، يراك پرەزيدەنتi ماحمۋد احمادينيجاد 8 ورىن العان بولاتىن. ال امەريكان ساراپشىلارى «ز ۇلىمدىق بەلدەۋi» دەپ اتاعان ەلدەردiڭ باسشىلارىن سولتۇستiك كورەيانىڭ باسشىسى كيم چەن ير باستاپ تۇر. ال زيمبابۆەنiڭ ديكتاتورى روبەرت مۋگابە ەكiنشi تۇر.

دەمەك، اقش پەن وداقتاستارى وزدەرiنە ۇنامايتىن، ايتقاندارىنا جۇرمەيتiن مەملەكەتتەردiڭ باسشىلارىن بيلiكتەن كەتiرۋگە ۇدايى ارەكەت ەتiپ وتىرادى. يراك باسشىسى ساددام حۋسەيندi جاسىرىن اتوم بومباسىن جاسادى دەپ ايىپتاسا، وسى ايىپ قازiر يران باسشىسىنا تاعىلۋدا. تەرروريزمنiڭ جانە ناركوترافيكتiڭ تiرەگi دەگەن جەلەۋمەن اۋعانستان باسىپ الىندى. الەمدiك باسىم دەرجاۆا رەتiندە اقش پەن ونىڭ وداقتاستارى وزدەرiنiڭ شيكiزاتتىق جانە ستراتەگيالىق ماقسات، مۇددەلەرi ءۇشiن ەشكiمدi ايايتىن ءتۇرi كورiنبەيدi. يراك، اۋعانستان سياقتى ليۆيا دا باتىسقا باعىناتىن، بiراق ءوز iشi وتە تۇراقسىز، ۇدايى بيلiككە تالاس سوعىسى ءجۇرiپ جاتاتىن مەملەكەتكە اينالماق. يراك الەم مۇنايىنىڭ 10 پايىزىن بەرسە، ليۆيادا 4 پايىز الەم مۇناي قورى بار. وسىنشاما شيكiزات كوزiن باتىس ءوز دەگەنiنشە پايدالانۋدى ماقسات تۇتىپ وتىرعانى شىندىق.

تورتiنشiدەن، اراب مەملەكەتتەرiندەگi تۇراقسىزدىق الەمدiك قاۋiپتەردi تەرەڭدەتە تۇسەدi دەپ ەسەپتەيمiز. ولار تەرروريزم قاۋپiنiڭ كۇشەيۋi، زاڭسىز بوسقىندار لەگiنiڭ كوبەيۋi. (قازiردiڭ وزiندە 6 ملن. حالقى بار ليۆيادان 400 مىڭداي ادام بوسقىن بولۋدا). ەگيپەتتەن، تۋنيستەن، سيريادان قاشقان بوسقىنداردىڭ ەۋرووداق مەملەكەتتەرiنە شەكتەن تىس قاپتاپ كەتۋ قاۋپi بار. بوسقىندار تاسقىنى جەرگiلiكتi جەرلەردە جۇمىسسىزدىق، كەدەيشiلiك، قىلمىس ماسەلەلەرiن ۋشىقتىرىپ جiبەرۋ قاۋپi باسىم. سوندىقتان اراب بيلەۋشiلەرiن تارتiپكە شاقىرۋدىڭ الەم حالىقتارى ءۇشiن ءتۇرلi تەرiس سالدارى بار ەكەندiگi انىق.

بەسiنشiدەن، باتىس مەملەكەتتەرiنiڭ يسلامدىق اراب مەملەكەتتەرiنە سوڭعى جىلدارداعى شابۋىلدارى يسلام الەمi مەن حريستيان الەمiنiڭ اراسىنداعى شيەلەنiستەردi تەرەڭدەتۋ قاۋپi تۋىپ وتىر. يراكتى، اۋعاندى، ليۆيانى تاس-تالقان قىلعان اقش پەن باتىسقا قارسى يسلامدىق ەكسترەميستiك توپتاردىڭ كۇرەسiنiڭ كۇشەيە تۇسەتiندiگi، ياعني الەمدiك تەرروريزم قاۋپi كۇشەيەتiندiگi بولجانۋدا. كاددافي باتىستىڭ شابۋىلىن «جاڭا كرەست جورىعى» دەپ اتاۋى تەگiن ەمەس. كاددافيمەن كەشە عانا دوس بولعان، تiپتەن ونىڭ قولىن سۇيۋگە دەيiن بارعان يتاليانىڭ پرەمەر-مينيسترi س.بەرلۋسكونيدiڭ بۇگiن ونى ديكتاتور جانە جاۋ دەپ شىققانى – ەكiجۇزدiلiك. وكiنiشكە قاراي، مۇنداي ەكiجۇزدiلiكتi اقش پەن باتىس مەملەكەتتەرiنiڭ باسشىلارى جيi-جيi قايتالاۋدا. ولار ءۇشiن دوس جوق، تەك ءوز مەملەكەتتەرiنiڭ جانە ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالارىنىڭ مۇددەلەرi عانا بار ەكەندiگiن الەم حالقى مەن يسلام مەملەكەتتەرi تۇسiنەتiن مەزگiل جەتتi. باراك وباما: “الەمدiك تارتiپتەردiڭ بولاشاعى – باتىس دەموكراتياسى. اراب ەلدەرiندەگi كوتەرiلiستەر – حالىقتىق دامۋدىڭ باتىستىق مودەلiن تاڭداۋى”، – دەپ جاريالادى.

ارينە، ەل مۇددەسiن، حالىق مۇقتاجىن ۇمىتقان بەن الي، مۋامار كاددافي، حوسني مۋباراك ت.ب. يسلام مەملەكەتتەرiنiڭ باسشىلارى كiنالi. ال باتىس وسى ەلدەردiڭ iشكi iستەرiنە ارالاسۋىمەن كiنالi. ءار مەملەكەت وزدەرiنiڭ iشكi الەۋمەتتiك جانە ۇلتتىق قايشىلىقتارىن وزدەرi شەشۋگە قۇقىلى. ءار حالىق ءوز ديكتاتورلارىنىڭ جازاسىن وزدەرi بەرگەنi دۇرىس. باتىستىڭ باسىم دەرجاۆالارىنىڭ ديكتاتورلاردى جازالاۋ ساياساتى تۇبiندە نەويمپەرياليستiك ناتيجەلەرمەن اياقتالاتىنى بەلگiلi بولىپ وتىر. ولار ديكتاتورلاردىڭ ورنىنا «قۋىرشاق بيلiك» اكەلiپ، سول ەلدەردiڭ تابيعات رەسۋرستارىن قاناۋمەن اينالىسا باستايدى. وسى ساياساتقا كونبەگەن يران سياقتى مەملەكەتتەر باتىس وركەنيەتiنiڭ، دەموكراتيالىق قوعامىنىڭ قاس جاۋى نەمەسە «ز ۇلىمدىق بەلبەۋi» بولىپ جاريالانادى. وكiنiشكە قاراي، قازiرگi الەمدiك ساياسي شىندىقتىڭ وسى ەرەكشەلiگiن مويىنداماسقا لاج جوق. اقش پەن ەۋرووداق مەملەكەتتەرi الەمدiك تارتiپتەردi قاداعالاۋشى.

التىنشىدان، سولتۇستiك افريكا مەن تاياۋ شىعىس ەلدەرiندە بولعان «ء;تۇرلi-ءتۇستi رەۆوليۋتسيالار» قانداي ناتيجەلەرگە اكەلەتiندiگi ازiرشە بەيمالiم. جاستاردىڭ باستاۋىمەن، جۇزدەگەن مىڭ حالىقتى سوڭىنا ەرتكەن رەۆوليۋتسيالار ناتيجەلەرiن اقش پەن ونىڭ وداقتاستارى يەمدەنiپ كەتە مە، الدە بيلiككە راديكاليستiك يسلامدىق كۇشتەر كەلە مە؟ مۇمكiن رەۆوليۋتسياشىل اراب ەلدەرiندە يراك پەن اۋعانستان ستسەناريi قايتالانار؟! الەۋمەتتiك ادiلەتتiلiك ۇراندارى دەموكراتيالىق قۇرىلىسقا باستاي ما؟ ازiرشە رەۆوليۋتسيالاردىڭ بولاشاعىن بولجاۋ قيىن.

جەتiنشiدەن، قازاقستاننىڭ باسقارۋشى ەليتاسى مەن حالقى اراب داعدارىسىنان قانداي ساباقتار الۋى كەرەك دەگەن سۇراق تۋادى. باتىس مەملەكەتتەرiمەن قازiرگi جاقسى قارىم-قاتىناستارىمىزعا الدانىپ قالماۋىمىز كەرەك. باسىم دەرجاۆالاردىڭ باسشىلارى وزدەرiنiڭ ساياسي رەيتينگتەرiن كوتەرۋ ءۇشiن عانا سوعىس ارەكەتتەرiنە بارۋى ابدەن ىقتيمال ەكەندiگiن ليۆياعا شابۋىل تولىق دالەلدەپ بەردi. سوندىقتان قازاقستاندا بار بيلiك پەن حالىقتىڭ بiرلiگi مەن ءوزارا تۇسiنiستiگiن نىعايتا بەرۋ اۋاداي قاجەت. ول ءۇشiن بيلiك قازiرگiدەي حالىقتىڭ قامىن جەيتiن الەۋمەتتiك جاڭارۋ ساياساتىن نەعۇرلىم پارمەندi جۇرگiزۋگە تيiس. ال ەكونوميكالىق ساياسات ەل حالقىنىڭ تiكەلەي ءال-اۋقاتىن، ءومiر تiرشiلiگiن، ەڭبەك جاعدايىن جاقسارتۋعا عانا جۇمىس iستەي بەرۋi قاجەتتiلiك. ەلiمiزدە جۇرگiزiلiپ جاتقان سىبايلاس جەمقورلىقپەن، پاراقورلىقپەن كۇرەس ساياساتى وسى قۇبىلىستىڭ قاۋپiن ەڭ تومەنگi دەڭگەيگە ازايتۋى پايدالى.

قازاقستان 2011 جىلى يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا (يكۇ) توراعالىق ەتۋدە. كولەمi جاعىنان بۇۇ-نان كەيiنگi ەكiنشi ورىن الاتىن بۇل ۇيىمعا قازاقستان اراب ەلدەرiن قامتىعان، بۇرىن-سوڭدى بولماعان داعدارىس جاعدايىندا يكۇ باسقارماقشى. 56 ەلدەن تۇراتىن، مۇددەلەرi ءار تەكتi، ساياسي ۇستانىمدارى قىم-قيعاش يكۇ-عا قازاقستان ەكونوميكالىق جاڭارۋ ساياساتىن، الەۋمەتتiك-ساياسي تۇراقتىلىق مودەلiن، ەتنوسارالىق تاتۋلىق ءومiر سالتىن ۇسىنباق. قازاقستاندىق دامۋ مودەلi يسلام مەملەكەتتەرiنە قوعامدىق قاتىناستاردى دۇرىس دامىتۋ جولىن ۇيرەتەدi دەگەن ءۇمiت زور.

قازاقستانداعى قازiرگi الەۋمەتتiك احۋالدى اراب ەلدەرiمەن سالىستىرار بولساق، ەل حالقىنىڭ جاعدايى جاقسى ەكەندiگi شىندىق. داعدارىسقا ۇشىراعان اراب مەملەكەتتەرiندەگi اي سايىنعى جالاقى دەڭگەيi ورتا ەسەپپەن 50-150 دوللار كولەمiندە بولسا، بiزدiڭ ەلiمiزدە بۇل كورسەتكiش 500 دوللاردان استى. كەڭەس وداعى كۇيرەگەننەن كەيiنگi داعدارىستان بەرگi ۋاقىتتا، ياكي 1996 جىلدان باستاپ ەل بيلiگi قازاقستان حالقىنىڭ ماتەريالدىق ءال-اۋقاتىن ۇزدiكسiز كوتەرۋگە ۇمتىلۋدا.

بiراق جاسالاتىن iستەر مەن شەشiمiن تاپپاعان ماسەلەلەر ءالi دە جەتەرلiك. حالىقتىڭ 20 پايىزعا جۋىعى ءالi دە كەدەيشiلiكتە كۇن كەشۋدە. ەلدiڭ iرi مەگاپوليستەرiندەگi «قالانىڭ جاڭا كەدەيلەرiنiڭ» جاعدايى وتە مۇشكiل. اۋىلداردان جۇمىس تاپپاي قالالارعا اعىلعان جاستاردىڭ الەۋمەتتiك ماسەلەلەرiن كەشەندi شەشۋ ماسەلەلەرiن قولعا الماي بولمايدى. «قالانىڭ جاڭا كەدەيلەرi» قازاقستاندا دا قاۋiپتi «تۇتانعىش» الەۋمەتتiك ماتەريال بولىپ كەتۋi ىقتيمال. سونىمەن بiرگە، قازاقستاننىڭ تابيعات رەسۋرستارىنان ميللياردتاپ پايدا تاۋىپ كەلگەن ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالاردىڭ، شەتەلدiك فيرمالاردىڭ، وتاندىق مونوپوليستەردiڭ تابىستارىنىڭ قوماقتى بولiگiن قازاقستان حالقىنىڭ دەنساۋلىعىنا، بiلiمiنە، مادەنيەتi مەن عىلىمىنا ماقساتتى تۇردە پايدالانۋ ماسەلەسiن تيiمدi شەشۋدiڭ ماڭىزى ارتادى.

سايىن بورباسوۆ، ساياسي عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button