كرەملدIڭ كوڭIلI توق

"ساياسي ناۋقانعا سايلاۋشىلاردىڭ 60 پايىزى قاتىسادى" دەپ سەنiپ وتىرعان كرەمل "بiز ەۋروپالىق وتباسىنىڭ قۇرامىندامىز" دەيدi. بۇل ءسوزدiڭ استارىندا الەمدiك نارىقتاعى مۇناي مەن گازىن بۇلداپ، وركوكiرەكتiككە جيi ۇرىناتىن ورىس بيلiگiنiڭ ءوزiمشiل باتىسقا دەگەن وكپەسi جاتسا كەرەك.

ورىستار گرۋزيندەردI شاقىرعان جوق

رەسەيدە ۇستiمiزدەگi جىلدىڭ 2 ناۋرىزىندا وتكiزiلەتiن پرەزيدەنتتiك سايلاۋعا دايىندىق قىزۋ جۇرۋدە. اپتا باسىندا رف وسك توراعاسى ۆلاديمير چۋروۆ سايلاۋعا قاتىساتىن ۇمiتكەرلەردi رەسمي تۇردە تiركەۋ اياقتالعانىن مالiمدەدi. 2004 جىلعى پرەزيدەنتتiك جانە 2007 جىلعى پارلامەنتتiك سايلاۋعا قاراعاندا بۇل جولى باقىلاۋشىلاردىڭ قىزىعۋشىلىعى ارتقان كورiنەدi. وسى اپتاداعى دەرەكتەر بويىنشا، 52 رەسەيلiك باق-تان 975 جۋرناليست، سونداي-اق، 331 شەتەلدiك تiلشi رەسمي تۇردە تiركەلگەن. داۋىس بەرۋ پروتسەسiنiڭ العاشقى قورىتىندىلارى 2 ناۋرىز كۇنi ساعات 21-دە شىعارىلادى. چۋروۆتىڭ مالiمدەۋiنشە، قازiرگi كەزدە 86 ايماقتىق، اۋماقتىق جانە جەرگiلiكتi سايلاۋ كوميسسيالارى جۇمىس جاساۋدا. دۋمالىق سايلاۋعا قاراعاندا، پرەزيدەنتتiك سايلاۋدا سايلاۋ ۋچاسكەلەرiنiڭ سانى 500-گە ارتتىرىلماق. شەت مەملەكەتتەردەگi 142-گە جەتكەن سايلاۋ ۋچاسكەلەرi 2 ناۋرىزعا دەيiن تاعى كوبەيتiلەدi. وڭتۇستiك وسەتيا مەن ابحازياداعى سايلاۋ ۋچاسكەلەرi رەسەيلiك مەكەمەلەر ورنالاسقان عيماراتتاردان اشىلماق. چۋروۆ "وسك تاراپىنان ەقىۇ، دقاقب (دەموكراتيالىق قۇرىلىمدار مەن ادام قۇقىعى جونiندەگi بيۋرو)، ەۋروپالىق كەڭەستiك پارلامەنتتiك اسسامبلەياسى، تمد، شىۇ مەن ۇلىبريتانيا، فرگ، فرانتسيا، اقش، جاپونيا مەن باسقا دا ەلدەردەگi سايلاۋ جۇيەسiنە قاتىسى بار ۇيىمداردىڭ بارلىعى دەرلiك شاقىرتۋ الادى" دەپ سەندiردi. الدىن الا بولجامدار بويىنشا، سايلاۋدى 400-گە جۋىق حالىقارالىق باقىلاۋشىلار قاداعالايتىن بولادى. ساياسي ناۋقان الدىنداعى قاربالاستىڭ العاشقى نارازىلىقتارى اپتا باسىندا بايقالدى. ماسكەۋ ەقىۇ باقىلاۋشىلارىنا رەسەيگە كەلۋگە 28 اقپاندا رۇقسات بەرگەن ەدi. بiراق حالىقارالىق باقىلاۋشىلار "ەركiن ءارi ناتيجەلi ەڭبەك ەتۋ ءۇشiن وسى اپتادان باستاپ جۇمىسقا كiرiسۋiمiز كەرەك" دەيدi. ونىڭ ۇستiنە، رەسەيدiڭ قاداعالاۋشىلار سانىن 70-كە دەيiن قىسقارتۋى ۇيىم مۇشەلەرiنە جاسالعان كەدەرگi رەتiندە باعالانۋدا. بىلتىر دۋماداعى سايلاۋدى باقىلاۋعا ەقىۇ تاراپىنان 387 ادام قاتىسقان بولاتىن. 2007 جىلعى پارلامەنتتiك سايلاۋعا مونيتورينگ جۇرگiزۋدەن باس تارتقان ەقىۇ وكiلدەرi باس تارتۋ سەبەپتەرiن رەسەيلiك بيلiكتiڭ كەدەرگi جاساۋىمەن بايلانىستىرعان.

ايتپاقشى، سااكاشۆيلي بيلiك باسىنا كەلگەلi بەرi ارالارىندا "قارا مىسىق" جۇگiرiپ وتكەن گرۋزيا مەن رەسەي جۋىق ارادا تاتۋلاسۋعا اسىقپايتىن سىڭايلى. كۇنi كەشە پرەزيدەنتتiككە قايتا سايلانعان گرۋزيندiك باسشى رەسەيمەن قارىم-قاتىناستى جاقسارتۋعا تىرىساتىنىن ايتقان. الايدا ناۋرىزداعى سايلاۋعا ورىستار گرۋزيندەردi شاقىرعان جوق. ونىڭ سەبەبiن چۋروۆ "گرۋزيندەردiڭ پارلامەنتتiك سايلاۋعا دايىندىقپەن مۇرىندارىنان شانشىلىپ جاتقاندىعىمەن" ءتۇسiندiردi. رەسەيلiك وسك باقىلاۋشىلارعا ەشقانداي شەكتەۋلەر قويىلمايتىندىعىن ايتسا دا، ەقىۇ باقىلاۋشىلاردىڭ دايىندىعىنا ۋاقىت تاپشى ەكەندiگiن ايتادى. بىلتىر 2 جەلتوقسانداعى دۋما سايلاۋىنا ەقىۇ دقاقب وكiلدەرi قاتىسۋدان باس تارتقان بولاتىن. اراداعى تارتىسقا رف وسك تاراپىنان قويىلعان تالاپتاردىڭ ورىندالۋى مۇمكiن ەمەستiگi سەبەپ بولعانىن كولدەنەڭ تارتقان. وزiنە تاعىلعان كiنانi جوققا شىعارعان كرەمل "دقاقب ءوز مiندەتiن ورىنداۋدان باس تارتتى" دەپ مالiمدەدi. الداعى ساياسي ناۋقاننىڭ زاڭعا قايشى كەلمەۋiنە ەۋروپالىقتاردىڭ بارلىعى دەرلiك الاڭداپ وتىر. بۇعان دەيiن ەۋروپالىق كەڭەستەگi پارلامەنتتiك اسسامبلەيا وكiلi ليۋك ۆان دەن براندە سايلاۋالدى كامپانيادا ساياسي باسەكەلەستەردiڭ بارلىعىنا بiردەي جاعداي جاسالۋى كەرەكتiگiن ايتقان. وسىعان وراي، ەكپا-نىڭ جاڭا باسشىسى لۋيس ماريا دە پۋچ حالىقارالىق اقپارات قۇرالدارىنان مالiمدەمە جاسادى: "رەسەيدەگi پرەزيدەنتتiك سايلاۋ ءادiل وتەدi دەپ، ەكپا باقىلاۋشىلارى داۋىس بەرۋ پروتسەسiنە قاتىستى ايتىلعان قورتىندىلارى جاعىمدى بولادى دەپ ۇمiتتەنەمiن". اپتا باسىندا وسك وكiلدەرi ۇمiتكەر زيۋگانوۆتىڭ ۇستiنەن شاعىم ايتقان جەدەلحات كەپ تۇسۋiنە بايلانىستى تەكسەرۋ جۇمىستارىن جۇرگiزەتiنiن مالiمدەدi. حاتتا كوممۋنيستەر كوسەمiنiڭ سەنiمدi وكiلiنiڭ بiر تەلەارناداعى جارنامالىق ۋاقىتتى تەگiن پايدالانعانى ايتىلىپتى. رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، زيۋگانوۆتىڭ ساياسي دودادان شەتتەتiلۋi مۇمكiن دەگەن قاۋiپ بۇعان دەيiن بiرنەشە رەت ايتىلىپتى. بۇعان دەيiن كوممۋنيستەر كوسەمدەرiنiڭ سايلاۋدان باس تارتۋىنا قاتىستى ايتىلعان ءسوزدi قاۋەسەت دەپ جوققا شىعارعان ەدi. ايتپاقشى، ۇمiتكەرلەردiڭ وزدەرi مەن ايەلدەرiنە تيەسiلi كiرiستەرگە بايلانىستى دا نارازىلىقتار تۋىنداۋدا. جۋىردا جيرينوۆسكي، زيۋگانوۆ پەن رەسەيدiڭ دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ جەتەكشiسi ءارi سايلاۋدا ۇمiتكەر اندرەي بوگدانوۆتاردىڭ كiرiسi تۋرالى باق-تا دەرەكتەر جاريالانعان بولاتىن. وسك كوممۋنيستەردiڭ كوشباسشىسى "عاسىر مەتسەناتتارى" قورىنان العان 17 مىڭ 84 رۋبل كولەمiندەگi قارجىلاي سىيلىقتى جاسىرىپ قالدى دەپ ايىپتادى. بiراق زيۋگانوۆ ەشقانداي اقشا الماعانىن ايتىپ اقتالۋدا.

كاسيانوۆ. پۋتين. بەرەزوۆسكي

رف ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى "ۇلتتىق-دەموكراتيالىق وداقتىڭ" كوسەمi، ەكس-پرەمەر كاسيانوۆتىڭ كانديداتۋراسىن بەكiتكەن جوق. كەزiندە بيلiك ەشەلونىندا قىزمەت ەتكەن، بۇگiندە قارا باسىنا ساۋعا سۇراپ، شەكارا اسقان كاسيانوۆ رەسەيدەگi ادiلەتسiز سايلاۋلارعا، اۆتوريتارلىق بيلiككە، توتاليتارلىق جۇيەگە دەگەن نارازىلىعىن حالىقارالىق باق ارقىلى ايتۋدان تىنباي كەلەدi. وسك شەشiمiن ەستي سالا، ول ءوزiن قولداعاندار مەن جاقتاستارىن داۋىس بەرۋ پروتسەسiنە قاتىسپاۋعا ۇندەدi. رەسمي قۇجاتتا ەكس-پرەمەردiڭ ءوتiنiشiن قاناعاتتاندىرماۋ سەبەبiن وسك ونىڭ قول جيناۋعا قاتىستى تالاپتى ورىنداي الماۋىمەن تۇسiندiرەدi (قويىلعان قولدىڭ 15،57 پايىزى جالعان كورiنەدi). جالپى رەسەيدەگi دەموكراتيالىق احۋالدى سىنعا المايتىندار كەمدە-كەم. بۇگiندە بەدەلدi دە ءسوزi ءوتiمدi گۋبەرناتورلاردى حالىق سايلامايدى، كرەمل تاعايىندايدى. ال، ابراموۆيچ سەكiلدi بايلار بەرەزوۆسكي مەن حودوركوۆسكيلاردىڭ كەبiن كيمەس ءۇشiن ماسكەۋدiڭ ايتقانىنا كونۋگە ءماجبۇر. سوندىقتان پاتشا زامانىندا دا، كوممۋنيستiك كەزەڭدە دە دەموكراتياعا شولiركەگەن ورىستار ەلi كسرو قۇلاعاننان كەيiن دە ازاتتىققا، ەركiندiك پەن بوستاندىققا قول جەتكiزە العان جوق. بۇگiندە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ كوپشiلiگi، اسiرەسە، ەلەكتروندىق اقپارت قۇرالدارىنىڭ 90 پايىزدان استامى كرەملدiڭ ۋىسىندا. ءباسپاسوز بيلiكتi اشىق سىناۋعا دارمەنسiز. تاۋەلسiز دە وتكiر جۋرناليستەردiڭ قانشاماسى "قاپيادا" كوز جۇمدى. جاڭادان قۇرىلعان باق ۆۆپ مەن ونىڭ كومانداسىنا داۋىسىن كوتەرiپ سويلەۋگە جاسقانادى. ەلتسين بيلەگەن تۇستا وپپوزيتسيانىڭ مiنبەرiندە بولعان مەملەكەتتiك دۋما قازiر كرەملدiڭ قولشوقپارىنا اينالعان. بiراق ورىستار سوندا دا پۋتيندi جاقسى كورەدi. ويتكەنi، بوريس ەلتسيننiڭ ەل باسقارۋ قابiلەتiنiڭ تومەندiگi كەسiرiنەن 1998 جىلى رەسەيلiك ەكونوميكا كۇرت قۇلدىراپ، رۋبل بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەڭگەيدە قۇنسىزداندى، ەلدiڭ تiرنەكتەپ جيعان قاراجاتى جەلگە ۇشتى، قارجى تاپشىلىعىنىڭ سالدارىنان مەملەكەتتiڭ اسكەري كۇشiنiڭ قاۋقارى قايتىپ، اسكەري فلوت شiري باستاعان تۇستا پۋتيننiڭ پرەزيدەنتتiككە سايلانۋى ەل كوڭiلiنە ءۇمiت وتىن جاققان. كرەملگە ەنiسiمەن، پۋتين بيلiك بوجىسىن تۇبەگەيلi ءوز قولىنا الدى. ونىڭ مۇناي مەن گاز قورىن پايدالانا وتىرىپ، ەلدiڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا دەن قويۋى، اسiرەسە، الەمدiك ساياساتقا ىقپال ەتۋگە ۇمتىلۋى ورىستاردىڭ قانىندا بار "يمپەريالىق اۋرۋدى" قايتا قوزدىردى. ەگەر پۋتين كونستيتۋتسياعا وزگەرiستەر ەنگiزۋ ارقىلى پرەزيدەنتتiك تاقتا ءۇشiنشi كەزەڭگە قايتا قالعاندا، ورىستاردىڭ كوپشiلiگi ءسوزسiز قۇپتار ەدi. الايدا، ۆۆپ مەدۆەدەۆتi تاق مۇراگەرi رەتiندە ۇسىندى، بىلتىرعى پارلامەنتتiك سايلاۋدا ۇگiت-ناسيحات جۇمىستارىن بەلسەندi جۇرگiزiپ، كرەملدiك "ەدينايا روسسياعا" تيەسiلi پارتيالىق تiزiمiنiڭ باسىندا ءوزi تۇردى. سوندىقتان ناۋرىزداعى ساياسي دودادا كوممۋنيستەر كوسەمi زيۋگانوۆ پەن ليبەرالداردىڭ جەتەكشiسi جيرينوۆسكيگە قاراعاندا، پۋتين "قامقورلىعىنداعى" مەدۆەدەۆتiڭ بابى كەلiسiپ، باعى جانۋى ابدەن مۇمكiن. بiراق قازiرگi پرەزيدەنتتiڭ قارسىلاستارى كاسيانوۆتىڭ ساياسي ناۋقاننان شەتتەتiلۋiن پۋتيننiڭ اشىق تا ءادiل كۇرەس پەن باسەكەلەستiكتەن قورقاتىن وسالدىعىنان كورۋدە. ال كەيبiر ساراپشىلار كەرiسiنشە، "ەكس-پرەمەر سايلاۋدا جەڭiلiپ قالاتىنىن بiلiپ، ادەيi بايبالاممەن ساياسي ۇپاي جيناۋعا كوشتi" دەيدi. پۋتيننiڭ كەلەشەكتەگi مانسابى مەن لاۋازىمىنا قاتىستى ايتىلاتىن بولجامدار دا سان-الۋان. مىسالى، "مەملەكەتتiك مەنشiكتەگi "گازپرومدى" حالىقارالىق دەڭگەيگە كوتەرiپ، كەيiن كومپانيانى ءوزi باسقارادى" دەسە، ەندi بiرەۋلەر: "مەدۆەدەۆ پرەزيدەنت بولعانمەن، پۋتين پرەمەرلiككە سايلانادى. ءسويتiپ، بار بيلiك مينيسترلەر كابينەتiنiڭ قولىنا كوشەدi، ۇزاقمەرزiمدiك ساياسي رەفورمالاردى جۇرگiزگەن پۋتين 4 جىلدان كەيiن كرەمل قوجايىنى رەتiندە پرەزيدەنتتiككە قايتا كەلەدi" دەيدi. الايدا، بۇل پiكiرگە ءۇزiلدi-كەسiلدi قارسىلىق تانىتاتىندار سانى باسىم: "پۋتيننiڭ 45 ميلليارد دوللار جيناعان قارجىسى بار. قالعان عۇمىرىن پرەزيدەنتتiكپەن نەمەسە پرەمەرلiكپەن وتكiزiپ قور قىلمايدى، جەكە كاسiپكەرلiكپەن اينالىسۋعا بەت بۇرادى". ياعني، وتباسىن اسىراۋعا كاسiپكەرلiكپەن اقشا تابادى، سپورتپەن شۇعىلدانادى، قىدىرادى، بالىق اۋلايدى، قىسقاسى، قاراپايىم پەندەنiڭ ومiرiنە قايتا ورالادى. ايتپاقشى، كەزiندە پۋتيننiڭ بيلiك باسىنا كەلۋiنە كومەكتەسكەندەردiڭ بiرi — بەرەزوۆسكي "وليگارحتارعا جاساعان شابۋىلداردان" كەيiن ساياسي باسپانانى لوندوننان تاپقان. "كiسi ءولiمi، الاياقتىق، حالىق قازىناسىن تالان-تاراجعا سالۋ، جەمقورلىق" سياقتى باسقا دا ايىپتار تاعىلسا دا، ءوزiنiڭ كiناسiز ەكەندiگiن ايتقان ول، ورىستار جەرiندە دەموكراتيا ورناتۋدى كوكسەپ جۇرگەن كورiنەدi. اعىلشىندار جەرiندە جاتىپ الىپ، پۋتيندiك رەجيمدi سىناۋدان ول نە جالىققان، نە شارشاعان ەمەس. وسىدان بiراز ۋاقىت بۇرىن رف-داعى بيلiكتi توڭكەرiستiك جولمەن كۇشتەپ تارتىپ الۋعا دايىندالىپ جاتقانىن ايتقان بولاتىن. شەتەلدiك باق ارقىلى، ارينە. "پۋتين كونستيتۋتسيانى وزگەرتۋ ارقىلى پرەزيدەنتتiككە ءۇشiنشi رەت سايلانباۋى ءۇشiن 100 ميلليون دوللار جۇمساعانى جانە كەلەشەكتە وپپوزيتسياعا قولداۋ رەتiندە 100 ميلليارد جۇمساۋدى جوسپارلاپ وتىرعانى" تاعى بار. رەسەي مەن ۋكرايناداعى وپپوزيتسيالىق كۇشتەردi قارجىلاندىراتىن بەرەزوۆسكي: "الداعى پرەزيدەنتتiك سايلاۋ ادiلەتسiزدiكتەر مەن زاڭ بۇزۋشىلىقتارعا تولى بولادى" دەپ ەسەپتەيدi. تاۋەلسiز ساراپشىلاردىڭ كوپشiلiگi 100 ميلليون مەن 100 ميللياردقا قاتىستى اڭگiمەنiڭ شىندىققا جاناسپايتىنىن ايتادى. ال كرەمل بولسا، ونىڭ "رەسەيدەگi توڭكەرiسكە" قاتىستى ءار ايتقان ءسوزiن انتيپۋتيندiك پارتيالار مەن ساياساتكەرلەرگە قارسى شەبەر قولدانۋدا. ويتكەنi، مەملەكەتتiك قاۋiپسiزدiككە قاتەر ءتونiپ تۇر دەگەن جەلەۋمەن ماسكەۋ وپپوزيتسيالىق پارتيالاردىڭ قايدان جانە قالاي قارجىلاندىراتىنىن تەكسەرۋگە، سول ارقىلى ولاردى قورقىتىپ-ۇركiتۋگە دەن قويعان.

ءنازيا جويامەرگەنقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button