"قارا التىننىڭ" قۇنى ارتتى

وتكەن اپتادا نيۋ-يوركتەگi تاۋارلىق بيرجادا (NYMEX) 1 باررەل مۇناي باعاسى 100 دوللارعا جەتتi. 2008 جىلعى مۇناي شيكiزاتىنىڭ قۇنىنا قاتىستى ايتقان ساراپشىلار پiكiرi ءارتۇرلi. بۇل – 2008 جىلدىڭ اقپانىنداعى مۇناي تاسىمالداۋ جونiندەگi كەلiسiم-شارتتا كورسەتiلگەن كورسەتكiش. رەسمي مالiمەتتەرگە سۇيەنسەك، 2007 جىلى "قارا التىن" 58 پايىزعا قىمباتتاعان.

ساراپشىلار قاۋىمى الەمدiك نارىقتاعى مۇناي باعاسىنىڭ ءوسۋiن دۇنيە ءجۇزi بويىنشا مۇناي ەكسپورتى جاعىنان 8-ورىندى يەمدەنەتiن نيگەرياداعى اسكەري قاقتىعىستارمەن بايلانىستىرادى. ەگەر دامىعان جانە دامۋشى ەلدەردiڭ ەكونوميكاسى بiرگە وسپەسە، 100 دوللارلىق مۇناي الەمدiك ەكونوميكاعا كەرi اسەر ەتەدi. فرانس-پرەسس اگەنتتiگiنiڭ حابارلاۋىنشا، بۇگiندە جەر شارىنداعى ەڭ iرi مۇناي تاسىمالداۋشى مەملەكەتتەر قاتارىندا ساۋد اراۆياسى (كۇنiنە 10،72 ملن. باررەل مۇناي)، رەسەي (9،67 باررەل)، اقش (8،36 باررەل)، يران (4،12 ملن. باررەل)، قىتاي (3،84 ملن. باررەل) تۇر. الەمدەگi مۇنايدى ەڭ كوپ تۇتىناتىن ەلدەر — اقش (كۇنiنە 20،59 ملن. باررەل)، قىتاي (7،27 ملن. باررەل)، جاپونيا (5،22 ملن. باررەل)، رەسەي (3،10 ملن. باررەل)، گەرمانيا (2،63 ملن. باررەل). "قارا التىن" قۇنىنىڭ شارىقتاۋىنا كەيiنگi كەزدەرi جەر شارىنداعى اۋا رايىنىڭ كۇرت سۋىتۋى، دوللار باعامىنىڭ تومەنگە قاراي قۇلدىراۋى، سونداي-اق، نيۋ-يوركتiك بيرجاداعى اكتسيالاردى ساتىپ الۋداعى بەلسەندiلiك اسەر ەتكەن. اسiرەسە، جانار-جاعار ماي، پەشتiك جانە ديزەلدiك وتىنعا پايدالاناتىن مۇناي شيكiزاتىنىڭ قۇنى ارتۋى وندiرiستiك ورىنداردىڭ شىعىنىن كوبەيتەدi دەگەن قاۋiپ بار. بۇل الەمدiك نارىقتاعى ينفلياتسيا دەڭگەيiنiڭ كوتەرiلۋiنە، ەكونوميكا ءوسiمiن تەجەۋگە نەگiز بولماق. مۇنايدىڭ 100 دوللارعا جەتۋi تۇتىنۋشىلارعا قارجىلىق قانا ەمەس، پسيحولوگيالىق تۇرعىدا دا كەرi اسەر ەتەدi. يران مەن يراك اراسىنداعى سوعىستان كەيiنگi داعدارىستى ەسكە سالدى. ول كەزدە 36،83 دوللار تۇراتىن 1 باررەل "قارا التىن" 90،46 دوللارعا بiر-اق سەكiرگەن. ال 1980 جىلعى يراندىق توڭكەرiستەن كەيiن مۇناي باعاسى 101،70 دوللارعا دەيiن جەتكەن بولاتىن. حالىقارالىق ساراپشىلار قاۋىمى افريكا مەن تاياۋ شىعىستاعى ساياسي تۇراقسىزدىق پەن الەمدەگi مۇناي كەن ورىندارىنا سالىناتىن جاڭا ينۆەستيتسيالاردىڭ تاپشىلىعى كەسiرiنەن "قارا التىننىڭ" قۇنى جوعارىلاي بەرەتiنiن ايتادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ يندۋستريا جانە ساۋدا مينيسترi بىلتىر جىل سوڭىندا قازاقستاننىڭ iشكi نارىعىنداعى جانار-جاعارماي باعاسىنىڭ وسۋiنە دەلدالدار مەن الىپساتارلاردىڭ كiنالi ەكەندiگiن جانە ولاردى جۇگەندەۋگە قاتىستى ناقتى شارالار اتقارىلاتىنىن ايتقان. ۇكiمەت مۇناي مەن گازعا باي قازاق ەلiنiڭ iشكi نارىعىنداعى احۋالدى تەز ارادا رەتكە كەلتiرمەسە، باعا ساياساتىنىڭ سولقىلداقتىعى قازاقستان ازاماتتارىنا زيانىن تيگiزەتiنi انىق.

تەگIن قىزمەت – "قازتەلەكومنان"

قازاقتار عالامتورعا ارنايى جەلiسسiز-اق ەنەتiن بولدى. وعان ينتەرنەت جۇيەسiنە Wi-Fi تەحنولوگياسى ارقىلى قوسىلۋ ءادiسi مۇمكiندiك بەرمەك. "قازاقتەلەكومنىڭ" 2007-2009 جىلدارعا ارنالعان "الماتىدا Wi-Fi جۇيەسiن قۇرۋ" باعدارلاماسىنا سايكەس، الماتىنىڭ حالىقارالىق اۋەجايىندا Wi-Fi قىزمەتi تەگiن كورسەتiلە باستادى. ۇستiمiزدەگi جىلى وسى باعدارلاما رەسپۋبليكامىزدىڭ بارلىق وبلىس ورتالىقتارىنا ەنگiزiلەتiن كورiنەدi.

HILTON قازاقستاندى تاڭدادى

الەمگە ايگiلi Hilton Group قازاقستاندىق كاسiپورىنمەن بiرiگە وتىرىپ، استانادان قوناق ءۇي سالۋدى كوزدەيدi. "Hilton Astana" دەپ ايدار تاعىلعان قۇرىلىس نىسانى 2010 جىلى پايدالانۋعا بەرiلمەك. 68 ميلليون ەۋروعا باعالانعان قوناق ءۇي – ورتالىق ازيا ايماعىنداعى العاشقى قۇرىلىس جوباسى. Hilton Hotels جۇيەسiن ەۋروپادا دامىتۋعا جاۋاپتى ۆولفگانگ نيۋمان دامۋدىڭ العاشقى ساتىسىندا تۇرعان قازاقستاندىق تۋريزم سالاسىنان مول پايدا تابۋعا ءۇمiتتi. Hilton Group كومپانياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتi مايك كولليني: "قازاقستاننىڭ جەدەل دامىپ كەلە جاتقان ەكونوميكاسى قازاق نارىعىنا ەنۋگە قاتىستى قابىلداعان شەشiمiمiزدiڭ دۇرىستىعىن دالەلدەيدi" دەدi.

الياسكا مەن كانادا اراسىنداعى قۇبىر

ەنەرگەتيكالىق قوردى تاسىمالداۋدا بالامالى جولداردى تابۋعا مۇددەلiلەر كوپ. سولاردىڭ بiرi – كانادا. 2008 جىلدان باستاپ كانادالىق TransCanada Corp. كومپانياسى ەل اۋماعى ارقىلى وتەتiن قۇبىر جوباسىنا 26 دوللار كولەمiندە قارجى ءبولۋدi جوسپارلاپ وتىر. قۇبىر الياسكاداعى گاز كەن ورىندارى مەن كانادانىڭ باتىس بولiگiندەگi البەرت پروۆينتسياسىن جالعاستىرماق. قازiرگi كەزدە TransCanada Corp. وكiلدەرi الياسكا ۇكiمەتiمەن كەلiسسوزدەر جۇرگiزۋدە.

قارىز المايتىن بولدى

اقش-تاعى ەڭ iرi اۆتوكولiك كونتسەرنi — General Motors Corp. (GM) 4،1 ميلليارد دوللار كولەمiندەگi نەسيەنi الۋدان باس تارتتى. اقش-تىڭ قۇندى قاعازدار مەن بيرجا جونiندەگi كوميتەتiنە (SEC) ارنايى حات جولداعان كومپانيا وكiلدەرi قارىزدى الۋدان باس تارتۋ تۋرالى شەشiم GM كاسiپورنىنىڭ قارجىلىق جاعدايىنىڭ جاقسارۋىنا بايلانىستى قابىلدانعانىن ايتادى. كومپانيا 2008 جىلدىڭ العاشقى توقسانىنا تيەسiلi شىعىندى سىرتتىڭ كومەگiنسiز شەشۋگە قابiلەتتi كورiنەدi.

گازپروم افريكاعا اۋىز سالدى

رەسەي ورتالىق ازيامەن بiرگە تاياۋ شىعىس پەن افريكاداعى ەنەرگوقورعا قوجالىق ەتۋگە ۇمتىلۋدا. كرەملدiڭ ۋىسىنداعى گازپروم نيگەرياداعى گاز كەن ورىندارىن يگەرۋ ماقساتىندا ۇستiمiزدەگi جىلى 2،5 ميلليارد دوللار كولەمiندە ينۆەستيتسيا سالماق. قازiرگi تاڭدا ورىستار الەمدەگi ەڭ باي مۇناي جانە گاز قورىنا يە نيگەريانىڭ ۇكiمەتiمەن كەلiسسوزدەر جۇرگiزۋدە. نەگiزi ەنەرگەتيكا سالاسىنا قارجى قۇيۋعا بريتاندىق BG Group پەن Centrica دا مۇددەلiلiك تانىتقان. بiراق ورىستاردىڭ ۇسىنىسى اعىلشىندارعا قاراعاندا، الدەقايدا تيiمدi بولعان كورiنەدi. 2،5 ملرد. دوللاردى "قالتاسىنان" سۋىرىپ سالۋعا دايىن وتىرعان گازپروم "قانشا جىلدان بەرi نيگەريالىق گازدى پايدالانىپ كەلە جاتقان باتىستان گورi ورىستاردىڭ پايدالى ەكەندiگiن" جانە "قىتاي، امەريكالىق جانە ۇندiلiك ەنەرگەتيكالىق كومپانيالارمەن كۇرەسۋگە دايىن ەكەندiكتەرiن" مالiمدەگەن. رف باسشىسى پۋتين بىلتىر نيگەريالىق كوسەم ومار يار’ادۋاعا حات جازىپ، ەنەرگەتيكالىق سەرiكتەستiك ورناتۋ تۋرالى ۇسىنىسىن بiلدiرگەن بولاتىن. الدىن الا ايتىلعان بولجامدارعا قاراعاندا، گاز يندۋسترياسى ءوز دەڭگەيiندە يگەرiلمەگەن نيگەريا رەسەيدiڭ ۇسىنىسىنان باس تارتپاۋى مۇمكiن. مۇنداي شەشiم ەنەرگوقورلارعا تاپشى ەۋروپالىق نارىقتى تىعىرىققا تiرەيدi. ويتكەنi، مۇناي مەن گاز ونiمدەرiنە دەگەن سۇرانىس دەڭگەيi ۋاقىت وتكەن سايىن ءوسiپ كەلە جاتقان باتىس قازiردiڭ وزiندە ەنەرگەتيكالىق قوردى تاسىمالداۋدا ورىستارعا تاۋەلدi بوپ وتىر. دۇنيە ءجۇزi بويىنشا ەنەرگەتيكالىق قورعا مونوپوليا ورناتۋ ەۋرووداققا مۇشە ەلدەر ءۇشiن ەكونوميكالىق جانە ساياسي تۇرعىدا وتە تيiمسiز بولۋى سوندىقتان. ارينە، نيگەريانىڭ گازعا باي ايماقتارىنداعى اسكەري قاقتىعىستاردىڭ جيi قايتالاناتىنىن، ەلدەگi ساياسي تۇراقسىزدىقتى ەسكەرسەك، ورىستار گاز جولىنداعى كۇرەستە بiرقاتار قيىندىقتارعا تاپ بولادى. مۇندا قازiر Shell، Chevron مەن ExxonMobil سياقتى باسقا دا باتىستىق كومپانيالار مۇناي شيكiزاتىن وندiرۋمەن اينالىسىپ جاتىر.

اعىلشىندار دا الىپساتارلىققا ۇرىندى ما؟

Iشكi نارىقتاعى گاز بەن جارىق قۇنىنىڭ نەگiزسiز وسكەنiنە اعىلشىندار الاڭداپ وتىر. ۇلىبريتانيانىڭ قارجى مينيسترلiگi گاز بەن ەلەكتر قۋاتى باعاسىنىڭ كەنەتتەن شارىقتاۋىنا نارازىلىعىن بiلدiردi. كانتسلەر اليستەر دارلينگ گاز جانە ەنەرگەتيكالىق نارىققا باقىلاۋ جاساۋ جونiندەگi ورگانعا (Ofgem) حات جولداپ، باعا ءوسiمiنiڭ سەبەبiنە كۇمان كەلتiردi. بۇعان دەيiن اعىلشىنداردىڭ ەنەرگەتيكالىق Npower كومپانياسى 17،2 پايىزعا، ال جارىقتىڭ 12،7 پايىزعا قىمباتتايتىنىن جەتكiزگەن. مۇنداي شەشiم كومپانيانىڭ قىزمەتiن پايدالانۋشىلار اراسىندا نارازىلىق تۋعىزدى. ساراپشىلار مۇناي ونiمدەرiنiڭ قۇنى شارىقتاۋىنا بايلانىستى باسقا دا اعىلشىندىق ەنەرگەتيكالىق كومپانيالار گاز بەن جارىق باعاسىن قىمباتتاتۋى مۇمكiن ەكەندiگiن ايتادى. قىمباتشىلىق ۇلىبريتانيا ەكونوميكاسىنا كەرi اسەر ەتەتiنi بەلگiلi. السيتەر دارلينگ الەمدiك نارىقتاعى احۋالدى كولدەنەڭ تارتۋ iشكi نارىقتاعى قىمباتشىلىققا نەگiز بولماۋى كەرەكتiگiن ەسكەرتتi. سونىمەن قاتار Ofgem باسشىسىنا ۇلىبريتانيا مەن ەۋروپا نارىعىنا سايكەستەندiرiلگەن گاز بەن ەلەكتر جارىعىنىڭ تاسىمالىنا جانە ونىڭ كەلەشەكتەگi احۋالىنا قاتىستى قورتىندىنى تەز ارادا تابىس ەتۋگە تاپسىرما بەردi. كانتسلەردiڭ پiكiرiنشە، ەنەرگەتيكالىق كومپانيالاردىڭ گازدى ساتىپ الۋعا قاتىستى جاساعان كەلiسiمدەرiنiڭ ۇزاقمەرزiمدiك بولۋى دا باعا وسiمiنە قاتىستى كۇماندi قويۋلاتا تۇسەدi.

تۇرIكتەر الدانىپ قالدى

تەگەران اۋا رايىنىڭ كۇرت سۋىتۋىنا بايلانىستى تۇركياعا تاسىمالداناتىن تابيعي گازدى توقتاتتى. "كوگiلدiر وتىندى"ۇزدiكسiز تاسىمالداۋعا بiرنەشە رەت ۋادە بەرگەن يران قىستىڭ كوزi قىراۋدا تۇرiكتەردi گازسىز قالدىردى. سوزiنە بەرiكتiك تانىتا الماعان تەگەران بۇعان دەيiن دە تۇركيا حالقىن جىلۋسىز جانە جارىقسىز قالدىرعان بولاتىن. ول كەزدە انكارا iشكi نارىقتاعى تۇتىنۋشىلىق سۇرانىستى رەسەيدەن ەكسپورتتالاتىن ەنەرگەتيكالىق قور كولەمiن ۇلعايتۋ ارقىلى قاناعاتتاندىرعان. اپتانىڭ العاشقى كۇنi رەسمي مالiمدەمە جاساعان تۇركيانىڭ ەنەرگەتيكا مينيسترi حيلمي گۇلەر شيەلەنiسكەن جاعدايدى شەشۋ ءۇشiن ءوز ەلiنiڭ پرەمەر-مينيسترi رەدجەپ تايپ ەردوعانعا جۇگiنەتiنiن جەتكiزدi: "مەن ورىن العان احۋالعا قاتىستى يراندىق ارiپتەسiممەن پiكiر الماستىم. الايدا يران مەن رەسەي پرەزيدەنتتەرiمەن كەلiسسوزدەر جۇرگiزۋ ءۇشiن ۇكiمەت باسشىسىنا ءوتiنiش ايتۋعا ءماجبۇرمiن". انكارا مەن تەگەران اراسىنداعى 1996 جىلى قابىلدانعان كەلiسiم-شارتقا سايكەس، يران ەكi ەل اراسىندا سالىنعان قۇبىر ارقىلى كۇن سايىن تۇركياعا 27-28 ميلليون تەكشە مەتر "كوگiلدiر وتىن" جەتكiزۋگە مiندەتتi.

جاپوندار – بIزدIڭ نارىقتا

ۇلتتىق "قازاتومپروم" كومپانياسى مەن جاپونداردىڭ Kansai Eleسtric Power Co.، Nuclear Fuel Industries جانە Sumitomo Corporation كومپانيالارى اتومدىق ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى قۇجاتقا قول قويدى. اتالعان كاسiپورىندار ءۇلبi مەتاللۋرگيالىق زاۋىتىنىڭ مۇمكiندiگiن پايدالانۋ جونiندەگi ءوزارا تۇسiنiستiك مەموراندۋمىن قابىلدادى. Kansai Elektric Power Co. قۋاتتىلىعى جاعىنان العاندا، جاپونياداعى ەكiنشi ەنەرگەتيكالىق كاسiپورىن بولىپ تابىلادى. وساكا قالاسىندا ورنالاسقان كومپانيا كانساي ايماعىنداعى 133 ملن. جاپوندى ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتiپ وتىر. سونىمەن قاتار اقپاراتتىق تەحنولوگيا، تەلەكوممۋنيكاتسيا، قۇرىلىس پەن كولiك نارىعىندا دا بەلسەندi ارەكەت ەتەدi. Nuclear Fuel Industries Ltd. (NFI) كومپانياسى 1972 جىلى The Furukawa Electric Co. Ltd. اتومدىق كاسiپورنى مەن Sumitomo Eleسtric Industries Ltd. كاسiپورنىنىڭ بiرiگۋiنiڭ ناتيجەسiندە قۇرىلعان. ولاردىڭ iشiندە جوعارى قىزۋداعى گاز رەاكتورلارى مەن جەدەل نەيتروندار رەاكتورلارىنا ارنالعان جانار-جاعارماي كومپونەنتتەرi دە بار. NFI يادرولىق جانارمايدى ءوندiرۋ، دامىتۋ، وڭدەۋگە كوپ كوڭiل بولەدi. Sumitomo Corporation بولسا، مەتالل مەن كولiك نارىعىنداعى، ماشينا قۇرىلىسى، ەلەكترونيكا، كومiرسۋتەگi قورلارى، ەنەرگەتيكا مەن لوگيستيكا سالاسىنداعى ينۆەستيتسيالارمەن اينالىساتىن حالىقارالىق ساۋدا كومپانياسى.

اعىلشىندار العا شىقتى

Oxford Economics اقپاراتتىق كومپانياسىنىڭ مالiمدەۋiنشە، سوڭعى 15 جىلدا العاش رەت اعىلشىنداردىڭ ەكونوميكاسى الەمدiك ەكونوميكاداعى ۇزدiك كورسەتكiشكە يە بولعان. اقش-تى باسىپ وزعان ۇلىبريتانيانىڭ جان باسىنا شاققانداعى جالپى iشكi ءونiمi بۇگiندە 23،5 مىڭ فۋنتتى (47 مىڭ اقش دوللارى) قۇرايدى. بۇل كورسەتكiش امەريكالىقتارمەن سالىستىرعاندا، 500 دوللارعا ارتىق. ال فرانتسيا مەن گەرمانياداعى ءجIو كولەمi 43،3 مىڭ دوللارعا تەڭ. الايدا اقش ازاماتتارىنىڭ ساۋدا جاساۋداعى بەلسەندiلiگi امەريكالىق قوعامداعى تاۋارلار مەن قىزمەت كورسەتۋ تۇرلەرi باعاسىنىڭ تومەندiگiنە بايلانىستى باسەڭدەمەگەن كورiنەدi.

ءنازيا جويامەرگەنقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button