ەسكI جىلدا ەستە قالار وقيعالار

2007 جىلعى ساياسي وقيعالارعا شولۋ

ءوتiپ بارا جاتقان دوڭىز جىلى ەلiمiز ساياسي وقيعالارعا تولى بولدى. ەڭ ەستە قالاتىندارىن عانا سانامالاعان كۇننiڭ وزiندە ساۋساعىمىز جەتپەي قالاتىن ءتۇرi بار. سونىمەن، 2007 جىلى ساياساتتا نەسiمەن ەستە قالدى؟

ارينە، ەڭ باستىسى، كونستيتۋتسياعا ەنگiزiلگەن وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار. 2007 جىلدىڭ 21 مامىرىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ نەگiزگi زاڭى – كونستيتۋتسياعا وزگەرiستەر ەنگiزiلدi. 1995 جىلى قابىلدانعان اتا زاڭىمىزعا بۇل ەنگiزiلiپ وتىرعان العاشقى وزگەرتۋلەر. كونستيتۋتسياعا ەنگiزiلگەن جاڭا باپتار بويىنشا – ەلiمiزدەگi سايلاۋ بۇرىنعىداي ماجوريتارلىق تارتiپپەن ەمەس، پروپورتسيونالدى تارتiپپەن وتكiزiلەتiن بولدى. ياعني، بۇدان بۇرىنعى پارلامەنت سايلاۋلارى بويىنشا، ۇمiتكەرلەر ءوزiن-ءوزi ۇسىنا الاتىن مۇمكiندiككە يە بولىپ كەلگەن بولسا، بۇدان بىلاي بۇل جۇيە وزگەرتiلiپ، ەندi سايلاۋ تەك پارتيالىق تiزiم بويىنشا وتەتiن بولدى. ءسويتiپ، ەلiمiزدiڭ سايلاۋ جۇيەسi تۇبەگەيلi وزگەرiسكە ۇشىرادى. ساياسي پارتيالاردىڭ سالماعى ارتتى. بۇل ءوز كەزەگiندە پارتيالاردىڭ iسiنiڭ جاندانۋىنا مۇمكiندiك بەردi. ەلباسى «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ جەتەكشiلiگiن قولىنا الدى.

كونستيتۋتسياعا ەنگiزiلگەن وزگەرتۋلەرگە سايكەس «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتi تۋرالى»، «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتi جانە ونىڭ دەپۋتاتتارىنىڭ دارەجەسi تۋرالى»، «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋلار تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭدارعا تولىقتىرۋلار مەن وزگەرتۋلەر ەنگiزiلدi. ساياسي بيلiك پرەزيدەنتتiك جۇيەدەن پرەزيدەنتتiك-پارلامەنتتiك جۇيەگە اۋىستى. ەل پرەزيدەنتiنiڭ سايلانۋ مەرزiمi بۇرىنعىداي ەكi اۋىسىممەن عانا شەكتەلگەنiمەن، بiرiنشi پرەزيدەنتكە شەكتەۋسiز قۇقىق بەرەتiن زاڭ قابىلداندى. دەمەك، بiرiنشi پرەزيدەنتتiڭ پرەزيدەنتتiك وكiلەتتiگiنە شەك قويىلمايتىن بولدى.

ماۋسىمنىڭ 20-سىندا پارلامەنت ءماجiلiسiنiڭ 3-شاقىرىلىمى تاراتىلىپ، كەزەكتەن تىس ءماجiلiس سايلاۋىنىڭ ۋاقىتى بەلگiلەندi. بۇل بۇعان دەيiن تىم-تىرىس جاتقان ساياسي پارتيالاردىڭ iسiنiڭ جاندانۋىنا تۇرتكi بولدى. بiزدiڭ پارتيالاردىڭ سايلاۋ ءۇشiن عانا تiرلiك ەتەتiندiگiن بۇل جولعى ساياسي دودا تاعى بiر دالەلدەپ بەردi. 6 پارتيا سايلاۋ مارافونىنا قاتىسىپ كەتتi.

تامىزدىڭ 18-iندە ءماجiلiستiڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋى مەن ءماسليحاتتاردىڭ كەزەكتi سايلاۋى ءدوپ كەلدi. پروپورتسيونالدىق جۇيەنi العاش تاجiريبەدەن وتكiزگەن قازاقستانعا بۇكiل الەم كوز تiكتi. شەتەلدiك باقىلاۋشىلار جان-جاقتان اعىلدى. سايلاۋ بارىسىنىڭ بارىنشا اشىق، ءارi ادiلەتتi ءوتiپ جاتقاندىعىن شەتەلدiكتەر مويىندايتىندىعىن بiلدiردi. بiراق، سوعان قاراماستان سايلاۋ قورىتىندىسىندا قازاقستاندا بiر پارتيالى ءماجiلiس جاساقتالدى. وپپوزيتسيا سايلاۋ ءادiل وتپەدi دەپ، قانشا تۋلاسا دا، قالىپتاسقان جاعدايمەن كەلiسۋگە ءماجبۇر بولدى. تمد-لىق باقىلاۋشىلار سايلاۋدىڭ ءادiل وتكەندiگiنە كەپiلدiك بەرسە، ەقىۇ جانە باسقا دا باتىستىق باقىلاۋشىلار سايلاۋدا ءبارiبiر اكiمشiلiك زاڭ بۇزۋشىلىقتاردىڭ ورىن العانىن مالiمدەدi. الايدا، سايلاۋ بارىسىندا وراسان زور بۇرا تارتۋشىلىقتاردىڭ بولماعانى نەمەسە بولعاندىعىن دالەلدەپ بەرە الماعاندىعى حالىقارالىق ۇيىمنىڭ دا قازاقستانداعى سايلاۋدىڭ قورىتىندىسىنا مويىنسۇنۋىنا نەگiز بولدى.

بايقوڭىر. قاشاعان. ەقىۇ

قىرقۇيەكتiڭ 6-سىندا بايقوڭىردان ۇشىرىلعان «پروتون» زىمىرانى اپاتقا ۇشىراپ، قازاقستان ەكولوگياسىنا اجەپتاۋiر زيانىن تيگiزگەن ەدi. باسىندا قازاق بيلiگi جالىن كۇجiرەيتiپ، وتەماقى تولەنبەيiنشە، بايقوڭىردان «پروتون» ۇشىرۋعا تىيىم سالاتىندىعىن مالiمدەگەن بولاتىن. بiراق، كوپ كەشiكپەي ول تاباندىلىقتارىنان اينىپ قالدى. ءسويتiپ، ەل رەسپۋبليكا كۇنiن تويلاپ جاتقاندا، رەسەي بايقوڭىردان «پروتون» ۇشىرىپ ۇلگەردi. ال، 6-قىركۇيەكتە اپاتقا ۇشىراعان «پروتون-م» زىمىران تاسىعىشىنان كەلگەن زياندى ەسەپتەپ شىعارۋدى كەيiنگە، جىل سوڭىنا شەگەردi. بۇنىڭ دا ءوز استارى بار ەكەن. رەسەيدەن 60،7 ميلليون دوللاردى وتەماقى رەتiندە ءوندiرiپ الاتىندىقتارىن ايتىپ، بىلايعى جۇرتتى تىنىشتاندىرىپ قويعان بيلiك ەندi وتەماقىنىڭ ونداعان ەسەگە تومەندەپ كەتكەنiمەن كەلiسiپ وتىر. قازاننىڭ باس كەزiندە وتەماقى 8،5 ميلليون دوللارعا دەيiن تومەندەپ ەدi. 19-جەلتوقسانداعى «كوممەرسانت» («كازاحستان نە داست روسسي پۋسكا»، «كوممەرسانت»، №234 (3810)، 19. 12. 2007) گازەتiنiڭ تاراتقان مالiمەتiنە قاراعاندا، بۇل سوما 2،5 ميلليون دوللاردى عانا قۇراعان. دەمەك، قازاق ءوزiنiڭ دەگەنiندە تۇرا المايتىندىعىن تانىتتى. كورشi رەسەيدiڭ ايتقانى زاڭ بولىپ قالا بەرەتiندiگiن كورسەتتi. رەسەيدiڭ بۇل وتەماقىسىنا كەلiسپەيتiندiگiن بiلدiرگەن رەسمي استانا ازiرگە بايقوڭىردان كەلەسi جىلى ۇشاتىن «پروتون» زىمىران تاسىعىشىنىڭ سانىن ەكi ەسەگە دەيiن ازايتاتىنىن ايتىپ قوقان-لوقى كورسەتۋدە. بiراق، رەسمي استانانىڭ بۇل بىلايعى جۇرتقا كورسەتكەن دوعى عانا سەكiلدi. ويتكەنi، رەسەي كەلەسi جىلى بايقوڭىردان 8، تiپتi كەيبiر اقپاراتتار بويىنشا 12 ۋلى گەپتيلi بار «پروتون» ۇشىراتىندىعىن سەنiمدi تۇردە مالiمدەپ وتىر. ال، قازاقستان ونىڭ 4-ەۋiن عانا ۇشىرۋعا رۇقسات ەتەتiندiگiن ايتىپ باعۋدا. كەلiسسوزدەر وسى جىلدىڭ سوڭىندا اياقتالماقشى. دەمەك، رەسەي بۇل جولى دا ءوز دەگەنiنە باعىندىرماي قويمايتىن سىندى.

قازاقستاننىڭ جىل سوڭىنا قالدىرعان تاعى بiر ماسەلەسi – سوڭعى 30 جىلدا الەمدە ەڭ iرi مۇناي قورى تابىلعان قاشاعان كەن ورنىن يگەرۋ جايى بولعان ەدi. The Financial Times گازەتiنiڭ جازعانىنا قاراعاندا، جىل بويى قاشاعاندى يگەرۋدە ءوز كوزدەگەنiنەن تانباعان قازاقستان اياقاستى تاعى دا مەيرiمدiلiك تانىتقان. اتاپ ايتار بولساق، جوبا جۇمىس iستەي باستاعاننان كەيiن 10 جىل بويىنا جىلىنا 120 ميلليون دوللار الىپ تۇراتىن بولدى. بۇل – قاشاعانداعى مۇنايدان تۇسەتiن تابىستىڭ بار-جوعى 2%-ى عانا. ونىڭ ەسەسiنە قازاقستان قازمۇنايگازدىڭ قاشاعانداعى ۇلەسiن ارتتىرماق. ءسويتiپ، 20-جەلتوقساندا جاسالعان جاڭا مەموراندۋم بويىنشا، قازاق ەلi باتىستىق ينۆەستورلاردى تاعى بiر تاڭدانتتى. بۇل شەتەلدiك ينۆەستورلار ءۇشiن ەش جەردە، ەشۋاقىتتا جاسالماعان جومارتتىق. ولار شور-شور التىنعا باتاتىندىعىنا قۋاندى.

جىل سوڭىنداعى ەڭ ۇلكەن ساياسي جاڭالىق – قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتەتiندiگi. ارينە، 2008 جىلى بولماسا دا، قازاقستان 2009 جىلى حالىقارالىق ەڭ بەدەلدi ۇيىم تiزگiنiن پوستكەڭەستiك مەملەكەتتەر iشiندە العاشقى بولىپ قولىنا الادى. ۇيىمعا مۇشە 56 مەملەكەتتiڭ بارلىعى بiردەي قازاقستاننىڭ 2009 جىلعى توراعالىعىنا قارسىلىق تانىتپادى. بۇل ەلiمiزدiڭ الەمدiك قاۋىمداستىق الدىنداعى ەڭ ۇلكەن جەڭiسi دەسە دە بولعانداي. وپپوزيتسيالىق گازەتتەر جازىپ جۇرگەندەي، بۇل قازاق مۇنايى ءۇشiن جاسالعان ايىرباس بولسا دا، ەلiمiزدiڭ دەموكراتيالىق دامۋ جولىنداعى بەتبۇرىسىنا بەرiلگەن باعا بولسا دا، ايتەۋiر كوزدەگەن ماقساتتىڭ ۇدەسiنەن شىعا بiلدi.

مiنە، 2007 جىلعى ايتۋلى وقيعالاردىڭ تiزiمi وسىلاي.

ەسەنگۇل كاپقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button