ۇلت مۇددەسI — ۇلتتىق يدەيا

قازاقستان ءوز الدىنا جەكە شاڭىراق تiگiپ، دەربەس ەل بولعالى ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ باعىت-باعدارىن ايقىنداي الماي-اق كەلەدi. كەڭەستiك يدەولوگيانىڭ ساي-سۇيەگiمiزدەن ءوتiپ كەتكەنi سونشالىق، تاۋەلسiزدiكتiڭ تۋىن كوتەرگەلi 16 جىل بولسا دا، كوممۋنيزم ەلەسiنەن ءالi ايىعا الماي ءجۇرمiز.

قازاقستاندىق ۇلت جانە ءۇش تۇعىرلى تIل

تاۋەلسiزدiگiمiزدi جاريالاعان كۇننەن باستاپ، رۋحاني كەڭiستiگiمiز بوس قالدى. ءدال وسى ولقىلىلىقتى پايدالانۋعا كiمدەر ۇمتىلمادى دەيسiز. ەڭ الدىمەن، دiني ميسسيونەرلەر قاپتادى. كەلسiن-كەلمەسiن اركiم ءوز دiندەرiن ۋاعىزداپ، قازاقستاننىڭ رۋحاني كەڭiستiگiنەن ورىن الۋعا تالاپتاندى. سونىڭ ناتيجەسiندە، كوپ دiندi، كوپ كونفەسسيالى ەل اتاندىق. بۇنىمەن دە تۇرمادى ساياسي يدەولوگتار «ەۋرازيالىق» دەيسiز بە، «قازاقستاندىق» دەيسiز بە، ايتەۋiر ءتۇر-تۇلعاسى قازاققا جات يدەيالاردى تىقپالاي باستادى. بiراق، بيiك مiنبەردەن «قازاقتىق يدەيانى» ۇسىنىپ، ونى قولداپ كەتكەن ادام از بولدى. يدەولوگيالىق باعىت-باعدارىمىزدىڭ ءالi كۇنگە دەيiن بiر iزگە تۇسپەۋi سالدارىنان بولار، جازۋشىلارىمىز سۇبەلi تۋىندى جازا المادى، زيالىلارىمىز اقىرىپ تەڭدiك سۇراۋعا جالتاق. ءسويتiپ، ەلiمiزدە يدەولوگيالىق سولقىلداقتىق پايدا بولدى.

بۇگiندە بيiك مiنبەردەن جيi ايتىلا باستاعان «قازاقستاندىق ۇلت» جانە «ءۇش تiلدiلiك» يدەياسى تۇبiندە ومiرشەڭ بولا قويمايتىنى ايدان انىق، ونى اقوردا يدەولوگتارى بiلمەي وتىرعان جوق، بiلسە دە ادەيi تىقپالاپ وتىر. قازاقستان قوعامى بۇل يدەيانى مۇلدەم قولداپ كەتە قويعان جوق. ءالسiز بولسا دا ءار جەردەن ۇلت پاتريوتتارىنىڭ ءۇنi قۇمىعىپ ەستiلە باستادى. باسپاسوزدە بۇعان وراي اركiم ءوز پiكiرiن بiلدiرiپ جاتىر. دەمەك، بۇل قۇبىلىستىڭ جالپىحالىقتىق سيپات الىپ، جاپپاي قولداۋعا يە بولىپ كەتەر ءتۇرi جوق. دەگەنمەن، اتالعان يدەيانى قولدامايتىنداردىڭ ەسەسiنە ۇسىنىپ وتىرعان ەشتەڭەسi تاعى جوق.

«Pozit.kz» سايتىنداعى الماس كوشەرباەۆتىڭ «پاناتسەيا وت زومبيروۆانيا» اتتى ماقالاسىندا، «قازاقستاندىق ۇلت يدەياسىن تىقپالاۋ، ءۇش تiلدiلiكتi كۇشتەپ تاڭۋ ونسىز دا ۋشىعىپ تۇرعان ۇلتارالىق تاتۋلىققا ماي قۇيا تۇسەدi. بۇل وزگەلەردiڭ ەمەس، قازاقتىڭ نامىسىن تاپتايدى، ونسىز دا جەتiم بالانىڭ تاعدىرىن كەشiپ جۇرگەن قازاق تiلiن كولەڭكەدە قالدىرادى. ونىڭ سوڭى جاقسىلىققا اپارماس» دەگەن ول. ءدال وسى سەكiلدi ويدى الەكسەي لوبانوۆ «Zona.kz» سايتىندا «مى ۆسە ۆ ودنوي لودكە» دەگەن ماقالاسىندا كەلتiرگەن. ال، ۇشتiدiلiك يدەياسىن ۇسىناتىنداردىڭ دالەلi كانادا، شۆەيتساريا جانە سينگاپۋر ەلدەرiنiڭ تاجiريبەسi. بiراق، ولار بiر ماسەلەنi ۇمىتىپ كەتە بەرەدi. اتالعان مەملەكەتتەردiڭ بارلىعى – ەميگرانتتار ەلi عوي. وعان امەريكا دا قوسىلادى. قازاق يدەولوگتارى iرگەمiزدە تۇرعان رەسەيدiڭ ساياسي-ەكونوميكالىق جولىن تاڭداۋعا قۇشتار. رەسەي جۇرگەن سوقپاقپەن جۇرۋگە ىنتالى. الايدا، رەسەيدiڭ ۇلت ساياساتىنا كوزجۇمبايلىقپەن قارايدى. ارينە، رەسەي تولقۇجاتىندا «رەسەيلiك» دەپ جازۋدى تاڭداعانمەن، « ۇلى ورىستىق» يدەياسى بەكەم. رەسپۋبليكالار مەن اۆتونوميالىق وكرۋگتاردى بiرتiندەپ جويىپ، رەسەيگە ءوز ەركiمەن قوسىپ الۋعا كۇش سالۋدا. فەدەراتيۆتi مەملەكەت بولعانىنا قاراماستان، سۋبەكتiلەرiنiڭ ۇلتتىق ماسەلەسiن اياققا تاپتاپ، ۇلت تiلiن جويىپ، مەملەكەتتiك تiل رەتiندە تەك ورىس تiلiن جاريالادى. رەسپۋبليكالار اۋماعىندا ورىس تiلiنiڭ قولدانىلۋىن كەڭەيتۋ ماقساتىندا، ۇلت تiلiنە باسىمدىق بەرمەي وتىر. وزگەنiڭ ءبارiن رەسەيدەن ۇيرەنەتiن اعالارىمىز ۇلت ساياساتىنا كەلگەندە نەگە مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنا كوز تiگە قالدى ەكەن تۇسiنiكسiز. رەسەي اعىلشىن تiلiن كۇشپەن تاڭىپ وتىرعان جوق. ونى ۇيرەنۋ ۇيرەنبەۋ اركiمنiڭ ءوز ەركiندەگi شارۋاسى. ال، مەملەكەتتiك تiلدi ۇيرەنۋ — ءاربiر ازاماتتىڭ عانا ەمەس، سول ەلدiڭ ازاماتى اتانعىسى كەلگەن شەتەلدiكتiڭ دە مiندەتi. بiزدەگi ءۇش تiلدiلiك تۇعىرناماسى مەن قازاقستاندىق ۇلت يدەياسى ورىس تiلiنiڭ دارەجەسiن بەكەمدەۋ ءۇشiن قاجەت بولىپ وتىرعان سياقتى. ورىس تiلiن ساقتاۋدىڭ نەشە ءتۇرلi قيتۇرقى امالدارىن ويلاپ تاپقان بيلiك بۇل جولى – ءۇش تiلدiلiكتi بەكەمدەۋ ارقىلى، ورىس تiلiنiڭ ماڭگiلiك ءومiرiن ۇزارتۋدى كوزدەپ وتىرعان سىندى.

قازاق ۇلت رەتIندە قالىپتاسقان با؟

قازiر كەڭسەلەرگە تىعىلىپ قازاقتىڭ جاعدايىن تالقىلايتىندار دا، تەلەارنالارداعى توك-شوۋلار دا وسى ماسەلەنi ءسوز ەتەتiن بولىپ الىپتى. مەملەكەتتiك تاريحى مىڭ جىلدارعا سوزىلسا دا، ۇلت رەتiندە تاريح ساحناسىنان بەرiك ورىن السا دا، ونىڭ ۇلت رەتiندە پiسiپ جەتiلمەگەنi جايلى ءسوزدiڭ قوزعالۋىنىڭ ءوزi ۇلتتىڭ وزiنە دەگەن سەنiمiنiڭ ازايۋىن تانىتسا كەرەك. وسىدان بiر عاسىر ۋاقىت بۇرىن، رەسەيدiڭ قولاستىندا، تiپتi اۆتونوميالىق دارەجەمiز دە بولا قويماعان كەزدە «الاش» زيالىلارى وسى ماسەلەنi كۇن تارتiبiنە قويىپ كورمەگەن ەكەن. كەرiسiنشە، «الحامدۋللا، التى ميلليون قازاقپىز!» دەپ ءوز رۋحىن وزدەرi اسقاقتاتقان. ال، مەملەكەت تاۋەلسiزدiگiن قولىنا الىپ، تاريح ساحناسىنان قايتا ورىن العان ححI عاسىردا، مۇنداي سولقىلداقتىق تانىتۋىمىز، ۇلتتىق رۋحىمىزدىڭ كەمي تۇسكەندiگiن بiلدiرسە كەرەك. بۇل ماسەلە كوتەرiلگەن «قازاقستان» ۇلتتىق ارناسىنداعى «كوكپار» باعدارلاماسىندا دا، «31 كانال» ارناسىنىڭ «زامانداستار» باعدارلاماسىندا دا بiر تەزيس ورتاعا سالىندى. «بiز قازاقتىڭ نامىسىنا كەلەتiن ءسوز ايتساق، ەشكiم ورە تۇرەگەلiپ ونىڭ نامىسىن جىرتپايدى، كەرiسiنشە، بiرگە جامانداسادى، ال رۋىنىڭ نامىسىنا كەلەتiن ءسوز ايتساق اتتانداپ، جاعا جىرتىسۋعا دەيiن بارامىز. دەمەك، بۇل بiزدiڭ ۇلت رەتiندە قالىپتاسپاعاندىعىمىزدىڭ كورiنiسi ەمەس پە؟» دەيدi جۇرگiزۋشiلەرi. مەن شىنىمدى ايتسام، بۇنداي اڭگiمەنi تەك وسى ادامداردىڭ اۋزىنان ەستiپ وتىرمىن.

راس، اباي ءوز ۇلتىنىڭ كەمشiلiگiن تەرمەلەگەن شىعار، ا.بايتۇرسىن ۇلى قازاقتىڭ كەمشiلiگiن ايتقان شىعار. قازاقتىڭ بويكۇيەزدiگi مەن جايباسارلىعىن قازiرگi ۇلت زيالىلارى دا ەسكەرتiپ جاتقان شىعار. بiراق، بۇل ۇلتىن جەك كورۋشiلiكتiڭ نىشانى دەگەنگە كiم سەنەدi. كەرiسiنشە، ۇلتتىق نامىستى جانۋدىڭ امالدارى شىعار.

قازاق ۇلت رەتiندە قالىپتاسقالى التى عاسىر ۋاقىت بولدى. سونىڭ ناتيجەسiندە وتارشىل كۇشتەردiڭ تاباندى ەزگiسiنەن امان قالدى. ۇلت رەتiندە جويىپ جiبەرۋگە قانداي امال-ايلا جاساسا دا، قازاق بۇگiنگە جەتتi. تاۋەلسiزدiكتiڭ كوك بايراعىن جەلبiرەتتi. ەندi وسى بايراقتىڭ ماڭگi جەلبiرەۋiنە جۇمىس iستەۋiمiز كەرەك. ول ءۇشiن السiرەپ كەتكەن ۇلتتىق سانامىزدى وياتۋىمىز قاجەت. ءوسiپ كەلە جاتقان ورiمدەي جاستارىمىزدىڭ ساناسىنا ءوزiن-ءوزi كەمسiتەتiن يدەيالاردى تاڭباعان ءجون.

بiزدiڭ ساياسي سانامىزدىڭ السiزدiگi سالدارىنان ساياساتكەرلەر قازاق تاعدىرىن ويىنشىققا اينالدىرىپ وتىر. ايتالىق، قازاقستاندا 90-شى جىلداردىڭ باسىندا باستالعان iشكi ابىر-سابىر، اۋىلدان قالاعا اعىلۋشىلىققا كوزجۇمبايلىقپەن قاراعان ەدiك. Iشكi ساياسات ۋشىعىپ، جاڭا الەۋمەتتiك پروبلەمالار بوي كوتەرە باستادى. اۋىلدان قالاعا كەلگەن جۇرتتىڭ ساياسي ساناسى ءوسiپ، تەڭدiك سۇراي باستاعان كەزدە، حالىقتى قايتادان اۋىلدا ۇستاۋ ماسەلەسi كۇن تارتiبiنە شىعارىلدى. كەرiسiنشە، كەلiمسەكتەردiڭ قازاق ەلiندە جۇمىس iستەۋiنە مول مۇمكiندiك جاساپ، ەلiمiزدiڭ ەسiگiن تاعى ايقارا اشتىق. تاعى دا رەسەيدi مىسالعا كەلتiرەيiك. وندا كەرiسiنشە، كەلiمسەكتەردiڭ كەلۋiنە كەدەرگi كەلتiرiپ باعۋدا. قارا بازاردا ساۋدا جاساپ تۇرعان ورتالىق ازيالىق تۇرعىنداردى قۋدىڭ شاراسىمەن ەكi جىلداي اينالىسىپ كەلەدi. ونىڭ ورنىنا شەكارا ايماقتارعا ورنالاستىرۋ ءۇشiن شەتتە جۇرگەن قانداستارىن شاقىرىپ جاتىر. بiز ورالمانداردىڭ كەلۋiنiڭ جۇيەلi ساياساتىن جۇرگiزگەننiڭ ورنىنا، جۇمىس كۇشi دەگەندi جەلەۋ ەتiپ، جىلىنا ميلليونعا جۋىق ادامنىڭ قازاقستانعا كەلiپ ورنالاسۋىنا جول اشتىق.

بiزدەگi قازiرگi جەرگiلiكتi ۇلتتىڭ بيلiكپەن كەلiسپەۋشiلiگi ستيحيالى تۇردە ورىن الىپ وتىر. ايتالىق، شاڭىراقتاعى دۇربەلەڭ، اتىراۋ، الماتى وبلىستارى مەن وڭتۇستiك قازاقستانداعى ماياتاس وقيعاسى جەرگiلiكتi ۇلتتىڭ اشۋ-ىزاسىنىڭ ءالسiز كورiنiسi. بۇنىڭ استارىندا الەۋمەتتiك تەڭسiزدiك جاتقانىمەن، ءوز ەلiندە وگەي بالانىڭ كۇيiن كەشكەن قازاق اشۋلى. قانداي ارەكەت بولسا دا، ماڭايىنداعى وزگە ۇلت وكiلدەرiنەن اشۋىن قايتارۋعا تىرىسۋدا. سول شاڭىراق وقيعاسىنا كiنالiلەردiڭ الدى جيىرما جىلعا سوتتالعاندا، مالوۆودنىيداعى سوتتىڭ ۇكiمi جاريالانىپ، قازاقتار كiنالi بولىپ تابىلعاندا، ماياتاس وقيعاسىنىڭ تiگiسiن جاتقىزىپ، از ۇلتتارعا قىسىم كورسەتiپ جاتىر دەپ قازاقتاردى كiنالاعاندا، قازاق تاعى ءۇنسiز قالدى. ءوز باۋىرلارىنىڭ تاعدىرىنا بەيجاي قارادى. دەمەك، بۇل بiزدiڭ ساياسي سانامىزدىڭ ءالi السiزدiگiن تانىتادى. ياعني، قازاقتى وياتا بiلەتiن ساياسي قايراتكەردiڭ پiسiپ جەتiلمەگەندiگiنiڭ كورiنiسi.

بۇعان بيلiك مۇددەلi. قازاقتىڭ تاريحىن سىزىپ تاستاپ، «مەملەكەتتiگi بولماعان» ەل رەتiندە تانىتۋعا قۇشتار توپتار قازاق حاندىعىنىڭ 570 جىلدىعىن، «الاش» قوزعالىسىنىڭ 90 جىلدىعىن، «جەلتوقسان كوتەرiلiسiنiڭ» 20 جىلدىعىن كوز جۇمىپ عانا وتكiزiپ جiبەردi. بiزدiڭ قاسىرەتiمiز دە وسى. تاريحتى اركiم وزiنەن باستاۋعا ۇمتىلادى، بيلiك باسىنداعىلار ۇلتتىق مۇددەدەن گورi جەكە باسىنىڭ قامىن كوبiرەك كۇيتتەيدi، اقىر اياعىندا وتارسىزداندىرۋ ساياساتى دا جۇرگiزiلمەي وتىر. وسىنىڭ سالدارى «قازاقتىڭ» ۇلت رەتiندە قالىپتاسقانىنا كۇمانمەن قارايتىن ويعا دا جەتەلەۋدە.

ءتۇيiن: سونىمەن تاۋەلسiزدiگiمiزدiڭ كوك بايراعى جەلبiرەگەنiنە 16 جىل. اتا-بابالارىمىزدىڭ عاسىرلار بويعى ارمانى قولىمىزدا. ەندi ونى باياندى ەتۋ بiزگە سەرت. بۇگiنگi ۇرپاق پەن بولاشاق ۇرپاقتىڭ ارقالار اماناتى. تاۋەلسiز ەلدiڭ تۋى ەشقاشان جىعىلماسىن، ەڭ ۇلىق مەيرامىمىز باياندى بولسىن.

ەسەنگۇل كاپقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button