سIبIردIڭ توڭىندا سIرەسكەندەر

بيىل ساياسي قۋعىن-سۇرگiننiڭ باستالعانىنا 70 جىل تولادى. رەسمي دەرەككە جۇگiنسەك، سول جىلدارى قازاقستاندا 125 مىڭ ادام «حالىق جاۋى» اتاندى، ونىڭ 22 مىڭى اتۋ جازاسىنا كەسiلگەن. تەمiردەي جۇيەدەن ءزابiر كورگەندەردiڭ بارلىعى (وتباسى، بالا-شاعاسىن قوسقاندا) ميلليوننان اسادى ەكەن.

ۆ.مولوتوۆ، نكۆد باسشىسى ن.ەجوۆ، كسرو پروكۋرورى ۆىشينسكي قول قويعان سوۆەت ۇكiمەتiنە قارسى بايلار، مولدالارمەن اياۋسىز كۇرەسۋ جونiندەگi قۇجات قازاقستانعا دا كەلگەن. 1937 جىلعى 5 تامىزدا ەجوۆتىڭ №00447 بۇيرىعىندا قانشا ادامدى قاماۋ، قانشا ادامدى اتۋ كەرەكتiگi تۋرالى ايتىلدى. تۇتقىنعا الۋ ءۇشiن جەرگiلiكتi پروكۋروردىڭ قاعازى كەرەك ەمەس ەدi، بiردەن تۇتقىنعا الۋ تۋرالى نۇسقاۋ بەرiلدi. وسى جىلدىڭ 15 تامىزىنداعى ەجوۆتىڭ №00486 قۇپيا بۇيرىعىندا «حالىق جاۋلارىنىڭ» تۋعان-تۋىستارى، وتباسىن دا جاۋاپقا تارتۋ جونiندە ايتىلادى.

سول زۇلمات جىلدارىندا بۇرىنعى سەمەي وبلىسى، اقسۋات اۋدانىنىڭ وقىعان، كوزi اشىق ازاماتتارى دا «حالىق جاۋى» دەگەن ايىپپەن ۇستالدى، اتىلدى، كەيبiرەۋلەرi iز-ءتۇزسiز جوعالدى، سiبiرگە، قيىر شىعىسقا جەر اۋدارىلدى. وسى ايماقتا قۋعىن-سۇرگiن كورگەن ادامداردىڭ بiرi – سەيiتباداموۆ نۇرمۇحانبەت اسىلحان ۇلى. اسىلحان اتا جاسىنان ەسكiشە – ارابشا وقىپ، 14 جاسىندا مولدا بولىپ، بالا وقىتقان. تازا جۇرەتiن، كيiمدi تالعاممەن كيەتiن كiسi ەكەن. نۇرمۇحانبەت تە جاستايىنان وقۋعا زەرەك بولىپ، توتە جازۋدى دا ەرتە مەڭگەرگەن. كەيiن وسكەمەندە جاڭا ءالiپبيدi وقىپ، مۇعالiمدiكتi ءتامامدايدى. «قارعىبا» اۋىلىندا مۇعالiم بولعان.

ول 1927 جىلى اقسۋات اۋىلىندا جاڭا مەكتەپ اشىلعاندا سوعان بارىپ، مەكتەپ ديرەكتورى بولادى. بiر كۇنi نۇرمۇحانبەت ۇيدە جوق كەزدە، 3-4 ميليتسيونەر ءۇيiن تiنتiپ، دۇنيە-مۇلكiن تاركiلەيدi. تiپتi، كورپە-جاستىق، ويۋلى سىرماق، قارىنداعى ماي، قاپتاعى قۇرتقا دەيiن الىپ كەتكەن ەكەن. ءوزi ۇيiنە كەلگەن سوڭ ۇستالىپ، كوكپەكتi تۇرمەسiنە قامالادى. ول كەزدە اقسۋات اۋىلى كوكپەكتiگە قارايتىن. تۇرمەدە ءۇش اي جاتىپ، امان-ەسەن بوساپ شىعادى. 1932 جىلى اقشاباي (قىزىل جۇلدىز») مەكتەبiندە جۇمىس iستەيدi. 1934-35 جىلدارى كوكجىرا اۋىلىندا العاشقى مەكتەپتiڭ نەگiزiن قالايدى.

نۇرمۇحانبەت «جاڭا تiلەكتە» قىزمەت iستەپ جۇرگەن كەزiندە 1937 جىلى 12 جەلتوقساندا نكۆد الىپ كەتiپ، جازىقسىز بولعان سوڭ بوساتادى. بiراق 23 جەلتوقساندا بولىمسىز سەبەپپەن تاعى ۇستالدى. اقسۋاتتىڭ تۇرمەسiندە جاتقاندا قارىنداسى عاينيجامالعا حابار جەتiپ، ول تاماق الىپ كەلگەن ەكەن. ول قارىنداسىنا «جازىعىم جوق، كوپ ۇزاماي بوساتاتىن شىعار، ازiرشە اناما، بالا-شاعاما باس-كوز بولىڭدار» دەپ ۇيگە قايتارىپ جiبەرەدi. قارىنداستارى ۇيدە بايىز تاۋىپ وتىرا الماي، تۇرمەگە بارسا، ءتۇن جامىلا پار جەككەن شاناعا تۇتقىنداردى وتىرعىزىپ، ءۇستiن برەزەنتپەن جاۋىپ، اكەتiپ بارادى. «اعالاپ» جىلاعانمەن، بۇلاردى تۇتقىندارعا جولاتپايدى. جولدا سۇلۋجالداعى مەكتەپ ديرەكتورى ابدiكارiم كابەكوۆتiڭ ۇيiنە ءتۇسiپ، تاماقتانادى. ول – ساكەن سەيفۋلليننiڭ «تار جول، تايعاق كەشۋiندە» اتى اتالىپ، سۋرەتi باسىلعان اقسۋات ايماعىنان شىققان العاشقى دارiگەر ىسقاق كابەكوۆتiڭ iنiسi ەكەن.

كوپ ۇزاماي ابiدiكارiم كابەكوۆتىڭ ءوزi دە تۇتقىندالىپ، دۇنيە-مالى كامپەسكەلەنەدi، ونىڭ iشiندە سەيفۋلليننiڭ قولتاڭباسى جازىلعان «تار جول، تايعاق كەشۋ» كiتابى دا تiنتۋ جۇرگiزۋشiلەردiڭ قولىندا كەتكەن.

ەكەۋiنiڭ اكەسi 84 جاستاعى تۇرتقوجا كابەكوۆ تە قاماۋعا الىنادى. ءتورت ميليتسيونەر الىپ بارا جاتقاندا ايەلi «موللا-ەكە، مەنi قايدا تاستاپ باراسىز؟» دەپ جىلاعاندا، ول: «مەن ەندi جوقپىن، كاليمامدى ايتىپ كەتiپ بارا جاتىرمىن» دەگەن ەكەن.

اللا اۋزىنا سالدى ما ەكەن، تۇرتقوجانى سول ايدا-اق كوكپەكتi تۇرمەسiندە اتىپ تاستايدى.

دەنەسiنiڭ قاي شۇڭقىردا جاتقىن ءالi كۇنگە بەلگiسiز.

سونىمەن، نۇرمۇحانبەتتi 1937 جىلدىڭ 29 جەلتوقسانىندا «حالىق جاۋى» دەپ 10 جىلعا سوتايدى. سول جىلى سiبiرگە، ۆلاديۆوستوك قالاسىنا جەر اۋدارىلادى. جانىندا قىزىلكەسiكتەن سەرiكباي تاكiباەۆ دەگەن كiسi بولعان. نۇرمۇحانبەت ستالينگە قايتا-قايتا حات جازىپ، كوپ iزدەنەدi. بiراق اۋىر جۇمىس پەن قۇنارسىز تاماقتىڭ سالدارىنان اۋرۋ بولىپ، تۇرمەدە كوز جۇمادى. مولدالىعى بار سەرiكباي سول جەردە ارۋلاپ جەرلەگەن ەكەن.

1958 جىلى قاراشادا «كiناسi دالەلدەنبەگەن» دەپ، 1937 جىلى 29 جەلتوقسانداعى سوت شەشiمi قايتا قارالىپ، سەيiتباداموۆ نۇرمۇحانبەت اقتالادى.

اقسۋات وڭiرiندە وقىعان، كوزi اشىق، حالىققا العاش مەكتەپ اشقان، مەكتەپ سالىنعانشا التى قانات كيiز ۇيدە بالا وقىتقان ەل قايماعى ادامداردىڭ بiرiن «قوي سويىپ، قۇدايى تاراتقان» دەگەن جەلەۋمەن، ەكiنشiسiن سەيفۋلليننەن قولتاڭبا جازدىرىپ الدى دەپ، ءۇشiنشiسiن جاستاردى دiنگە بۇردى دەپ ايتىپ تاعىپ، قۋعىنعا ۇشىراتتى.

… ستالين 1953 جىلى ناۋرىز ايىندا قايتىس بولعاندا، مەكتەپ قابىرعاسىنداعى تاباقتاي قارا راديودان ونىڭ ولگەن حابارىن ەسiپ، ءوز اكەمiز ولگەندەي اڭىراپ جىلاعانىمىز ەسiمدە. بالالىق-اي دەسسڭشi، ول كەزدە اق-قارانى ايىرۋ قايدان بولسىن! ستايننiڭ ياكوۆ بالاسىمەن تۇسكەن سۋرەتiن گرۋزيادان وتاعاسىم الىپ كەلiپ، ونى ۇلكەيتiپ شىعارىپ، تورiمiزگە iلiپ قويدىق قوي بiز! تاس اتقانعا اس اتتىق پا؟!

كەزiندە ساياسي رەپرەسسياعا ۇشىراعان اپتال ازماتتاردىڭ ۇرپاقتارى بۇگiندە ءوسiپ-ونگەن، جوعارعى بiلiمدi ازاماتتار. سiبiردiڭ توڭىندا سiرەسكەندەردiڭ اسىل ارماندارى ەندi ورىندالسىن. اللا ۇرپاقتارىنىڭ عۇمىرىن ۇزارتسىن!

87-دەگi قاريا عاينيجامال اسىلحانقىزىنىڭ اۋزىنان

جازىپ العان باتەس بايكەنوۆا

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button