ورىس مەكتەپتەرIن رەفورمالاۋ باستالدى، ال بIزدە شە؟

بiزدە ۇلتتىق ماسەلە – مەملەكەتتiك تiل جايىندا اڭگiمەنiڭ ۇشىعى شىقسا بولدى، «لاد» سلاۆيان قوزعالىسىنىڭ وكiلدەرi بايبالامعا سالاتىندى شىعاردى. ماسەلەن، «لادتىڭ» تاعى بiر مۇشەسi ماكسيم كرامارەنكو ماسكەۋدە وتكەن ورىس تiلiنiڭ مارتەبەسi جونiندەگi حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا جاساعان بايانداماسىندا تiلگە قاتىستى بiراز كەرەعار پiكiر ايتقان.

– قازاقستاندا 1990 جىلدىڭ اياعىندا تiلدiڭ جاعدايى مىنا كورسەتكiشتەن ايقىن بiلiندi. ايتالىق، سول جىلدارى قازاقتاردىڭ 40 پايىزى عانا قازاق تiلiندە، تiپتi، اۋىزەكi تiلدە سويلەي المادى. سوندىقتان دا بۇگiن قازاق زيالىلارىنىڭ قازاق تiلiنiڭ جاۋى – ورىس تiلi دەپ ايتۋى بەكەر ەمەس»، – دەپتi. قازاقستانداعى ورىس، سلاۆيان ۇيىمدارى قۇرىلعان كۇننەن باستاپ-اق قوستiلدiلiكتi قولداپ، ياعني، ورىس تiلiنiڭ مەملەكەتتiك تiل بولۋى ءۇشiن كۇرەسiپ، بيiك مiنبەرلەردەن ايتىپ قالۋعا تىرىستى. ولار مىسال رەتiندە بiرنەشە مەملەكەتتiك تiلi بار فينليانديا، شۆەيتساريا، بەلگيا ەلiن العا تارتىپ، سولاردىڭ تاجiريبەسiن قازاقستاندا جۇزەگە اسىرساق دەگەن پيعىلدارىن دا ەش جاسىرمادى. سونداي-اق، كرامارەنكو: «قازاقستاننان شامامەن ەكi جارىم ميلليونداي ورىستiلدi وتانداس كوشiپ كەتتi. ناتيجەسiندە الەۋمەتتiك-دەموگرافيالىق جاعداي مىناداي بولدى: «ەگەر 1990 جىلدارى قازاقستاندا 38 پايىز ورىستار بولسا، قازiر 26 پايىزعا ازايدى. ال قازاقتار 42 پايىز بولسا، ءدال قازiر 58 پايىزعا ءوستi. سلاۆيان جانە رەسەيلiك ەتنوس وكiلدەرi 10 پايىزدان 5 پايىزعا كەمiدi» دەيدi.

الايدا، ەلiمiزدەگi بiلiم ۇيالارىنىڭ 50 پايىزى ورىستiلدi، ال قازاقستاندىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ 60 پايىزى ورىس تiلiندە باسىلىپ شىعادى. «قازاق تiلi – مەملەكەتتiك تiل» بولىپ جاريالانسا دا، ءالi كۇنگە ورىستiلدiلەردiڭ داۋرەنi بولىپ تۇر. ونىڭ ۇستiنە نازارباەۆتىڭ: «…ورىس تiلi حالىقارالىق مارتەبەگە يە ءارi اقپاراتتىق كەڭiستiكتi كەڭەيتەدi. سوندىقتان ورىس تiلi بۇگiن دە، ەرتەڭ دە اۋاداي قاجەت» دەگەن ءسوزiن العا تارتۋدان جالىقپايدى. بۇل بۇل ما، قازاق تiلiنە بەت بۇرعان كەزدە قازاقتiلدi مەكتەپتi بiتiرگەن تۇلەكتەر رەسەيدiڭ جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسە المايدى، ەكiنشiدەن، ورىس مەكتەپتەرiنiڭ بiلiم كورسەتكiشi تومەندەيدi. سوسىن ورىس تiلiنiڭ قولدانۋ اياسىنىڭ تارىلۋىنا جەر-سۋ اتتارىن قازاقشالاۋ دا اسەر ەتەدi. ماسەلەن، «كەيبiر توپونيم اتاۋلارى ورىس تiلiنiڭ تiلدiك نورماسىنا قايشى كەلەدi» دەيدi دە، كەزiندەگi چيمكەنت قالاسى شىمكەنت بولىپ وزگەرتiلدi. نەگiزi «ش» ارپiنەن كەيiن «ى» ەمەس، «ي» جازىلۋى كەرەك، توپونيم بۇل كۇيiندە ورىس تiلiن شاتاستىرادى. سوندىقتان رەسەي قازاقستان اۋماعىنداعى ورىس تiلiنiڭ زاڭدىلىقتارىن ساقتاۋ ءۇشiن تەز ارادا كەلiسiمشارت جاساۋ كەرەك. جانە بۇل كەلiسiم تەك رەسەي جانە ورىس تiلi ءۇشiن عانا ەمەس، بۇكiل پوستكەڭەستiك مەملەكەتتەرگە قاجەت» دەپ بiر قويادى. ايتسا، ايتسىن. بiراق بiر كەزدەرi رەسەيدiڭ قولاستىندا بولعان بالتىق جاعالاۋى مەن پوستكەڭەستiك ەلدەر دە جوعىن تۇگەندەپ، ساياساتتا تاقىمىن قىسا باستادى. نەگە دەسەڭiز، اعىمداعى جىلدىڭ بiرiنشi قىركۇيەگiنەن باستاپ ەستونيا مەملەكەتi بiلiم ۇيالارىن ورىس تiلiنەن بiرتiندەپ ەستون تiلiنە باعىتتاپ جاتىر. «مەكتەپ رەفورماسى – 2007» باعدارلاماسى اياسىندا ەستون-ورىس تiلiندەگi پاندەر 60ح40-تى قۇرايتىن بولادى. ەندi 10-سىنىپ وقۋشىلارى جاڭا وقۋ جىلىنان باستاپ ەستون ادەبيەتi ءپانiن ءوز تiلiندە وقيتىن مۇمكiندiككە جەتتi. كوپتەگەن مەكتەپ ءالi بۇنىڭ قاتارىنا بiرنەشە ءپاندi ەنگiزۋدi كوزدەپ وتىرعانعا ۇقسايدى. ال تiل ينسپەكتسياسى ەستون تiلiن جەتiك بiلمەگەنi ءۇشiن 17 مۇعالiمگە ايىپپۇل سالعان. 2003 جىلدىڭ قازانىنان باستاپ 2007 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنا دەيiن 39 مۇعالiمنەن ارنايى ەمتيحان الىنىپ، 12-سi جۇمىسىنان بوساتىلدى. ونداعان مۇعالiمگە الدىن-الا 100-200 كرون، ودان سوراقىسىنا 300-1200 كرون ايىپپۇل سالىنعان. ەستونيانىڭ بiلiم جانە عىلىم مينيسترiنiڭ ۆيتسە-كانتسلەرi كاتري رايكتiڭ ايتۋىنشا، رەفورمالىق وزگەرiستiڭ ناقتى جوسپارى ازiرگە جوق. بiزدiڭ ارى قاراي قالاي قادام باساتىن باسپالداعىمىز وسى كۇزدە بەلگiلi بولۋى مۇمكiن. اۋەلi بiز بۇنى مۇعالiمدەرمەن، وقۋشىلارمەن بiرگە تالقىعا سالامىز، سودان كەيiن عانا ەستون ۇكiمەتi ارنايى شەشiم شىعارادى» دەيدi. الايدا، بارلىق ءپاندi اياقاستىنان ەستون تiلiنە اۋىستىرۋ قيىن شارۋا ەكەنi بەلگiلi. نە دە بولسا، وقۋشى قاۋىم بۇدان سونشالىقتى قينالا قويماس. ويتكەنi، وقۋلىقتىڭ 80 پايىزى مەملەكەتتiك تiل —ەستون تiلiندە باسىلىپ شىعۋدا. الدىن-الا بولجام بويىنشا، باعدارلاما شامامەن بiر جىل iشiندە ءوز ناتيجەسiن بەرەدi دەپ كۇتiلۋدە. «ەەستي ەكسپرەسس» باسىلىمىندا وقىمىستى-عالىم، ەگيپتولوگ سەرگەي ستادنيكوۆ: «بiلiم جانە عىلىم مينيسترلiگiنiڭ جاڭا مينيسترi تىنيس لۋكاس ورىس تiلiنiڭ اياسىن تارىلتۋعا دەرەۋ كiرiسiپ كەتتi. مەكتەپتەگi ءپاننiڭ 60 پايىزى مەملەكەتتiك تiلدە وقىتىلادى. دەگەنمەن، ەستونيادا تۇراتىن 60 مىڭ ورىس ازاماتىن دا ۇمىتپاۋىمىز كەرەك» دەگەندi قاعىتىپ وتەدi. بۇگiندە ەستون تiلiندەگi وقۋلىقتار مەن ادەبي كiتاپتاردى شىعارۋعا قارجى قاراستىرىلىپ، تiپتi، وقۋشى قولىنا تيiپ تە ۇلگەرگەن. بiراق ءار جاڭا باستالعان شارانىڭ كەمشiلiگi بولاتىنى سەكiلدi، ەستون تiلiن جەتiك بiلەتiن بiلiكتi مۇعالiمدەردiڭ ازدىعى كەرi اسەرiن تيگiزiپ، كولدەنەڭ شىعىپ وتىر. ەگەر ەستون تiلiن بiلەتiن مامان بولماسا، ساباق كەزiندە ورىس تiلiن ەستون تiلiنە اۋدارۋدى موينىنا الاتىن اۋدارماشى قىزمەتiنە اقشا ءبولۋ جوباسى دا ءسوز بولۋدا. ال اتا-انا وقۋدىڭ قيىنداپ كەتەتiنiن ايتا كەلiپ، «قازiر ورىس مەكتەبiن بiتiرۋشiلەر ەستون تiلiندە ءدارiس الاتىن جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءتۇسiپ-اق، سول تiلدە ءتامامداپ جاتىر. بۇل سوندا تiلدi دامىتۋ بولىپ تابىلماي ما؟» دەگەندi العا تارتادى. بۇل پiكiرمەن بارلىق اتا-انا كەلiسسە دە، ەلدiڭ ساياساتى مۇلدەم باسقا.

سول سياقتى ۋكراينا دا ورىس تiلiنە سوعىس جاريالادى. ولار دا ۋكراين تiلi ۋكراين حالقىنىڭ مەملەكەتتiك تiلi ەكەنiن ءتۇسiندi. ماسكەۋدە وتكەن «ورىس تiلiنiڭ شەتەلدەگi مارتەبەسi» اتتى كونفەرەنتسيادا تمد، بالتىق جاعالاۋى ەلدەرiنەن ەلۋدەن استام دەلەگات قاتىسىپ، «ورىس تiلiنiڭ ۋكرايناداعى حال-احۋالى» دەگەن تاقىرىپتا وي ءبولiستi. ستاتيستيكا ۋكراينادا ورىس تiلiنiڭ باسىنا بۇلت ۇيiرiلگەنiن ايعاقتايدى. ماسەلەن، كيەۆتە 2،6 ميلليون ادام تۇرسا، ونىڭ 600-مىڭى وقيتىندار، 160 مىڭ بالا – ورىس تiلiن «انا تiلiم» دەپ سانايتىن ورىستiلدi وتباسى بالالارى. سالىستىرمالى تۇردە ايتساق، 1990 جىلدارى كيەۆتە ورىستiلدi 504 مەكتەپ بولسا، بۇگiن سونىڭ 7-ۋi عانا قالعان. ال سەۆاستوپول قالاسىندا حالىقتىڭ 90 پايىزى ورىس تiلiن «تۋعان تiلiم» دەپ ساناسا دا، حابار تاراتاتىن راديو جۇيەسiندەگi 18 ساعاتتىڭ بiر ساعاتىن عانا ورىس تiلiنە بولەدi ەكەن. قىسقاسى، ۋكراينا پرەزيدەنتi يۋششەنكو: «ۋكراينادا ايماقتىق تiل جوق. تەك بiر عانا مەملەكەتتiك تiل – ۋكراين تiلi بار» دەگەن جالىندى ۇران تاستادى.

جان-جاعىمىزعا موينىمىزدى بۇرىپ قاراساق، ءار مەملەكەت ءوز تiلiن دامىتۋ ءۇشiن قولدان كەلگەنiن جاساپ باعۋدا. ال، بiزدە شە؟ ءالi كۇنگە ارالاس مەكتەپتەردi بiرتiلدiلiككە باعىتتاۋ جۇمىسى اتقارىلماي كەلەدi. تiپتi، مۇعالiمدەرگە ايىپپۇل سالماق تۇگiلi، ورىس تiلiندەگi پاندەردi قىسقارتۋدىڭ ءوزi قيىنعا سوعىپ وتىر. ول ازداي، ەلiمiزدەگi ورىستiلدi مەكتەپتەردە قازاق تiلi ساعاتىن كوبەيتۋ دە ازiرگە ارمان. وسىدان كەيiن، «نەگە باسقا ەلدەن ۇلگi الماسقا؟» دەگەن وي دا مازالاماي قويمايدى ەكەن. ەگەر كوزدi جۇمىپ مەكتەپتەردi قازاق تiلiنە كوشiرەتiن بولساق، ەلدi ازدىراتىن، ۇلت پەن ۇلتتىڭ اراسىنا iرiتكi سالاتىن الگiندەگiدەي «لاد» سەكiلدi سلاۆيان قوزعالىسى وكiلدەرiنiڭ اۋزىنا قۇم قۇيىلار ما ەدi. بiراق… بiزدە ءبارi كەرiسiنشە.

دينارا مىڭجاسارقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button