نامىسسىزدىق ناۋبەتى

اتا-بابالارىمىز اۋىزدىعىن شايناعان تۇلپارلارىنىڭ تۇياعىمەن الەمدى دۇبىرلەتىپ، قوس مۇحيتتىڭ سۋىنا (تىنىق جانە اتلانت) قولدارىن شايىپ، اۋىزدىقپەن ات سۋارتقىزعان ءورشىل ارى، نامىسقويلىعى ەدى. بۇرىنعى تۇركىلەر، ولاردىڭ تىكەلەي ءىزباسارلارى، قايتالانباس اردا قاسيەتتەردى بويلارىنا مولىنان سىڭىرگەن الاش جۇرتى – قازاقتاردى باسقا ۇلت پەن ۇلىستاردان ەرەكشەلەيتىن ايىرماشىلىقتار تۋرالى تالاي عاسىر سۇيسىنە ءھام تاڭدانا قالام تەربەمەگەن ساياحاتشى مەن زەرتتەۋشىلەر كەمدە-كەم.

وسىدان ون ءتورت عاسىر بۇرىن ءومىر سۇرگەن ارابتىڭ اتاقتى جازۋشىسى ءال-جاحيز (775-868). شىعىستا سايگ ۇلىك اتتارىن ويناتقان تۇركىلەر تۋرالى: “تۇركى قورىقپايدى، بىراق قورقىتا الادى. ءبىر نارسەنى قالاسا، الماي تىنبايدى. بولماشى نارسەگە قول سوزسا دا، مىندەتتى تۇردە تابىسقا جەتەدى. الايدا بەكەر ىسكە ارالاسپايدى. باسرانىڭ ادەپتىلىگى، گرەكتىڭ دانالىعى، قىتايدىڭ ونەرى تۇركىلەرگە الدەقاشاننان-اق تاڭسىق ەمەس.

تۇركىلەر – ادال. ولاردا كوڭىلگە قونىمسىز پىكىرلەر، شەكتەن تىس جاۋلىق ويلار جوق. سىمباتتى دەنەلەرى مەن داۋىستارى سەكىلدى سويلەگەن سوزدەرى دە ادەمى ەستىلەدى. ءاربىر تۇركى ءوزىن – ارىستان، جاۋىن – اڭ، استىنداعى سايگ ۇلىگىن – ەلىك دەپ ەسەپتەيدى.

تۇركىلەر جالتاقتاۋدى، جالىنۋدى، جىلتىر ءسوزدى، وپاسىزدىق، ساتقىندىقتى، وتىرىك ايتۋدى، سەنگەن ادامدارىنا تاكاپپارلىق كورسەتۋ مەن جاماندىق جاساۋدى، ارام ويلاردى بىلمەيدى.

… تۇركىلەر ات ۇستىندە تۋعانداي بەرىك وتىرادى. شايقاستا ءوز جاۋلارىن وپ-وڭاي اۋدارىپ توڭكەرىپ كەتە الادى. ون ۇلتتان شىققان ون جىگىتتىڭ كۇشىن ءبىر كىسىگە جيناساڭ دا، جالعىز تۇركىنىڭ كۇشىنە تەڭ كەلمەيدى. تۇركىلەر ارقاشاندا ار-نامىسىنا وتە بەرىك. سوعىستا دا، بەيبىت ومىردە دە ايلاكەرلىك پەن ارامدىقتى بىلمەيدى. ارام پيعىلدان تۋاتىن مۇمكىندىكتەردى ءوز پايداسىنا بۇرۋدى نامىس سانايدى. وزدەرى دە، سوزدەرى دە كەلىستى. ارالارىندا ءبىر-بىرىنە جالا جابۋ دەگەن استە بولمايدى. ولاردىڭ باسقا بىرەۋدىڭ دۇنيە-مۇلكىنە كوز الارتۋى، ەكىجۇزدىلىگى، بىرەۋدى جامانداۋى، تاكاپپارلىق تانىتۋى، تىڭشىلىق جاساۋى، ۇلكەندەرگە قۇرمەت كورسەتپەۋى جايلى ويلاۋدىڭ دا قاجەتى جوق. ولار وتان سۇيگىشتىكتى بارىنەن دە جوعارى قويادى. جەر جاۋلاپ الۋ ءۇشىن ەمەس، ۇستەمدىك قۇرۋ ءۇشىن سوعىسۋدى ۇناتادى. ءبازبىر باسقا حالىقتار سەكىلدى وسەك-اياڭعا بارمايدى. كوپىرمە ءسوزدى قول كورمەيدى. ەڭ كوپ ءسوز ەتەتىنى – ۇرىس، جەڭىس. ەرمەكتەرى – ات، قارۋ.

…ويتكەنى ولاردىڭ جاراتىلىسى قوزعالىسقا، ونە بويى ءىس-ارەكەتكە نەگىزدەلگەن. تىنىشتىق اتاۋلىدا ۇلەسى جوق. رۋحاني كۇشتەرى دەنە كۇشتەرىنەن الدەقايدا ارتىق. ولار – جالىندى، ءاردايىم قيمىل-قوزعالىستى ۇناتاتىن ءارى سەزىمتال جاندار. ەستەلىكتەرى كوپ، كوزقاراستارى وتكىر”، – دەپ تاڭداي قاعا ءسۇيسىنىپ جازعان بولاتىن. وسىناۋ قاسيەتتەردىڭ باسىم بولىگى بۇگىنگى قازاقتاردىڭ دا بويىنان تابىلاتىنىنا ەش كۇمان جوق.

امال نە، ءبىرشاما ۇزاق ۋاقىت قىزىل يمپەريا – كوممۋنيستەردىڭ ەزگىسى، مەشەۋ يدەولوگيا ىقپالىندا بولۋ، ونىڭ ۇستىنە، سوڭعى جىلداردا جۇرگىزىلگەن ساياسي-ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك، قوعامدىق توسىن رەفورمالاردىڭ ۇزدىكسىز سوزىلۋىنان الماۋىت مىنەز الاش جۇرتى تۋا ءبىتتى تابيعي، انانىڭ سۇتىمەن بويىنا ەرەكشە قاسيەت بولىپ سىڭەتىن نامىسقويلىعىنان – ەڭ سوراقىسى، ۇلتتىق نامىسشىلدىعىنان بىرتىندەپ قول ءۇزىپ، “قازاق قوي اۋزىنان ءشوپ المايتىن مومىن، جۋاس، جاسىق” ەكەندىگىنە ابدەن مويىنسۇنىپ – مۇنىڭ تاساسىندا نامىسسىز دەگەن قورقىنىشتى ءسوزدىڭ قۇلاعى قىلتيادى–كەۋدەسى ساۋلەسىز، كوكىرەگى بىتەۋ توعىشار توبىرعا اينالۋعا بەت قويعانى كوپە كورنەۋ كوزگە ۇرادى. وسىلايشا “قۇل – توبامەن، كۇڭ – قاناعاتپەن عانا شەكتەلەتىن” (مەيىرحان اقداۋلەت) توعىشارلىق بوي الىپ، تالايلار ۇلتتىق باستى ماقسات-مۇددەلەردى ۇمىتا باستادى. الاش جۇرتىنىڭ تالان-تاعدىرى، بولاشاعى تارازىعا تۇسكەن ەكىۇداي ساتتەردە سالبوكسەلىك، جىگەرسىزدىك، تابانسىزدىق، نەمقۇرايدىلىق تانىتىپ، “مەنىڭ شاتاعىم نە؟” دەپ، جالتاقتىق كورسەتۋى وسىدان تۋىنداعان قاسىرەت. قازىر 2 ميلليونعا جۋىق قازاقتار ءوزىنىڭ ءتىلىن شالا بىلەدى دەلىنەدى، ياعني ورتامىزدا 2 ميلليون نامىسسىز ادام، ىشكەن-جەگەنىنە عانا ءماز – “حايۋانعا ونى قوسىڭدار” (اباي) – جاندار ءجۇر دەگەن ءسوز. الاشتىڭ ءبىرتۋار ارىسى مىرجاقىپ دۋلاتوۆ مەڭىرەۋ ۇيقىداعى ەلىن وياتىپ، “ويان، قازاق” دەپ جار سالاتىن نەمەسە ماحامبەت:

… “قابىرعاسىن قاۋساتىپ،

ءبىر-بىرىندەپ سوكسە دە،

قاباعىن شىتپاس ەر كەرەك

ءبىزدىڭ بۇيتكەن بۇل ىسكە”، – دەپ اتويلايتىنداي بيىك رۋح، ازاماتتىق ورشىلدىكتى قالىپتاستىراتىن بىرەگەي نامىسشىلدىق قازىرگى ۋاقتا اسا قاجەت-اق. تاريح – السىزدىكتى كەشىرەدى، نامىسسىزدىقتى كەشىرمەيدى. حح عاسىر، اسىرەسە، دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيدەگى الاساپىراندار، قانتوگىستەر، ءتۇرلى-ءتۇرلى رەۆوليۋتسيالار كوپتىگىمەن ەرەكشەلەنىپ وتىرعان ححl عاسىر جاھانداعى سانسىز حالىق ۇلت پەن ۇلىستار الدىنا ء“بىز وسى كىمبىز؟ قايدان كەلدىك؟ قايدا بەتتەپ بارامىز؟” دەگەن ساۋالدار تاراتىپ، قيىن سۇراقتارعا ەرىكسىز جاۋاپ ىزدەۋمەن باستالدى. ءبىرازدان بەرى توقتاۋسىز ۇدەپ كەلە جاتقان، وسى كۇندەرى عالامعا ايتقانىن جۇرگىزىپ وتىرعاندىعى انىق بايقالاتىن جاھاندىق اۋقىمداسۋ پروتسەسى دە بۇعان اجەپتەۋىر اسەرىن تيگىزۋدە. جاھاندىق اۋقىمداسۋ تۇسىندا ۇلت بولا ما، الدە كوپ ساندى ۇلى ۇلتتار، ناسىلدەر عانا قالا ما؟ ال ۇلتتىڭ ۇلىلىعىن قامتاماسىز ەتەتىن قانداي قاسيەتتەر؟! ادام جانىن ەرىكسىز تەبىرەنتەتىن ءارى ەرىكسىز ۇرەيلەندىرەتىن ساۋالدار كۇن سايىن كوبەيە تۇسۋدە. ءماجىلىس دەپۋتاتى ءۋاليحان قاليجان مىرزا “ايقاپ” گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا “بىزگە ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋعا نە كەدەرگى؟ “دەگەن ساۋالعا: “ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋعا مۇددەلى دەپ تابىلاتىن قازاق ۇلتىنىڭ ءوزى وعان كەدەرگى بولىپ وتىر دەپ ويلايمىن. سەبەبى، ءبىز ءوزىمىزدىڭ ەلىمىزدە سان جاعىنان ازشىلىقتا تۇرمىز… شىن مانىندەگى ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋدىڭ العىشارتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ءبىزدىڭ قازاق ءتىلى ەلىمىزدە بارلىق سالادا جوعارى دەڭگەيدە جۇمىس ىستەۋى قاجەت. ماسەلەن، پارلامەنت زاڭداردى تەك قازاق تىلىندە قابىلداۋ كەرەك. ۇكىمەت ءوزىنىڭ بۇكىل قاۋلىلارىن مەملەكەتتىك تىلدە دايىنداپ، وسى تىلدە قابىلداۋى ءتيىس. وسىنداي جاعدايدا عانا بىزگە ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋعا بولادى”، – دەگەن-ءدى. قىمباتتى دەپۋتات اعامىزدىڭ ءۋاجى ورىندى، وتە دۇرىس-اق. دەگەنمەن، بۇل جەردە ايتىلۋعا ءتيىس جايتتىڭ تاعى ءبىر اسا ماڭىزدى تۇسى نازاردان تىس قالىپ كەتكەندەي. بۇل — نامىس، ۇلتتىق نامىس ماسەلەسى! ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋعا كوپتەگەن قازاقتاردىڭ تۋعان ءتىلىن بىلمەۋى كەدەرگى، ال قازاق ءتىلىن بىلۋگە ۇلتتىق مەملەكەتتىڭ قۇرىلماۋى توسقاۋىل. ءبىر سوزبەن تۇيىندەگەندە، شىعار جولى جوق شەڭبەر، ساڭىلاۋ تاپتىرماس تۇيىق. جالپى ۇلتقا كىنا ارتۋدان گورى، سول ءماجىلىس دەپۋتاتتارى، ۇكىمەت مۇشەلەرى، بيلىك باسىنداعىلاردىڭ باسىم بولىگى قازاق ۇلتىنىڭ قابىلەتتى بەلسەندى وكىلدەرى بولا تۇرىپ، نايەتى جوعارىدا سانامالاپ ايتىلعان ءىس-شارالاردى عانا جۇزەگە اسىرۋعا تاۋەكەلى جەتپەسە – بۇل ۇلتتىق نامىسسىزدىق قانا ەمەس، جەكە باسىنىڭ دا نامىسسىزدىعى دەمەسكە امال كانەكي؟! ايتپەسە، ولاردىڭ قازاق ءتىلىن بىلۋگە مىندەتتىلىگى اۋا جۇتۋ سياقتى تابيعي نارسە ەمەس پە؟! ادام ويلارى قىزىق قوي، كەيدە تەلەديداردان، اسىرەسە، كۇندەلىكتى ومىردە ورىسشا سايرايتىن بالالار ماعان “جەتىمدەر ۇيىندە” تاربيەلەنگەن جەتكىنشەكتەر سياقتى كورىنەدى. اتا-اناسى تاربيەلەمەگەن، جەتى اتاسىنان بەرى باسقا ۇلت بولىپ كەتكەن بايعۇستار. قازاقستاندا بار دەلىنەتىن 90 مىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ كوبى دە. اسىرەسە، مينيسترلەردىڭ ءبىرازى “جەتىمدەر ۇيىندە” تاربيەلەنگەن سوڭ قازاق قوعامى الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنبەيتىن بولار؟!

ار-نامىس دەمەكشى، 90-جىلداردىڭ ورتاڭعى تۇسىندا ينديانىڭ جولاۋشىلار ۇشاعى اپاتقا ۇشىراپ، ونداعان ادامنىڭ ءومىرى قيىلعانى ويعا ورالادى. انىقتاي كەلگەندە، الگى ۇشاقتى ەلدىڭ اۆياتسيا مينيسترلىگى وزبەكستاننان جالعا العانى جانە لاينەردىڭ ۇشقىشتارى ءتىل بىلمەگەندىكتەن، اۋەجاي ديسپەتچەرلەرى جەردەن بەرگەن بۇيرىقتاردى تۇسىنبەي، ناتيجەسىندە ۇشاق وسىنداي اپاتقا ۇرىنعانى انىقتالدى.

وسىدان سوڭ-اق كەڭ كولەمدە قوعامدىق پىكىر تۋىنداپ، ستراتەگيالىق ماڭىزدى سالاعا جاۋاپ بەرەتىن مينيستر قاراۋىنداعىلاردىڭ ءوز مىندەتتەرىن دۇرىس اتقارماعاندىعى، كاسىبي شەبەرلىگى تومەن ۇشقىشتاردى جاۋاپتى جۇمىسقا جالداعانىنا نامىستانىپ، ءوز ەركىمەن قىزمەتتەن كەتتى.

ال ميلليونداعان قازاقتاردىڭ، تۇتاس ۇلتتىڭ بۇگىنى، ەڭ باستىسى، بولاشاعىنا جاۋاپ بەرۋگە ءتيىس ءبىزدىڭ جوعارى شەندىلەر، ۇكىمەت مۇشەلەرى مۇندايدا بىلق ەتپەس ەدى. اسا سوراقىسى سول، قازاقستاندا بوگدە تىلدە زاڭ قابىلداۋ تابيعي قالىپتى نارسە سياقتى بوپ الدى. بۇدان اسقان نامىسسىزدىقتى ەشبىر كونە، جاڭا تاريحتان ىزدەپ تابۋ مۇمكىن ەمەس. شەنەۋنىكتەردىڭ كوبى بۇگىنگى قازاق ءتىلىنىڭ مۇشكىل جاعدايى جەكە باستارىنىڭ مۇددەلەرىنە مەيلىنشە ساي ەكەندىگىن (وزدەرى، اسىرەسە بالالارى تەك ورىس تىلىندە ءتالىم-تاربيە العان. بۇدان بىلايعى بولاشاقتارىنا قازاق ءتىلى كەدەرگى كەلتىرەدى) جاسىرعانسيدى. ايتپەسە، قازاق ءتىلىنىڭ عىلىم، مادەنيەت، ەكونوميكا، زاڭ ت.ب. ءومىردىڭ بارلىق سالالارىندا تولىق قولدانىلۋىنا قوعام الدەقاشان تۇبەگەيلى دايىن ەكەندىگىن الگىندەيلەر بىلمەي وتىرعان جوق. ولار جەكە باستىڭ مۇددەسى ءۇشىن ۇلت مۇددەسىن قۇرباندىققا قاساقانا شالىپ وتىر. سوندىقتان، ۇلتتىق ۇمتىلىستىڭ نەگىزگى باستى ماقساتى مەن نىساناسىن تۇمانداتىپ، قوعامدىق ورتاق ويدى شاشىراتىپ، ەكىنشى قاتارداعى ماسەلەلەرگە – اۋىل، اۋداندىق اكىمدەردى سايلاپ قويۋ، وپپوزيتسيامەن قارىم-قاتىناستاعى سونشالىقتى ماڭىزدى ەمەس جايتتارعا اۋدارۋعا قۇشتار. سويتە تۇرا، بىرقاتارىنىڭ “جەكە باسىنىڭ ار-نامىسىنا” بولا سوتقا جۇگىنۋگە قۇمارلىعى دا ەرىكسىز قايران قالدىردى. و زامان دا، بۇ زامان، ادام بويىنداعى جوق نارسەگە قايتىپ، قالاي نۇقسان كەلتىرىلمەكشى؟

قازاقتىڭ قاسيەتتى ەجەلگى توپىراعىندا كىندىگى كەسىلىپ، قارشاداي شاعىندا سيرياعا قۇلدىققا ساتىلعان، ءومىر بويى موينىنداعى بۇعاۋدى سۇيرەپ وتۋگە ءتيىس بولعان بەيبارىس قاھارلى سۇلتانعا اينالار، تاريحي وقيعالارعا ىقپال ەتەتىن قاھارمان ۇلى تۇلعا بولار دەپ كىم سەنگەن؟! ونى تاريحتىڭ ساحناسىنا الىپ شىققان اسقاق ار-نامىسى بولاتىن. مىسىر مەن شام ەلىن بىرىكتىرىپ، اتاقتى ماملۇك مەملەكەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى، ون جەتى جىل سالتانات قۇرعان بەيبارىس سۇلتان نامىسشىل دالالىقتاردىڭ بەل بالاسى ەدى. نامىستى ۇلان مىسىردى كرەسشىلەر جانە موڭعول شاپقىنشىلىعىنان قورعاپ قانا قويعان جوق، جالپى مۇسىلمان الەمىن تۇبەگەيلى اپاتتان امان ساقتاپ قالدى. دانا حالقىمىز: “ە، ءبىر ۇيىردەن جەتى شابىر جامان ات شىققانشا، جەتى ءۇيىر جىلقىدان ءبىر بايگەكەر شىقساشى! ءبىر اتادان جەرگە قاراعان جەتى مومىن تۋعانشا، جەتى اتادان ەلگە قاراعان ءبىر كوسەم تۋسايشى!” – دەپ تىلەك ەتەتىنى وسىندايدان. وكىنىشكە قاراي، سانانى تۇرمىس بيلەگەن قيتۇرقى كەزەڭدە ۇلتتىق نامىس تۋرالى ايتۋ اسقاق پافوس، قاراپايىم پەندەگە قاتىستىلىعى جوق بيىك ماتەريا سياقتى بولىپ قابىلدانۋى دا ىقتيمال. قازىرگى وركەنيەت – بيىك ۇجدانعا، اسىرەسە، ءورشىل نامىسقا كىسەن، وتكەلى جوق توسقاۋىل بوپ العان سەكىلدى. دەگەنمەن، وركەنيەتتى سانا بيىگىنەن قاراساق–ەرلىكتىڭ تابيعي بولمىسى نامىستان تۋىندايتىنىن مويىنداۋ كەرەك، ياعني ەرلىكتىڭ ولشەمى – نامىس، ادامدى قۋاتتاندىراتىن كۇش – نامىسقويلىق! بيىك نامىستىڭ ىرگەسى بالا جاستان قالانارى شىندىق، بىراق، اسا قورقىنىشتى الەۋمەتتىك دەرت – جۇمىسسىزدىق نامىسسىزدىقتى تۋىنداتارىن دا ەرىكسىز مويىنداۋعا تۋرا كەلمەك. ەلىمىزدە جۇزدەگەن مىڭ جۇمىسسىزدار بار، قازىر رەسمي تۇردە مويىندالىپ وتىرعانداي، حالىقتىڭ 25 پايىزى كەدەي تۇرمىس كەشۋى ۇلتتىق نامىستىڭ ورلەۋىنە توسقاۋىل. ءتىپتى، بىرقاتار الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەردە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ 40 پايىزى وزدەرىن كەدەي ءومىر سۇرەتىندەر قاتارىنا جاتقىزاتىنى انىقتالادى. وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن “31 تەلەارنادا” كورسەتىلگەن سيۋجەت ءوزىنىڭ ۇرەيلى ۇمىتسىزدىگىمەن ەرەكشە ەستە قالعان ەدى. الماتى قالاسىنىڭ سەيفۋللين داڭعىلى بويىندا تۇراتىن جالدامالى جۇمىسكەر: “وسى وتىرعان توڭىرەكتەگىنىڭ ءبارى قۇلمىز عوي، قىسقاشا ايتقاندا، ءوزىمىزدىڭ جەردە. ورىستار ءبىزدى جۇمىسقا الادى. سول كەزدە: “سەندەردىڭ وزدەرىڭنىڭ جەرلەرىڭ، سەندەر ىستەۋلەرىڭ كەرەك. ءبىز سەندەرگە قوناقپىز” دەپ قالجىڭداپ ايتادى. سول عوي، مىنە، قانداي جۇمىس ايتسا دا ىستەيمىز” – دەگەن-ءدى. بۇدان اسقان ۇلتتىق قورلىق بولا ما؟ جۇمىسسىزدىق – نامىسسىزدىقتى تۋدىرىپ قانا قويمايدى، ۇمىتسىزدىك، سەنىمسىزدىك، تورىعۋ، ناۋەتەكتىك، ناداندىقتى دا بالالاتاتىن قورقىنىشتى دەرت. ۇلتتىق نامىسقويلىقتىڭ تومەندىگىنەن شەتەلدىك كومپانيا مەن فيرمالار قانداستارىمىزدى زاڭسىز قاناۋدى كۇندەلىكتى ادەتكە اينالدىرۋعا بەت بۇرعانى دا اڭعارىلۋدا. بىلتىر وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ شاردارا اۋدانىندا وسىنداي جاعداي قالىپتاسقانى بەلگىلى بولدى. ارناساي بوگەنىنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزىپ جاتقان قىتايدىڭ گەوينجەنەرلىك كورپوراتسياسى جۇمىسقا جالدانعان جاستاردى اياۋسىز قاناپ، “ەڭبەك تۋرالى” زاڭدا بەكىتىلگەن بارلىق باپتاردى بەلىنەن باسقان. جۇمىس ۋاقىتى ۇزارتىلعان، دەمالىستار بەرىلمەگەن، جۇمىسشىلاردى تاسيتىن اۆتوبۋسقا ءمىنۋ مۇمكىن ەمەس. شاراسى تاۋسىلعان جاستار شاعىمدانسا، كوپوراتسيا باسشىسى حۋا تياۋ: “يدي دوموي” – دەپ كەرگىپ، كەۋدەلەرىنەن يتەرگەن. جالاقىلارى دا ەتكەن ەڭبەككە ساي ەمەس. جالپى، جەرگىلىكتى قازاقتارعا ەڭبەك اقىنى الدەنەشە ەسە كەم تولەۋ بارلىق شەتەلدىك، ءتىپتى، وتاندىق كومپانيالارعا ءتان قاسيەتكە اينالدى.

وسىنىڭ ءبارى شەتەلدىكتەر، وزگە حالىق وكىلدەرى قازاقتى نامىسسىزدار رەتىندە سىيلاۋدان، يمەنۋدەن قالعانىن كورسەتەتىن ۇرەيلى بەلگىلەر. “باسسىز ءۇيدىڭ ءيتى وسىراق كەلەتىندىگىنىڭ” دالەلى.

ۇلى مۇحتار اۋەزوۆ ايتقان “ۇلت بولام دەسەڭ، بەسىگىڭدى تۇزە!” دەيتىن اكسيومانىڭ زەردەمىزدەن ۇمىتىلا باستاۋى، دۇرىس عيبرات الماۋىمىز ۇلتتىق نامىسسىزدىقتىڭ وتكەل بەرمەس قايراڭىنا تۇمسىق تىرەتىپ وتىر. مەملەكەتتىك “بولاشاق” باعدارلاماسى بويىنشا جىلىنا بيۋدجەتتەن قوماقتى اقشا تولەپ، دامىعان ەلدەرگە ءبىلىمىن جەتىلدىرۋگە اتتاندىرىلاتىن جۇزدەگەن جاستارىمىزدىڭ وتانىمىزعا قايتىپ ورالماي، سول جاقتا قالىپ كەتۋى – سول جاستاردىڭ، اسىرەسە، ولاردىڭ اتا-انالارىنىڭ نامىسسىزدىعى، ءۇمىت ارتقان ۇلتىنىڭ بەتىنە تۇكىرۋى. مۇنى جەكە ادامنىڭ، ءتىپتى، ۇلتتىڭ نامىسىنا قاتىستى جايت دەپ قانا ەمەس، مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىنە دە قاتەر توندىرەتىن رۋحاني كەسەل دەۋ كەرەك. شەتەلدىكتەر، اسىرەسە حالقىنىڭ ءوسۋى توقتالىپ، دەموگرافيالىق داعدارىسقا تىرەلگەن سولتۇستىك ەۋروپا ەلدەرىنىڭ وكىلدەرى جەتىم بالالاردى تاربيەگە الۋعا ءجيى ىنتالىلىق تانىتۋدا. بۇل جەردە ىزگىلىكتىڭ، مەيىرباندىقتىڭ ەش قاتىسى جوق. ولار تەكتىك تۇرعىدان الەم حالىقتارى اراسىندا نەعۇرلىم تازا بولىپ تانىلاتىن قازاق قانى ارقىلى گەنوفوندىن جاڭارتپاقشى. جانە مۇنىسىن جاسىرمايدى دا، ياعني باقاي ەسەپكە قۇرىلعان ارامزا قۇشتارلىق پەن مەيىرىم. ۇلتتىق نامىستىڭ قۇنسىزدانعانى سونشالىق، “قىزعا–قىرىق ۇيدەن تىيۋ” دەگەن ەجەلگى قاعيدا دا نازاردان ءبىرجولا تىس قالىپ، ارحايزم، اناحرونيزم رەتىندە قولدانىستان شىعارىلىپ تاستالعان سياقتى. ءوز زامانىندا اتاقتى تورايعىر بي:

“كوك تۇينەكتەن ءولىپ قالماسا،

جاسىندا كۇيەۋ الماسا،

كورىنگەنمەن ويناسا،

بارىنەن دە قىزىڭ جاۋ”، – بەكەردەن-بەكەر كۇڭىرەنبەگەن. جۇمىسسىزدىق سىندى الەۋمەتتىك دەرت، ونىڭ ۇستىنە ۇلتتىق نامىسسىزدىعىمىز قازىر جۇزدەگەن قارا كوز قىزدارىمىزدى كوشەلەردە، مەيمانحانا، ويىنحانالاردا جەزوكشەلىكپەن شۇعىلدانۋعا، مۇنى كۇنكورىستىڭ، تابىستىڭ قاسيەتسىز كوزىنە اينالدىرۋعا ماجبۇرلەپ وتىر. ءوستىپ ەجەلگى تۇركىلەر ءتاۋ ەتكەن، قازاقتار تەكتىلىك، تازالىق، كىرشىكسىز ار-ابىرويدىڭ قاسيەتتى اۋليەسى دەپ سانايتىن ۇماي انا الدىندا دا ۇلت رەتىندە كىنامىز ولشەۋسىز. ۇلتتىق نامىسقا نەگىزدەلمەگەن تاربيە — ناتيجەسىز حارەكەت. بۇل سانداعان عاسىر ەكشەۋىنەن وتكەن بۇزىلماس اقيقات. شىنىندا، نامىسشىل ادام عانا ۇلتجاندى بولا الادى.

قايعىلىسى سول، قازاقستاندا ءتانىن ساۋداعا سالعان ونداعان مىڭ قىز-كەلىنشەكتەر اراسىندا ءالى كامەلەتكە تولماعان، ون ەكىدە ءبىر گ ۇلى اشىلماعان قارشاداي قورعانسىز بايعۇستار دا بار. ءتىپتى، ولاردىڭ ءدال سانى قانشا ەكەنى جونىندە رەسمي مالىمەتتەر دە جوق. مۇنىڭ ءوزى وسىناۋ اسا قۇبىجىق الەۋمەتتىك دەرتكە قوعامنىڭ، ەڭ باستىسى، بيلىك ورىندارىنىڭ نەمقۇرايدى قارايتىنىن، ۇلتتىق گەنوفوندىمىزعا ءبىرجولا قول سىلتەپ وتىرعان ەكىجۇزدىلىگىن انىق اڭعارتادى. ونىڭ ەسەسىنە، ەلىمىزدە بىزگە قاتىسسىز الەمدىك پروبلەمالاردى تالقىلاعان جيىندار، جۇزدەگەن ادامدار شاقىرتىلعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيالاردى كوپتەپ وتكىزۋ سانگە اينالدى. ەشكىمگە تۇسىنىكسىز “ەۋرازيالىق ماسەلەلەردىڭ” بۇگە-شىگەسىن اقتارۋ، جاھاندىق گەندەرلىك ساياساتتى ساپىرۋ. جاڭىلىسپاساق، كەيىنگى جىلدارى گەندەرلىك ساياساتقا قاتىستى 12 مىڭنان استام ءتۇرلى جيىندار، مارتەبەلى تالقىلاۋلار ءوتىپتى. بيىك مىنبەرلەردەن قىزىل سوزدەر بۇرقاقشا اتىلۋدا. سوزدەر، سوزدەر… اپىر-اي، وسىناۋ سوزدەرگە بولا قانشاما قارجى جەلگە ۇشىرىلدى ەكەن؟! بالكىم، سول قارجىلارعا تىم قۇرىعاندا ون ەكى مىڭ قىزدىڭ اۋىر تاعدىرىنا ارا تۇسۋگە بولار ەدى-اۋ. كەيدە مەملەكەت جەزوكشەلىك، ناپسىقۇمارلىق، جىنىستىق قاتىناستىڭ جابايى، ماسقارا تۇرلەرىنە قولداۋ كورسەتىپ، ادەيى ناسيحاتتايتىن سياقتى. بەلگىلى ءبىر توپتار وسىدان قوماقتى پايدا تاۋىپ، بايۋدىڭ كوزىنە اينالدىرعاندىقتان وسىلاي شىعار.

11 ءساۋىر كۇنى قىزىلجاردا (پەتوروپاۆل) كەيىنگى كەزدەرى رەسەي ساحنالارىنىڭ وزىندە ونەر كورسەتۋى قيىندىققا اينالعان، قوعام قارسىلىعىن تۋدىرىپ وتىرعان، ەل اۋزىندا قىزتەكە (گەي) اتانىپ جۇرگەن بوريس مويسەەۆتىڭ كونتسەرتىن وتكىزۋ جوسپارلانعان كورىنەدى. ەڭ جيىركەنىشتىسى سول، الگى اتىشۋلى ءانشىنىڭ كونتسەرتىن ۇيىمداستىرۋعا مۇرىندىق بولعان يگور نەمچينوۆ باسقاراتىن “يكار” پروديۋسەرلىك ورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرلەرى جەرگىلىكتى “دوبرىي ۆەچەر” گازەتىندە: “بىزدە ادام قۇقىعى اياققا تاپتالىپ، ادامنىڭ ار-نامىسى قورلانۋىنا قارسىلىق بىلدىرەمىز” دەپ مالىمدەگەن كورىنەدى. قازاقتىڭ قاسيەتتى توپىراعىن قاسيەتسىزدەرگە تاپتاتۋعا يگور نەمچينوۆ سياقتىلارعا كىم قۇقىق بەردى؟ تۇسىنىكسىز. ءتىپتى، ونداي انشىلەردى ءوز ۇيىڭە شاقىرىپ، قوناق ەتىپ كۇت، سىيلا، قالاعانىڭدى ىستە، بىراق، وزگەلەردىڭ ار-وجدان، نامىسىمەن دە ساناسۋ كەرەك شىعار-اۋ. ءتىپتى، دەموكراتياشىل ەۋروپانىڭ بىرقاتار ەلدەرىندە اتا-انالاردىڭ تالابى بويىنشا “تاتۋ” توبىنىڭ ساحنادا ونەر كورسەتۋلەرىنە، تەلە-راديوارنالاردا اندەرى ورىندالۋىنا تىيىم سالىنعان. ال وندايلار ءبىزدىڭ ەلگە كەلىپ، تورىمىزدە تايراڭداپ كەتەتىنىنە ەتىمىز ولگەنى سونشا، سەلت ەتۋ ويدا جوق. تۇك نامىستانبايمىز. بۇل شوۋ-بيزنەستەگى بەيشارالىق بولسا، ال تاياۋدا رەسەيدىڭ سوۆەت وداعى باتىرلارى كلۋبىنىڭ ءبىر توپ مۇشەلەرى ءبىزدىڭ ەلىمىزگە كەلىپ، قازاق ارمياسىن ارالاعانى، جاۋىنگەرلەرىمىزدى پاتريوتتىق، رەسەيمەن ماڭگى دوستىق تۋرالى ۇگىتتەپ، جالىندى سوزدەر ايتقانى مۇلدەم ەڭسە ەزدى. وتارلاۋشى ەل دەپ كەلگەن رەسەيدىڭ پاتريوتتىق جونىندەگى ۇستانىمى مەن ەندى عانا تاۋەلسىزدىك العان قازاق حالقىنىڭ كوزقاراسى ەكى باسقا عوي. بۇرىن الگىندەي دەلەگاتسيالار ۋكراينا، پولشا، شىعىس گەرمانيا، ۆەنگريا، رۋمىنياعا، بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىنە بارۋشى ەدى، ەندى بىزگە اۋىسا باستاپتى. ورىستىڭ كارى باتىرلارىمەن ءبىزدى قورقىتۋ ما، الدە، شىنىمەن نامىسسىز ەلدە ۇلگى تۇتار باتىرلار مەن قاھارماندارى جوق دەپ يلاناتىن شىعار. بالكىم، شىعىس ەۋروپا ەلدەرى وتارلاۋشى ەلدىڭ قارت ساربازدارىن شەكارالارىنان اتتاتپاي قويعان شىعار؟! وسىدان 20 جىل بۇرىن، 1986 جىلى كەڭەس اسكەرلەرى الماتىدا قازاق جاستارىن اياماي جازالاعان ەدى. رەسەيدە شوۆينيزم، كسەنوفوبيا قازىر ودان ءارى ءورشي ءتۇستى. ءتىپتى، ءوز وتانداستارى — چەشەندەردىڭ بالالارىن، كارىلەرىن، ايەلدەرىن دە اياپ كورگەن ەمەس. تاباناستى بىزگە جانى اشيدى دەگەنگە سەنۋ قيىن-اۋ.

1986 جىلى، تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ازاماتتارىمىزدىڭ رۋحى جوعارى، نامىسى بيىك ەدى، ازداعان جىلداردا جەر باۋىرلاپ قالعانى وكىنىشتى.

جۋىردا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى باسشىلارىنىڭ ءبىرى مەيرامحانادا 2000 دوللار پارا الۋ ۇستىندە ۇستالعانى جونىندە باق-تاردا حابارلاندى. الگى پوليتسيا باسشىسى الدەبىر ايەلگە جەڭگەتايلىق (سۋتەنەرلىك) جاساۋمەن اينالىساتىن بولسا، ءوزى قورعاپ-قولداپ وتىرۋعا ۋادە ەتكەن كورىنەدى. قانداي قاسيەتسىزدىك! قازاقتاردىڭ ەڭ كوپ شوعىرلانعان قاسيەتتى ايماعىنداعى ەل، مەملەكەت سەنگەن ازاماتتىڭ ءتۇرى وسى بوپ شىقسا قايتەرسىز. قاراكوز قىزداردى ادام قاتارىنا قوسپاعانى عوي، سولاردىڭ ەسەبىنەن بايۋدى جەكسۇرىندىق دەپ ساناماعانى عوي. بىراق، مۇندايلار قوعامىمىزدا از با؟ ءتىپتى، وسىندايلاردىڭ ءوز قىزدارى، قارىنداستارى، اپا-جەڭگەلەرى جوق پا دەپ تە كۇيزەلەسىڭ.

جالعىز بۇل وڭىردە عانا ەمەس، ەلىمىزدىڭ باسقا قالالارىندا دا جەزوكشەلىك، ەسىرتكى ساۋداسىنا، ۇيىمداسقان قىلمىسقا قۇقىق قورعاۋ ادامدارىنىڭ قاتىسى بارلىعى ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. سوتتارىمىزدىڭ ءبىرازىنىڭ دا «پارا» دەگەندە الاقاندارى قىشىپ، قوتىر ادامداي بولىپ قالادى. ءجا، مۇنداي ۇزاق ءتىزىم جاساۋعا بولاتىنى ايقىن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، قازاقستان قوعامى ىشتەن ءىرىپ-ءشىرىپ جاتىر.

جاڭابەك شاعاتاي

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button