قىرعىزستان: بيلىككە كىم كەلەر ەكەن؟..

ءۇش كۇننەن سوڭ قوڭسى ەل – قىرعىزستان جاڭا پرەزيدەنتىن سايلايدى. تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى شيرەك عاسىردا وسىمەن بەسىنشى پرەزيدەنت بيلىك باسىنا كەلگەلى تۇر. اقاەۆ، باكيەۆ، وتىنباەۆا، اتامباەۆ… العاشقى ەكەۋىنىڭ بيلىكتەن ءوز ەركىمەن باس تارتپاعانى بەلگىلى. قوس توڭكەرىس ەل ەكونوميكاسىن جىلعا ارتقا شەگىنۋگە ماجبۇرلەسە دە، ساياسي رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋدا بۇل ەلدىڭ باعىتى دۇرىس سياقتى ەدى. باتىس الەمى بۇل ەلدى «ورتالىق ازياداعى دەموكراتيا ارالى» دەپ اتاۋى تەگىن ەمەس. ءبىر جاعىنان، قىرعىزستانمەن شەكارالاس ەلدەردەگى ساياسي «تۇراقتىلىقتى» مەڭزەپ، كوزگە شۇقۋ بولسا، ەكىنشى جاعىنان – سوۆەتتىك توتاليتارلى جۇيە قۇرساۋىنان بوساپ، جاڭا دەموكراتيالى مەملەكەت قۇرۋعا جاساعان تالپىنىستى قولداۋ، قولتىعىنا سۋ بۇركۋ بولاتىن. بۇل ەلدە كەز كەلگەن ساياسي وقيعا كۇتپەگەن توڭكەرىسكە ۇلاسۋى ابدەن ىقتيمال. بىراق ەندىگى جەردە قىرعىزستان توڭكەرىستەن بويىن اۋلاق سالعاندى ءجون كورەدى. كەزەكتى سايلاۋ ناۋقانى ءورتتىڭ الدىن الۋ قامىنا ۇقساۋى دا سودان.

ءاۋ باستا بۇل ناۋقانعا قاتىسۋعا 59 ۇمىتكەر تالاپ بىلدىرگەن. ولاردىڭ ىشىنەن تىركەۋدەن وتكەن 12-ءى سوڭعى مەجەگە – داۋىس بەرۋ ساتىسىنا دەيىن جەتتى. بىراق سولاردىڭ ىشىندە ەكەۋى عانا جەڭىسكە جەتۋگە قاۋقارلى. ولار – ەكس-پرەمەر-مينيستر سوورونباي جەەنبەكوۆ پەن وپپوزيتسيا وكىلى ومۋربەك بابانوۆ. سايلاۋشىلاردىڭ باستى تاڭداۋى وسى ەكەۋىنىڭ بىرىنە تۇسەرى انىق.

سوورونباي جەەنبەكوۆ – سوتسيال-دەموكراتيالىق پارتيانىڭ ۇمىتكەرى، انىعىن ايتقاندا، پرەزيدەنت اتامباەۆتىڭ ۇكىلەپ بايگەگە قوسقان ۇزەڭگىلەسى. ءوزى ەكىنشى مارتە پرەزيدەنت بولۋعا قۇقى جوق بولعاندىقتان، اتامباەۆ جەەنبەكوۆتى ۇمىتكەر رەتىندە تاڭداپ الدى دەگەن سىبىس بار. كوزدەگەنىنە قولى جەتسە، رەسەيدەگى «پۋتين-مەدۆەدەۆ» سيندرومى قىرعىزستاندا قايتالانادى-مىس.

«اتا-جۇرت» وپپوزيتسيالىق وداعىنىڭ اتىنان دوداعا تۇسكەن ومۋربەك بابانوۆ – قىرعىزستانداعى ەڭ باي ادامداردىڭ ءبىرى، مۋلتيميلليونەر.

شىندىعىندا، بۇل ەكى ۇمىتكەردىڭ ەكەۋى دە جوعارعى بيلىككە جاقىن تۇلعالار. ەكەۋى دە ايماق باسقارعان، ەكەۋى دە مەملەكەتتىك قىزمەتتەردە بولىپ، قازىرگى پرەزيدەنت المازبەك اتامباەۆتىڭ تۇسىندا پرەمەر-مينيستر لاۋازىمىنا تاعايىندالىپ، وتستاۆكاعا كەتىپ ۇلگەرگەن. سودان بولار، ولاردىڭ سايلاۋالدى باعدارلامالارىندا اتاپ ايتارلىقتاي ايىرماشىلىق جوق.

ايتسە دە، جەەنبەكوۆ پەن بابانوۆتىڭ اراسىنداعى ەڭ ءىرى ايىرماشىلىق – تۋىپ-وسكەن ايماقتارىندا. ءبىرىنشىسى – وڭتۇستىكتىڭ، ەكىنشىسى – سولتۇستىكتىڭ ادامى. ەگەر بۇعان دەيىنگى باسشىلاردىڭ شىققان جەرىنە تالداۋ جاساساق، پرەزيدەنت تاعىندا ون بەس جىل وتىرعان اسقار اقاەۆ – وڭتۇستىكتەن ەدى، ال «قىزعالداق توڭكەرىسىنەن» سوڭ بيلىككە كەلگەن قۇرمانبەك باكيەۆ – سولتۇستىك ايماقتىڭ تۋماسى بولاتىن. ودان سوڭ ءبىر جارىم جىل وتپەلى كەزەڭدەگى پرەزيدەنت قىزمەتىن اتقارعان روزا وتىنباەۆا ەل استاناسى بىشكەكتە تۋىپ-وسكەن. ال قازىرگى پرەزيدەنت المازبەك اتامباەۆ – تاعى دا سولتۇستىك ايماقتىڭ وكىلى. وسىلايشا، وڭتۇستىك پەن سولتۇستىك الما-كەزەك يتجىعىسقا ءتۇسىپ، جوعارى لاۋازىمعا تالاسىپ كەلە جاتقانداي…

ەندەشە، باستى ەكى ۇمىتكەردىڭ بىرىنە ءبىرى قارسى ەكى ءوڭىردىڭ – وڭتۇستىك پەن سولتۇستىك توپتىڭ وكىلى بولۋى قيسىندى سياقتى. ەندىگى ماسەلە قاي ۇمىتكەردىڭ ەل باسقارۋ قابىلەتى نەمەسە كاسىبي بىلىكتىلىگى باسىم دەگەنگە ەمەس، قاي توپتىڭ مەرەيى ۇستەم شىعاتىنىندا سياقتى. ەكى ۇمىتكەردىڭ اراسىندا جاس ايىرماشىلىعى دا بار: جەەنبەكوۆ – 59-دا، ال بابانوۆ – 47-دە.  وسى ورايدا، بابانوۆتىڭ قازاقستانمەن تىعىز بايلانىسى بار ەكەنىن ايتا كەتكەن ءلازىم. ول توقسانىنشى جىلداردىڭ ىشىندە قازاقستانعا كوشىپ كەلىپ، ەنەرگەتيكا، تۇرعىنۇي، قوناقۇي سالالارىندا جەكە كاسىپكەرلىكپەن اينالىسقان. بيزنەستە تاسى ورگە دومالاعانى سول، قازىرگى تاڭدا قىرعىزستاننىڭ ساناۋلى مۋلتيميلليونەرلەرىنىڭ ءبىرى.

جەەنبەكوۆ پرەزيدەنت بولىپ سايلانعان جاعدايدا المازبەك اتامباەۆتىڭ ساياساتىن جالعاستىراتىنىن مالىمدەپ ۇلگەردى. بىراق ءتورت جىلدا اتامباەۆتىڭ سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس، كەدەيشىلىكتى جويۋ، دەنساۋلىق ساقتاۋ، ءبىلىم بەرۋ ءىسىن رەوفورمالاۋ، ءتۋريزمدى دامىتۋ سياقتى سالالاردا اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق جەتىستىگى جوق ەكەنى ءمالىم. سوندىقتان اتامباەۆتىڭ قولداۋى جەەنبەكوۆكە كومەك بولا ما، الدە تاياق بولىپ تيە مە – كۇماندى.

ەگەر وقىس جاعداي بولماسا، قىرعىز پرەزيدەنتىنىڭ سايلاۋى ەكى تۋردا ءوتۋى ابدەن ىقتيمال. ەگەر باستى ەكى ۇمىتكەردىڭ ەشقايسىسى باسىم داۋىس جيناي الماسا، سايلاۋ ناتيجەسى بەلگىلى بولعان سوڭ، كەمى ەكى اپتادان سوڭ ەكىنشى تۋر ءوتۋى ءتيىس.

جالپى، قىرعىزستانداعى قازىرگى سايلاۋالدى ناۋقانى – استىرتىن كۇشتەردىڭ جاسىرىن شايقاسىنا ۇقسايدى. ۇمىتكەرلەردىڭ ارقايسىسى ءوز باعدارلاماسىن تانىستىرىپ، ناسيحاتتاۋدىڭ ورنىنا، قارسىلاسىنىڭ وسال تۇسىن تاۋىپ، ونىڭ جاعىمسىز قىلىقتارىن ەلگە اشكەرەلەۋمەن الەك. ۇگىت-ناسيحات ناۋقانى «كومپروماتتار سوعىسىنا» اينالىپ كەتە جازدادى. ونىڭ ۇستىنە، قىرعىز سايلاۋىنا ءتۇرلى قىلمىستىق توپتاردىڭ ارالاسۋ ىقتيمالدىعى ەندىگى جەردە رەسمي تۇردە مويىندالدى.

بۇل تاقىرىپ قوعامدىق پىكىردىڭ تالقىسىنا تۇسكەن سوڭ، قىرعىزستان پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى تەمىر جۇماكادىروۆ بيلىك پەن قىلمىستىق توپتاردىڭ بايلانىسىن جوققا شىعارىپ، مالىمدەمە جاساۋعا ءماجبۇر بولدى. «وكىنىشكە قاراي، بىزدەگى كەيبىر ساياساتكەرلەر ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتاردى ءوز جاعىنا تارتۋعا تىرىسادى، جانە ولاردى وزدەرىنىڭ بەلگىلى ءبىر ماقساتىنا جۇمساۋعا. سوعان قاراماستان، ۇيىمداسقان قىلمىسپەن كۇرەس قارقىندى تۇردە ءجۇرىپ جاتىر»، – دەدى ول.

بۇعان دەيىن، 30 قىركۇيەكتە قىرعىزستان ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەت جوگوركۋ كەنەشتىڭ دەپۋتاتى قاناتبەك يساەۆتى جانە ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتاردىڭ وكىلدەرىن قاماۋعا العانى حابارلاندى. ولاردىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ، «قىلمىسقا دايىندىق»، «جاپپاي تارتىپسىزدىك» جانە «بيلىكتى كۇشپەن باسىپ الۋ نەمەسە بيلىكتى كۇشپەن ۇستاپ تۇرۋ» دەگەن باپتار بويىنشا ايىپ تاعىلعان.

وسىدان سوڭ پرەزيدەنت المازبەك اتامباەۆ 2 قازان كۇنى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىن شاقىرىپ، ارنايى جينالىس وتكىزدى. ول «پرەزيدەنت سايلاۋى قارساڭىندا جاعدايدى ۋشىقتىرۋعا جاسالعان قانداي دا ءبىر تالپىنىسقا جول بەرىلمەيدى» دەپ كەسىپ ايتتى. وسىلايشا، بۇل ەلدەگى كەزەكتى سايلاۋ ناۋقانى مەملەكەتتىڭ تىنىشتىعى مەن ەلدەگى ساياسي جاعدايدىڭ تۇراقتىلىعىنا تونگەن قاۋىپتىڭ سەبەپشىسىنە اينالۋى مۇمكىن ەكەنى جاريا بولدى.

بۇعان قوسا، سايلاۋعا ەكى اپتا قالعاندا جوگوركۋ كەنەش پلەنارلىق وتىرىستاردان باس تارتتى. مۇنىڭ سەبەبى پارلامەنتتەگى 120 دەپۋتاتتىڭ جارتىسىنان كوبى پلەنارلىق وتىرىستارعا كەلمەي، سايلاۋالدى ناۋقاندا جۇرگەنى. پارلامەنت سپيكەرى چىنىباي تۇرسۇنبەكوۆ سايلاۋعا دەيىن دەپۋتاتتار تەك كوميتەتتەر مەن فراكتسيالاردا جۇمىس ىستەيتىنىن حابارلادى. «ودان ءارى – سايلاۋدان كەيىن» دەدى سپيكەر. ياعني، پلەنارلىق وتىرىستار تەك كەلەسى پرەزيدەنتتىڭ ەسىمى انىقتالعان سوڭ عانا وتكىزىلەدى دەگەن ءسوز. قىرعىز دەپۋتاتتارى نەگىزگى مىندەتتەرىن ۇمىتىپ، پرەزيدەنتكە ۇمىتكەرلەردىڭ شاشپاۋىن كوتەرىپ ءجۇر. بۇل ەلدە پارلامەنت قانشالىقتى قۇزىرلى بولسا دا، پرەزيدەنتتىك لاۋازىمعا يە بولاتىن تۇلعانىڭ ءرولى باسىم ەكەنى وسىدان-اق كورىنەدى.

قىرعىزستاندا 3 ميلليونعا جۋىق سايلاۋشى بار. 15 قازاندا ولار ءوز تاڭداۋىن جاسايدى. اينالدىرعان بەس جىلدا ەكى بىردەي توڭكەرىستى باستان وتكەرگەن قىرعىزستان بۇل وتكەلدەن دە ءوتىپ، ءادىل سايلاۋ مەن ساياسي تۇراقتىلىقتى ۇشتاستىرا الادى دەپ تىلەيىك.

 

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button