قازاقستان ۇلگىسى بارشاعا ساباق بولسا يگى

تاياۋدا «US News» امەريكالىق باسىلىمىندا ساراپشى تەودور كاراسيكانىڭ ماقالاسى باسىلدى. وندا حالىقارالىق قاۋىپسىزدىككە سىزات ءتۇسىرىپ، يادرولىق ارسەنالىن تۇگەندەپ جاتقان مەملەكەتتەرگە قازاقستاننان ۇلگى الۋ كەرەكتىگى جازىلعان. «تۇركىستان» اپتالىعىنىڭ وقىرماندارىنا وسى ماقالانىڭ تولىق نۇسقاسىن ۇسىنامىز.

سولتۇستىك كورەيانىڭ قۇرلىقارالىق بالليستيكالىق زىمىران جاساۋعا تالپىنىسى، ياعني سولتۇستىك امەريكاعا يادرولىق زىمىراندى باعىتتاۋى جاھاندىق قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇر. اقش قاۋىپسىزدىك كەڭەسى بۇعان جاۋاپ رەتىندە تاعى ءبىر سانكتسيالار توبىن بەكىتتى، بۇل جولى رەسەي مەن قىتاي قولداۋ كورسەتتى.

الەمدە ءوز ارسەنالىن باسقا باعىتتا پايدالانىپ وتىرعان مەملەكەتتەر بار. بالكىم، سولتۇستىك كورەيا قازاقستاننان ۇلگى الۋى كەرەك شىعار، ويتكەنى ول يادرولىق ماسەلەلەرگە قاتىستى قيىن جاعدايدان شىعۋدىڭ ادەمى ۇلگىسى.

قازىرگى تاڭدا قازاقستان يادرولىق قارۋدى ءتيىمدى جانە يننوۆاتسيالى جولمەن ەڭسەرۋ بويىنشا كوشباسشى. قازاقستاننىڭ وسكەمەن قالاسىنداعى ءۇلبى مەتاللۋرگيالىق زاۋىتىندا ماگاتە-نىڭ باقىلاۋىنداعى الەمدەگى ەڭ العاشقى يادرولىق بانكتى اشۋى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋداعى ماڭىزدى قادام. اتوم ەلەكتر ستانسالارىنا ارنالعان تومەن بايىتىلعان ۋراندى ساقتاۋ ورتالىقازيالىق مەملەكەتتى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋدىڭ كوشباسشىسى ەتتى. نەگىزى، سولتۇستىك كورەيانىڭ دا وسى جولدى تاڭداۋىنا بولار ەدى.

قازاقستان 40 جىل بويى كەڭەستىك يادرولىق قارۋدىڭ سىناق الاڭى بولدى. مەملەكەت اۋماعىندا جۇزدەگەن يادرولىق سىناق جاسالىپ، زاردابى كوپ ۋلى مۇرا قالدىردى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ سەمەي پوليگونىن جابۋعا بۇيرىق بەردى، ەندى بۇل كۇن – 29 تامىز بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ يادرولىق  سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق كۇنى. كەڭەس وداعى كۇيرەگەننەن كەيىن قازاقستان جاسامپاز كەلىسسوزدەردىڭ ناتيجەسىندە يادرولىق قارۋدان بىردەن باس تارتتى، بۇل يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ پروتسەسىنىڭ باستاماسى بولاتىن. يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ كەلىسىمى بويىنشا بىردە-ءبىر ەل قازاقستاننان اسىپ تۇسكەن جوق.

قازاقستاننىڭ الەمدى يادرولىق قارۋدان تازارتۋ تالپىنىسى 1990 جىلداردان باستالعان.

كسرو قۇلاعاننان كەيىن ەل اۋماعىندا قالعان قالدىقتاردان باس تارتقان قازاقستان يادرولىق دەرجاۆالاردان ءوز تاۋەلسىزدىگى مەن قاۋىپسىزدىگىنە نۇقسان كەلمەۋىنە كەپىلدىك تالاپ ەتىپ، دەگەنىنە قول جەتكىزدى. قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ كەلىسىمىنە قوسىلۋىنا وراي 1994 جىلى قۇراما شتاتتار، ۇلىبريتانيا جانە رەسەي قاۋىپسىزدىك مەموراندۋمىنا قول قويدى. بۇل كورىپ وتىرعانىمىزداي، الەمدىك ارەنادا استانانى اشىق قاتىسۋشى جانە قارۋدى تاراتپاۋدىڭ قولداۋشىسى رەتىندە قالىپتاستىردى. اقش، قىتاي جانە رەسەي سولتۇستىك كورەياعا قاتىستى وسىنداي قادامعا بارادى دەۋگە نەگىز جوق.

كەڭەس وداعىنىڭ يادرولىق سىناقتارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى قازاقستاننىڭ سولتۇستىك-شىعىسىنداعى سەمەيدە جاسالعان. 1989 جىلى نارازىلىق بىلدىرگەننەن كەيىن باعدارلاما جابىلعان ەدى. بىراق وعان دەيىن پوليگوندا 30 جەرۇستى، 88 اۋادا جانە 340 جەراستى يادرولىق سىناقتارى جاسالعان بولاتىن. مىڭداعان ادام وبىرعا جانە باسقا دا اۋرۋلارعا شالدىعىپ، رادياتسيانىڭ كەسىرىنەن ءتۋابىتتى كەمتارلىققا دۋشار بولدى، تالايلارى سودان كوز جۇمدى.

2006 جىلى ورتالىق ازياداعى بەس مەملەكەتتىڭ كوشباسشىلارى – قازاقستان، قىرعىزستان، تاجىكستان، تۇركىمەنستان جانە وزبەكستان – ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋسىز ايماق قۇرۋ (واياقا) تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. كەلىسىم بويىنشا ورتالىق ازيادا جارىلعىش قۇرىلعىنى جاساۋ، دايىنداۋ، قور جيناۋ، ساتىپ الۋ نەمەسە ساقتاۋعا تىيىم سالىنعان.

يادرولىق ەنەرگيانى بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ ماگاتە-ءنىڭ ارنايى كەپىلدىگى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. واياقا – تولىعىمەن سولتۇستىك جارتىشاردا ورنالاسقان يادرولىق قارۋى جوق العاشقى ايماق.

2013 جىلى «P5+1»  فورماتىنداعى كەلىسسوزدەردى جاڭعىرتۋ اياسىندا قازاقستان يراندى ورتالىق ازيا ەلدەرى كەلىسىمىنە كىرۋگە ۇگىتتەدى.

2013 جىلدىڭ اقپان جانە ءساۋىر ايلارىندا استانادا ورتالىق ازياداعى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ رەجيمىنە تەگەراندى كوندىرۋ بويىنشا ەكى راۋندقا سوزىلعان كەلىسسوزدەر ءوتتى. 2009 جىلى ساۋىردە استانادا يران پرەزيدەنتى ماحمۇد احمەدينەجادتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن  ەكىجاقتى ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى بۇل ماسەلەنى تەزدەتۋ ءۇشىن ءوز اۋماعىندا تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن (تبۋ)  اشۋعا دايىن ەكەنىن رەسمي جاريالادى.

بۇل حالىقارالىق قاۋىمداستىققا استانانىڭ ۇستانىمىن جاريا ەتتى، يران سياقتى مەملەكەتتەر جاعارماي بانكىن پايدالانۋىنا بولادى. سول كەزدە تەگەران بۇل باستامانى قولداعان جوق، دەسە دە استانانىڭ الەمدىك يادرولىق ارەنادا ماڭىزدى ويىنشى ەكەنىن پاش ەتتى.

قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋمەن كۇرەسۋ ۇستانىمى بەيبىت يادرولىق ەنەرگەتيكا  سالاسىندا كوشباسشى بولۋىنا كەدەرگى كەلتىرمەيدى. قازاقستان – ەڭ ءىرى ۋران وندىرۋشىلەردىڭ ءبىرى، قازاقتار تبۋ بانكىنە قاجەتتى يادرولىق ەلەمەنتتەردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدەگى بىلىكتىلىگىن كورسەتتى. تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن اشۋداعى باستى قاعيدا – بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ ءۇشىن جاعارماي ساتىپ الۋشىلار تۇراقتى جانە ەكونوميكالىق جەتكىزۋلەرگە قول جەتكىزەدى، ۋراندى بايىتۋدىڭ جەكە تسيكلىن جاساۋ قاجەتتىلىگىنەن جانە تولىق يادرولىق تسيكل يەگەرلەرى توبىنىڭ كەڭەيۋىنەن قۇتىلادى.

قازاقستاننىڭ جاعارماي بانكىن اشۋداعى قۇلشىنىسى استانانىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتۋدىڭ الدىن الۋداعى بايىپتى ساياساتىن كورسەتەدى. استانا وسى ماقساتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن، باسقا دا يادرولىق قارۋى بار مەملەكەتتەر ياقتك-گە قوسىلىپ، قارۋدىڭ تارالماۋىن قالايدى.

قازاقستان بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى رەتىندە 2018 جىلعى روتاتسيالىق توراعالىعى كەزىندە تبۋ بانكى جوباسىن دامىتۋعا ىقپال ەتە الادى جانە سولتۇستىككورەيالىق يادرولىق باعدارلاما توڭىرەگىندەگى داعدارىستىڭ شەشىلۋىنە اتسالىسا الادى.

پحەنيان يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ رەجيمىنىڭ حالىقارالىق جاۋاپتى قاتىسۋشىسى بولىپ تابىلاتىن قازاقستاننىڭ ۇلگىسىن مەملەكەتتىك مۇددە رەتىندە جانە قازىرگى تىعىرىقتان شىعار جول رەتىندە قاراستىرۋى ءتيىس.

 

تارجىمالاعان

اقنيەت وسپانباي

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button