Кеңес Дүйсекеев, композитор: Музыка – ұлттық рухтың тілі

Өнер ұлт болмысының айнасы десек, музыка – халықтың асқақ рухының тілі. Ол ғасырлар бойы үздіксіз жетіліп, даму үстінде болатын жанды мәдени құбылыс.

Жиырмасыншы ғасырдың 70-жылдарында қазақтың ұлттық музыка әлемінде жаңа бір дәуірдің парағын ашқан Кеңес Дүйсекеев, Сейдолла Бәйтереков, Тілес Қажығалиев, Жолан Дәстенов секілді бір топ жас өнерге келген-ді. Олар өздерінен бұрынғы толқындағы танымал композиторлардан бөлекше болды.Табиғи талантын біліммен ұштастырып, қазақ музыкасын жаңа деңгейге көтерген осынау жаңашыл топтың ішінде Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері, композитор Кеңес Дүйсекеевтің орны бөлек.

Жуырда әрдайым музыкадағы кәсібилік деңгейдің биіктігін қолдап, өнер тазалығын қорғап, батыл пікірлер айтып жүретін Кеңес Дүйсекеұлымен шығармашылығы және қазақ музыкасының кейбір мәселелері жайында әңгімелескен едік.

– Сіз халқымыз музыка­ өне­рінің барлық жанрында шығар­малар жазған білімді де білікті композитор ретінде таниды. Әрине ол оңайлықпен қол жет­кізетін дәреже емес. Талантты айтпағанда терең білім мен үз­діксіз еңбектенуді талап ететін бекзат өнер – композиторлықты таң­дауыңызға не себеп болды, оған қа­лай келдіңіз?

– Менің музыкаға әуестігім домбырадан басталған. Оқушы кезімде домбыра тартып үйрендім. Орта мектепті бітірер тұста алғашқы ән-күйлерімді шығара бастадым. Мұны байқаған Рахатдин ағам мектепті бітіретін жылдың көктемінде мені Қазақстан ғылымдар академиясына – қазақтың даңқты композиторы Ахмет Жұбанов ағамызға апарып, тырнақалды туындыларымды – бір-екі әнім мен күйімді орындатты. Ол кісі менің шығармаларымды тыңдап болды да, мені шығарып жіберіп, ағаммен сөйлесіп қалды. Ағама: «Баланың қабілеті бар екен, сондықтан оған жақсы білім алу керек. Сол үшін, менің тілімді алсаңдар, алдымен музыкалық училищені бітіргені жөн. Сосын консерваторияны дайындық курсынан бастап оқып бітіруі керек. Сонда ғана білімі толық болады», – депті. Сөздің қысқасы, мектепте жақсы оқысам да басқа институтқа мойын бұрмай, музыкалық училищеге ырғақты есту қабілетінен (слух, ритм) емтиханды ойдағыдай тапсырып, оқуға кірдім. Сонымен училищеде бес жыл, консерваторияда бес жыл – он жыл бойы музыкалық білім алып, 1974 жылы 28 жасымда композитор және музыка пәні мұғалімі деген мамандықтың дипломы қолыма тиіп, оқуды бітірдім.

Әрине, арнайы білім алғасын композитор саналасың, бірақ менің ойымша композиторлығыңды ең ал­дымен халық танып, сені солай атаса ғана композитормын деп ұял­май айтуға болатын шығар. Оған қол жеткізу үшін сенің жазған туын­ды­ларың елдің көңілінен шығуы керек.

Оқуды бітіргесін үш жыл өткенде (1977 жылы) КСРО Композиторлар одағының мүшесі болдым. Одаққа мүшелікке өту үшін арнайы білімің және классикалық жанрларда жазған бірнеше үлкен шығармаң болуы тиіс. Оны және Мәскеуге жіберуің керек. Сол жақта оны оркестрлерге салып орындатады, сосын шығарманы тыңдап, авторын Композиторлар одағына аламыз ба, алмаймыз ба деген мәселе шешіледі.

Одаққа өтерде жүз жиыр­мадай музыкант орындайтын ор­кестр­дің үлкен құрамына арнап концерттік сим­фония жазып тапсырғанмын.

– Өз ойыңыздан шыққан, шынайы музыкалық туынды деңгейіне көтерілген алғашқы шығармаларыңыз жайында айта отырсаңыз…

– Қазақ композиторды негізінен ән жанрында туған шығармаларына қарап таниды ғой. Маған келетін болсақ, алғашқы әндерім жарық көру­ден-ақ ел ықыласына бөле­ніп, танымал болды дей ала­мын. Олар «Еркеледің сен», «Қара­кө­­з­айым», «Домбыра туралы баллада», «Сәлем саған, туған ел!», «Өкінбе сен» секілді әндер болатын. Бұларды Роза Рымбаева, Нағима Есқалиева се­кілді халқымыздың белгілі эс­тра­да әншілері орындады. Кейбір әндер халықаралық конкурстарда орындалып, жүлде де алды. Олардың сол деңгейге жетуі – менің музыкаға жеңіл қарамай, керісінше көп еңбектенгенімнің нәтижесі болуы керек.

– Сіз сазгер мен композитор деген ұғымдарды елдің шатастыратыны туралы пікір білдіріп жүрсіз. Осылардың арасындағы алшақтық қандай, ұқсастық бар ма? Сазгер деген қандай өнер иесі, композитор дегеніміз кім?

– Сазгер деген, аты айтып тұрған­дай саз, әуен шығарып, оны жеңіл-желпі әнге айналдыратын өнер­паз­дарды айтады ғой. Сазгерлер жасаған туындының өрісі оншалық кең болмайды. Кәсіби тұрғыдан қарағанда. Олар фортепианоға, т.с.с. аспаптарға арнап шығарма жаза алмайды. Өздері ыңылдап жүріп шығарған туындыларын музыкалық студиялардағы кәсіпқой музыканттарға алып барады. Олар оны ақылы түрде нотаға түсіріп, аранжировка жасап, қалыпқа келтіріп береді. Кеңестік кезеңде сазгерлерді әуесқой композитор дейтін еді. Сол үшін ыңылдап ән шығаратындарға сазгер деген атау келетін сияқты. Ал композиторға келсек, бұлар кішігірім ән-әуеннен бастап, үлкен көлем­дегі симфония, концерттік шығармаларға дейін жаза алатын, арнайы музыкалық білімі бар шығармашыл тұлға. Ол музыкалық туындыны дүниеге келтіріп қана қоймай, оны нотаға түсіре алады, оркестрлерге арнап партитуралар дайындайды. Бір сөзбен айтқанда, композитор дегеніміз (латын тілінде compositor – құрастырушы, ойдан музыка шығарушы) – музыкалық туындылардың авторы, музыка жазатын адам. Бұл сөз термин ретінде XVI ғасырда Италияда пайда болып, кеңінен қолданылған. Содан бері ол Батыс Еуропа елдері музыка мәдениетінде кәсіби жазба музыка дәстүріне қатысты айтылып келеді.

Бұл енді таза теориялық әңгіме. Ал өнерден тысқары жұрттың көзімен қара­сақ – қазір ыңылдап бірдеңе шығар­ғанның бәрі – композитор, тойда жұртты селкілдетіп билететін жеңіл әуендердің бәрі – ән.

– Қазақ музыкасының деңгейінің осын­шалық төмендеп кетуіне не себеп?

1979 жылы, 32 жасымда Қазақ теле­визиясына музыка редакциясына бас редактор болып бекітіліп, бір айдай уақыт өткенде қазақтың талантты композиторы Әбілахат Есбаев ағамыздың келгені бар. Сонда ағамызға «Қандай сауалыңыз бар?» – дегенімде Әбекең: «Ешқандай сауалым жоқ, тек сені құттықтайын деп келдім», – деді. Өзі көп сөйлемейтін, аристократ адам еді. Сонда әңгімелескенімізде: «Кеңес-ау, бұл заман не боп кетті, далаға шығып таяқ лақтырсаң «композитормын» деп күпініп жүргендердің басына тиетін болды ғой!» – дегені бар еді. Шынына келгенде, ол кезде де ыңылдап ән шығарғыштар бар болғанымен оншалық көп көзге түспейтін сияқты еді. Қазір «оқымаған самородоктар» қаптап кеткен. Соған қарағанда, Әбілахат ағамыз айтқан заман енді келді ме деп ойлаймын. Бұл жағдай халықты әбден шатастырып болды. Концерттік залдардың сахнасын былай қойғанда телеарна мен радионы ойын-сауықтық жеңіл әуендер басып кетті. Мысалы, біздің тойда айтылатын әндердің көбінің аранжировкасын Ташкентке барып жасатып қайтады. Ал одан өзбектің музыкасы шығып тұрады. Осының бәрі ұлттық әуеннің болмысын бұзып, эстрадамыздың деңгейін төмендетіп барады.

– Жасырып не керек, бұрын біз айыр телпекті ағайындарға күлетін едік: «Ой, мыналардың деңгейі…» деп. Қазір енді олар бізге күліп жүрсе керек: «Бұл қазақтардың эстрадасы не болып кетті» деп. Қазақтар тойда ай­тылатын «На-на-ней» мен «Чип-чипті» ән деп қабылдап, екі нотаның басын қоса алмайтын сазгерлерді ең мықты композитор деп таныса ұлттық эстрадалық өнердің деңгейі туралы не айтуға болады?

– Бұрын неге ондай әуесқойлар мойындалмады? Өйткені радио, телевидениеде көркемдік кеңес деген болды. Көркемдік кеңеске ұсынылған музыкалық шығармалар қатал сұрыптаудан өтіп, тыңдауға жарайды дегендері ғана эфирге жіберілетін. Қазір ондай сұрыптау жоқ, теледидар мен радиода музыкалық редактор болып отырғандардың ол салаға қатысы аз сияқты. Содан келіп шалажансар дүниелер эфирге топ-тобымен тоғытылып жатады. Бұл дегеніңіз – музыканың деңгейін түсіріп, талғамды құртудан басқа түк емес! Танылу мен тануда кәсібилер мен әуесқойлардың арасында айырма болмаса өнер қайдан дамиды? Қайта, бардың өзінен айрылып қалмаймыз ба? Бұл мәселеге менің қатал қарайтыным сондықтан.

– Жасыратыны жоқ, ақындар ара­сында әнге арналған өлең поэзия ретінде мойындалмайды. Сіздіңше әннің мәтіні деген не, композитор жасаған музыкалық образды түсін­діретін сөз бе немесе басқа бір анықтамасы бар ма?

– Ақындардың ән мәтінін жаза­тын­дарға «өлеңші» (песенник) деп қарайтынынан хабарым бар. Бірақ мәселе әнге мәтіннің қалай жазылуында ғой. Нағыз ақын әннің мәтінін жазса да, ақын болып қалады. Яғни, ақындар әнге жазған сөзін нағыз поэзия деңгейіне көтерсе, өлеңшілер жай ғана мәтін жазып береді. Мысалы, Қадыр, Тұманбай, Мұқағали секілді ірі ақындарды қалайша әнге мәтін жазды дей аламыз?

Мен ол кісілермен көп араласа қоймадым. Дегенмен Қадағаң бір-екі әніме өлең жазса, Тұмағаң қайтыс болардан сәл бұрын «Жан әке» деген әнімнің өлеңін жазып берді. Қазір Жеңіс Ысқақова орындап жүр. Жас кезімде атағы дардай ақын ағалармен шығармашылық одақ құрудың қиындығын білдім. Себебі әнге жазылған өлеңнің айтуға ыңғайлы болу үшін өзгертетін, жетілдіретін тұстары болмай тұрмайды. О баста жаңағы ақын ағаларыма әндерімді алып барып, өлең жаздыруға талпынғам. Обалы не, олар ертең кел, жазып қоямын дейді. Жазып қояды. Оқып қарайсың. Мәтінде көңіліңнен шықпайтын жерлер болады. Ал енді оны түзетіп беріңіз десең: «Әй, бала, өлеңнен кемшілік табатын сен кімсің?!» дейтіні анық. Сонымен сөзім жүретін өзім қатарлы ақындармен жұмыс істеуге тура келді. Басында көптеген әндерімнің өлеңін Шөмішбай Сариев жазып жүрді. Себебі ол құрдасым өте еңбекқор ақын. Әннің өлеңін жасауда талабымның бәрін орындап отырды. Кей әндердің өлеңін қайта-қайта жазған кездері де болды. Алдымен әнді шығарып, оған әннің идеясын түсіндіремін, қалыбын (оны бізде «рыба» дейді) беремін. Ол менің идеяларымды өлеңге айналдырады. Сөйтіп көптеген шығармаларды бірлесіп жасадық. Сол сияқты Жарасқан Әбдірашев, Ибрагим Исаев, Әбдірахман Асылбеков, Серік Тұрғынбеков, Исраил Сапарбай секілді ақындар да әндерімнің өлеңін жазды. Негізінен прозалық шығармалар жазған Бек Тоғысбаев та «Туған жер», «Айнакөл» деген екі әнімнің мәтінін жасап берді. Жалпы мен өз әндерімнің сөздеріне жай мәтін деп қарамаймын, бәрінде де поэтикалық қуат бар деп есептеймін.

– Осы тұста «дайын өлеңдерге лайықтап ән жазған кезіңіз болды ма?» деп сұрағым келіп отыр…

– Әрине, ондай да болды. Жақсы өлең оқығанда ондағы ой мен сезім жаныңды толқытады, идея береді. Мысалы, ауылда жүріп өлең жазған солтүстікқазақстандық Мүтәлләп Қанғожиннің кітабын оқып, соның әсерімен «Бұлақ», «Күз» деген екі романс жаздым. Сол секілді Абайдың, Сағи Жиенбаевтың бір-бір өлеңіне жазылған романстарым бар. Мұқағали Мақатаевтың кітабынан «Алматым» деген өлеңіне көзім түсіп, ән жазғанмын. (Ал ол өлеңге менен бұрын да бірталай автор ән шығарған екен, оны білмедім). «Дос туралы жыр», тағы бір өлеңіне лайықтап ән шығардым. Бірақ мендегі ән шығару үрдісінде бұндай жағдайдың сирек екенін айтқым келеді. Өйткені мен алдымен әнді шығарып аламын да, содан кейін оған өлең жаздырам.

582cee7f0d464118d69760a60fccef2f– Әр дәуірдің музыкасында өз кезі­нің сарыны мен екпіні болады. Сіз өткен ғасырдың 80-жылдарында өте танымал композитор бол­дыңыз. Шығармаларыңыз ха­лық­аралық фестивалдарда орын­далып, жүлделі орындарға ие болып жатты. Сіз жазған музы­ка­ларда жасампаздық құдіретті сез­діретін екпін болды. Халық музы­касының нәрін шеберлікпен өз шығар­машылығыңызға сіңіріп, оны жаңа­шылдықпен ұштастырдыңыз. Міне осыны байқаған кей кісілер сіздің шығармашылығыңыздың негізінде Сыр бойының әуендері жатыр деп те жатады. Жалпы, өз шығармашылығыңыздың бастау­лары жөнінде не дер едіңіз?

– Өткен ғасырдың 70-жылдарында қазақ музыкасына бір топ жаңашыл жас композиторлар келді. Бәрі де менің қатарластарым, өнердегі біздің буынның өкілдері. Бәрі білімді кәсіби композиторлар. Олардың бәрі қазақ эстрадасына өз жаңалықтарын әкелді. Солардың қатарында мен де бармын.

Осы бір білімді де талантты қазақтар әлемдік эстраданың жетістіктері мен ұлттық әндеріміз бен күйлеріміздегі екпін мен сарынды ұштастырғанда музыкамызда бұрын болмаған бір жаңалық өмірге келді. Бұл бағытта әрқайсымыздың өзіндік ізденістеріміз болды.

Мен Сыр бойында туып-өскен адаммын. Жастайымнан сол өлкенің жыр-термелерін, күйлерін құлағыма сіңіріп өстім. Кейін музыкадан жеткілікті дәрежеде білім алып, көзім ашылғанда ғана мен туған өлкенің музыкасы қазақ елінің өзге аймақтарымен салыстыра қарағанда мүлде бөлек болмысты дүние екеніне көзім жетті. Бізде ұлттық музыканың зерттелу жағдайына көз салғанда Арқа мен Батыстың музыкалық мұралары көп зерттеліп, Сыр бойы мен Жетісу өлкесінің назардан тыс қалғанын көресің. Оған әрине Ғарифолла Құрманғалиев, Жүсіпбек Елебеков секілді әншілердің әсері болды. Кішкене кезімнен әкемнің алдында отырып, жыраулардан терме, хисса, жыр-дастандарды тыңдап, құлағыма құйып өстім. Кейін композитор атанып, әндер шығара бастағанымда «Дүйсекеев қазақ әндерін жазбай, мүлде бөлек әуендердің жетегінде жүр» дегендер де болды. Оның бәрі көпшіліктің Сыр өлкесінің музыкалық мұраларынан бейхабарлығынан еді. Өзге жұртты былай қойғанда қазақтың өзі толық танып-білмеген Сырдың әуендері жаңа дәуірдің музыкасына негіз болғанда осындай тосырқаушылық болған. Бірақ жалпы халық жақсы қабылдап, мен жазған әндердің түп-тамырында қандай саздың жатқанына көзі жеткен соң сыншылардың көзқарасы өзгерді.

– Әрбір ізденістің бір нәтижесі болары анық. Сізге Сыр бойы әуендерін стилизациялау не берді, ол бағытта шығарған әндеріңіз арқылы қандай жаңалық әкелдіңіз?

– Бұл жайында айтар болсам, менің «Сәлем саған, туған ел», «Домбыра туралы баллада» деген екі әнімді ерекшелеп айтар едім. «Сәлем саған туған елге» келетін болсақ, біздің Сыр елінде терменің одалық сипаттағы мақтау-мадақтау деген түрі бар. Сол термелердің интонациялық байлықтарын пайдаланып, оны заманауи эстраданың жетістіктеріне ұштастыра отырып, жаңа туынды жасау талпынысынан «Сәлем саған туған ел» әні шықты. Ал «Домбыра туралы балладаға» күйдің екпіні мен сарыны пайдаланылды. Осылайша екі ән өзінің дара табиғатымен бөлекше өнер туындысы болып шықты. Мен олардың дараланып тұрғанын қалап, бұл бағыттағы ізденістерге тереңдеп бармадым. Сол жаңалығымды стилдік ерекшелік қылып алып, әрі қарай жалғастыра бергенімде бір тектес тағы бірнеше ән дүниеге келер еді, алайда жаңағы екі әнді көмескілеп тастауы да мүмкін еді. Мен ұзақ ойлана келе одан саналы түрде бас тарттым.

– Кәсіби композитор ретінде клас­сикалық бағытта қандай шығар­ма­лар жаздыңыз және ол елімізден тыс­қары жерлерде орындалып жүр ме?

– Классикалық бағытта концерт-симфония, симфониялық көрініс­тер, кантаталар жазылды. Хорға, фортепианоға, симфониялық, камералық оркестрге де арнап жазылды. Олардың ішінде елімізден тысқары жерлерде де орындалып жатқандары бар. Мысалы, симфониямды кезінде Мәскеуде Светланов Евгений Фёдорович деген атақты дирижер оркестрде орындатты. Ол кісі 1965–2000 жылдар аралығында бұрынғы КСРО мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрінің көркемдік жетекшісі және бас дирижеры болған адам.

Фортепианоға арнап «Ноктюрн» деген шығарма жазғам. Сол кейін бір кітапқа еніп, баспадан шығып, консерваторияның бір мұғалімі орындап жүрген екен. Сол жігіт бір музыкалық оқу орнының шақыруымен Англияға барыпты. Не себеп болғанын білмеймін, аталған оқу орнының ректоры бір ыңғайы келгенде қонақтарына: «Сендер жан-жақтан келген музыка маманысыңдар. Сондықтан әрқайсың бір-бір шығармадан орындап, концерт беріңдер», – деп өтініш жасапты. Оны бәрі қабыл алып, Қазақстаннан барған жігіт менің жаңағы «Ноктюрнімді» орындаған ғой. Ректор, өзі сексенге келіп қалған кісі екен, алдыңғы қатарда көзін жұмып, бұйығып отырып тыңдапты да, шығарма орындалып біткенде сахнаға шығып, біздің жігітке рахметін айтып: «Бұл шығарма мені өмір сүруге қайта құлшындырғандай әсер етті, осының нотасын беріп кетіңіз», – деп өтініш жасапты. Ініміз: «Мен бұны жатқа орындап отырмын, нотасы Алматыда қалды, барғасын салып жіберейін», – деп уәде беріп, елге оралғасын «Ноктюрнның» нотасын әлгі кісіге жеткізіп берген көрінеді.

Бізде Қымбат Нұралиева деген дирижер-хоровед бар. Қазір Ақтауда «Ер Төстік» деген балалар хорын басқарады. Сол кісі Еуропаның көптеген мемлекеттерінде өткен конкурстарға барып, менің «О, туған жер!» деген хорға арналған акапеллалық шығармам орындалғанда тыңдармандардың жылы қабылдағанын айтады. Бұл жағдайлар әрине шығарма авторына қуаныш сыйлайтын және мен жазған классикалық жанрдағы шығармалардың шетелдерде орындалып жүргенінің бір дәлелі.

Жұрттың көбі «Кеңес Дүйсекеев тек ән жазатын композитор» деп ойлауы мүмкін, жоқ, керісінше мен негізінен кәсіби композитор ретінде классикалық жанрда үлкен шығармалар жазамын. Әндер – солардың ара-арасында жазылады.

– Кеңес Дүйсекеұлы, музыка саласында әлем қазақтан кімді біледі және қа­лай бағалайды? Осы жөнінде ойы­ңызд­ы айтсаңыз.

– Әлем қазақ композиторларынан кімді білуі мүмкін? Ахмет Жұбановты, Евгений Брусиловскийді білетін шығар. Сол сияқты Еркеғали Рахмадиевті, Ғазиза Жұбанованы, Нұрғиса Тілендиевті біледі. Кәсіби композиторлар ретінде. Сол сияқты халық композиторлары Құрманғазы, Дәулеткерейдей данышпандар бар. Олардың жаратылысы бөлек музыкаларына әлем таң қалады ғой. Шығармаларын сүйсіне тыңдайды.

Осы арада айта кететін нәрсе – бізде кәсіби композиторлардың насихаты аз. Дәріптеу жөнінде де кемшіліктер бар. Сондықтан осындай тұлғаларымыздың еңбектерін дүниежүзіне танытуға ел болып, мемлекет болып атсалысуымыз керек.

Мен телевидениеге келгенде «Жас­өс­пірімдерге арналған музыкалық кеш» дегенді бастағанбыз. Гайдн, Моцарттан бастап камералық оркестрде ойнап, Жолан Дәстенов деген композитор қазақша жүргізіп, бәрін қазақша түсіндіретін. Сөйтіп халықтың білімін көтеруге талпыныс жасағанбыз. Кейін сол жақсы дәстүр тоқтап қалды ғой. Жақсы идеялар жалғасын таппағаннан жаман нәрсе жоқ қой.

Телевидениеде жүргенімізде ашыл­ған «Тамаша», «Шабыт», «Халық –талант қайнары», «Терме», «Айтыс» деген хабарлар болды. Солардың көбісінің ашылуына себепші болғанның бірі менмін.

Сол жерде жүріп ұлттық музы­камыздың майталмандарын сыртқа танытуға ұмтылыс жасаған да кезіміз бар. Мысалы, қырық минуттық «Нұрғисаның домбырасы» деген хабар жасап, соңынан оны орысшаға аудартып, Мәскеуде орталық теле­видениеден көрсетуге қол жеткіздік. Әрине, сол жердегі кейбір кісілермен байланыс жасап, несін жасырайық, тойдыратынын тойдырып, ойымызды жүзеге асырдық. Қалай болғанда да мақсатқа ұмтылып, қазақ музыкасының танылуына қолғабыс жасадық. Сөйтіп бір жұмысты бітіріп келгенде телевидение басшылығы өзіміз жасаған хабарды орталықтан көрсете алғанымызға таң қалған. Өйткені оған дейін біздің телевидениеміз тарапынан жасалған бір де бір хабар орталық телевидениенің сүзгісінен өтпеген екен. Жасыратыны жоқ, сол тұста Нұрғиса ағамыз музыкадан шеттеп, өзіне етене ортадан бойын аулақтау салып жүрген. Әлгі хабар оған шынымен шабыт берді. Қайтадан қанатын қомдап, шабыттанып, өзін қолға алды. Әйгілі «Отырар сазын» құрды. Былайша айтқанда, әлгі хабарды орталықтан көрсетуіміз – ағамыздың екінші тынысын ашып жібергендей болды. Оны өзі де айтқан бір кездескенімізде. Менің кәсіби композиторлардың еңбектерін насихаттап, талантын дәріптеу керек деп отырғанымның мәнісі осы. Қанша талантты болса да, еңбегі еленбеген өнер иесі мұқалып тынады. Ондай жағдайға түсіп қалған дарынды кісілердің оңалуы да қиын болады.

Кешегі өтпелі кезеңде нан табу үшін қаншама талантты жастар базар жағалап кетті. Солардың талайы баяғы деңгейіне жете алмай, өнерден біржола қол үзіп кеткені ащы да болса шындық.

– Қазақ музыкасының бола­ша­ғы бәрімізді мазалайды. Күй жанрын қалайша үлкен музыка деңгейінде дамытуға болады?

– Күй жанрын дамытып, үлкен деңгейге көтеру үшін бәрін өзімізден бастауымыз керек дер едім. Оның қолданыс аясын ұлғайту қажет. Қолдан келсе көптеген салаларға пайдалану керек. Сондай өзгеше ұлттық өнеріміздің бар екенін бәрі білуі керек.

Кезінде Алматының көптеген мектептеріне қоңырау даусының орнына Құрманғазы, Дәулеткерей, Тәттімбет секілді ұлы халық композиторларының күйлерін пайдалану туралы ұсыныс жасағанмын. Соны қазір біраз гимназия, колледждер жасап жүр екен. Соның бірі – Қазақстанның Еңбек Ері, Алматы қаласындағы Ы.Алтынсарин атындағы №159 мектеп-гимназияның директоры Аягүл Миразова болды. Ол кісі менің ұсынысымды жұрттан бұрын түсініп, қатты қолдады.

Міне, осындай кішкене талпыныс­тардың өзі ұлттық музыкамызды дүние­жүзілік деңгейде танымал болуына бастама болуы мүмкін. Әлемге танытамыз десек оған лайықты тұлғаларымыз аз емес. Мысалы, Нұрғиса Тілендиев ағамыздың шығар­ма­шылығы оған толық жауап береді. Қазақтың күйлерін біз музыка өнерінің шедеврі деп түсінуіміз керек.

– Кейбір кісілер қазақтың күй өнерін классикалық туындылармен салыс­тырғанда өте шағын, сондық­тан оны оркестрлер сағатқа жуық орындайтын симфония дәрежесіне көтеру керек деген пікірді айтып қалады…

– Жоқ, ол жаңсақ пікір. Мәселе музыкалық шығарманың орындалу уақытының аз-көптігіне тіреліп тұрған жоқ. Шығарманың көлемі оның сапасын анықтайды деп сауаты бар, түсінігі дұрыс адам айтпайды. Егер біздің күйші композиторларымыз жиырма, жиырма бес минутқа созбай үш-төрт минут қана орындалатын күй арқылы шедевр туынды жасай алса – ол тек ұлылықтың белгісі. Ұлы таланттың қолынан келетін іс. Демек, жаңағыдай пікірге құлақ қоюға ешқандай негіз жоқ. Үш-төрт минутқа қана созылатын қазақ күйлерінің әрбірін бір симфония деуге болады. Оларда қаншама терең философия жатыр! Симфония дегеніміздің өзі философия емес пе?

– Әрине, кейбір классикалық музыка тыңдайтын кейбір адамдар «Моцарт, Бетховен, Бах секілді әлемге әйгілі композиторлар жазған симфонияда барлығы бар, ондағының бәрін көлемі шағын күймен жеткізу қиын» деп жатады…

– Мысалы, атақты композиторымыз Еркеғали Рахмадиевті алайық. Ол кісі симфониялық оркестрге лайықтап Дайрабайдың күйі – «Дайрабайды», Дәулеткерейдің күйі «Құдаша-думанды» жасады. Осылардың бәрі күй емес пе? Бізде оны бастаған Е.Г.Брусиловский. Ол өзінің 6-симфониясына басынан аяғына дейін Құрманғазының «Балбырауын» атты күйін пайдаланған. Осының насихаты, дәріптеуі болмағаннан кейін қазақ халқы оны қайдан білсін. Демек күйді симфонияға айналдыру – бізде әлдеқашан жасалған дүние. Тек соны дамыту керек. Ал біздің оған мойнымыз жар бермейді. Оның орнына талғамды құртатын той әндерінің ізіне еріп кеттік.

– Сонда талғамды көтеретін музыкалардың дамуын қалпына келтіру үшін не істеу керек деп ойлайсыз?

– Кезінде қалыптасқан жақсы дәстүрлер болды, мәселен, көркемдік кеңес деген. Соларға қайта оралу керек. Осы жайлы мен де, басқалар да талай рет айтып, БАҚ беттерінде қайта-қайта қақсай бергендіктен болар, Қазақ радиосында тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында-ақ жоғалып кеткен көркемдік кеңес қайта оралып, 2009 жылдың 28 қаңтарында аталған кеңестің бірінші отырысы өткен болатын. Оған менен басқа Жүрсін Ерман, Исраил Сапарбаев, Сара Тыныштығұлова, Мұрат Құсайынов, Роза Рымбаева, Шахмардан Әбілов, Медеу Арынбаев секілді қазақ әніне қатысы бар бірталай адам қатысты. Сонда күніне бірнеше сағат радиоға түскен әндерді тыңдап, «мынау жарайды, мынау жарамайды» деп бөліп отырдық. Қазақ радиосының «Алтын қорына» кіретін әндерді іріктедік. Оны әрине ақы-пұлсыз атқардық, қазақ өнеріне жанымыз ашығаннан кейін. Сол жақсы басталған істің қазір нәтижесі жоққа айналып барады. «Алтын қорға» кіргізілген әндер берілмейді. Оның орнын дарынсыз жазылған көрбай-жербай әндер басқан. Бәрі былығып, қайтадан баяғы қалпына түскен. Неге олай болғанын түсіндіретін бір адам жоқ.

– Бізде әлемдік дәрежеде өнер көрсете алатын дирижерлар бар ма, сол сияқты біздің елде оркестрге ар­нап жазылған музыкалардың партитуралары шетелдерде пайдала­нылған жағдайлары бар ма?

– Әрине, бізде жазылған партитуралардың насихаты болса неге пайдаланбасын, пайдаланады ғой. Сол сияқты бізде сен айтып отырған дәрежедегі дирижерлар да бар. Мәселен Ерболат Ахмедияров, атақты Қаршыға Ахмедияровтың ұлы. Өте талантты дирижер. Өз дәрежесінде өнер көрсетейін десе оған жол бермей отыр. Оны қолдайтын, демеу болатын адам тағы жоқ. Әкесі де марқұм боп кетті. Тіпті әкесі тірі кезінде де ештеңе істей алмады. Ондай талантты жастар жетеді бізде. Талантты музыкалар да бар, кез келген шетелдік концерттерде ұялмай ойнап көрсете алатындай. Кез келген шетелдік жоғары дәрежедегі оркестрлердің репертуарына кіргізуге болатындай. Бірақ соған басын ауыртып отырған кім бар?

– Осы бір-екі жылдықта Құрманғазы атындағы Қазақ Мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестріне бас дирижер іздеп жатқанын естіп едік…

– Іздесе, айтып отырмын ғой, кез келген оркестрге бас дирижер бола алатын талантты жастар бар деп.

Кезінде Құрманғазы оркестріне бас дирижер табылмай, сол орынға марқұм Төлепберген Әбдірашевті шақырған. Сол тұста ол кісі симфониялық оркестрді басқаратын. Сөйтіп екі оркестрдің де бас дирижеры болғаны бар. Ол әрине дұрыс емес, әр оркестрдің өз қожайыны болуы тиіс. Өйткені дирижер өзі басқарып жатқан оркестріне толық көңіл бөлуіне мүмкіндігі жетпесе, оның жұмысы ілгері баспайды.

Дирижерлік демекші, қайтыс боларынан бір жыл бұрын көшеде Нұрғиса Тілендиев ағамызбен кездесіп қалғанымыз бар. Сонда ол кісі мені өзі құрған «Отырар сазы» оркестріне дирижерлікке шақырған. «Менің қасыма екінші дирижер болып кел, жағдайың жасалады, атақ-даңқтан да құр қалмайсың», – деді. Ағамның шын ниетімен айтып тұрғанын сезсем де, ілтипатына алғысымды білдіріп, ұсынысынан бас тарттым.

Өзім де Қазақ телера­дио­сының эстрада-симфониялық оркестріне көркемдік жетекші және бас дирижер болып жиырма жылдай еңбек еткем. Сол оркестрмен талай әншілерді сүйемелдеп, дауыстарын грампластинкаға түсіргенбіз. Тіпті Нұрғиса ағаның өзі келіп, киноға қажет музыкаларды жаздырып алып кетіп жүретін.

– Қазір қандай жанрларда шығарма жазып жүрсіз?

– Өткен жазда трубамен орын­дауға арналған концертті бітірдім. Сосын Құрманғазының «Ақсақ киік» деген күйінің әуендік интонациясын пайдалана отырып хорға арналған шығарма жаздым. Камералық шығармалар да жазылып жатыр. Арасында әндер де бар. Шығармашылық тоқтамайды ғой. Қалыптасқан дүние солай жалғаса береді.

– Қазіргі кезде елімізде кімдерді кәсіби композиторлар деп атай аламыз? Ондай толыққанды өнер иелері бар ма бізде?

– Әрине, жоқ емес. Қуат Шілдебаев, Жоламан Тұрсынбаев деген кәсіби деңгейі жоғары композиторлар бар, олардың өзі алпысқа келіп қалды. Жастардың арасында таланттылары бар. Тек соны көбіміз біле бермейміз…

Жалпы деңгейі биік кәсіби композиторлар не болса соны жазып, жылтыңдап елдің көзіне жиі түсе бермейді. Менің досым бар, белорус композиторы. Эдуард Ханок деген. Кезінде оның әндерін КСРО-ның белді әншілерінің бәрі айтқан. Сол: «Әр композитор – өзіне өзі прокурор да, сот та болуы тиіс. Мен жылына қанша ән жазатынымды санамаймын, соның ішінен өз деңгейімде бір, не екі ән болса соны жарыққа шығарам. Есесіне бүкіл ел болып сол әнді шырқап жүреді» дейтін. Сол айтқандай композитор өз деңгейін қадағалап отырмаса ұсақталып кетеді. Толыққанды өнер иесі болу үшін бір ғана талант күші аздық етеді, талантты ұштау үшін білім мен ізденіс керек, тынбай еңбектену керек. Сонда ғана кәсібилікке қол жеткізесің. Бұл қағида барлық салаға ортақ.

– Қазақ музыкасын дамыту жөнінде қандай ұсыныс-пікірлеріңіз, ойларыңыз бар?

– Қандай ұсыныс болсын, жоғарыда ол туралы ішінара айтып кеттім ғой деймін. Дегенмен пікірімді түйіндейтін болсам, музыка – ұлттың асқақ рухының тілі екенін бәріміз білуге тиістіміз. Көптеген халықтардың музыкасын тыңдап отырып, қай ұлтқа тиесілі екенін бірден білесің. Демек, олар ұлт ретінде сақталып отыр деген сөз. Сол сияқты қазақ музыкасы да әлі өзінің түп негізін жоғалтқан жоқ. Бірақ ұлттық музыкамызға төніп тұрған қауіп жоқ деп айта алмаймын. Жастардың шетелдік музыканы тыңдауға бейім тұратыны, сазгерлердің ақша табу үшін жеңіл ырғақты музыкаға тым әуестеніп бара жатқаны ойландырмай қоймайды. Бойына өз ұлтының музыкалық байлығын сіңірмеген жас ұрпақтың өзгенің жетегінде кетіп бара жатқаны өтірік емес. Демек, біз өнер тазалығын, қазақтың ұлттық музыкасын сақтауға күш салмасақ болмайды. Ол үшін шынайы таланттарды, кәсіби деңгейі биік композиторлар мен музыканттарды, әншілер мен күйшілерді мемлекет өз қамқорлығына алуы тиіс. Әйтпесе өнер өркендемейді.

– Әңгімеңізге рахмет!

 

Сұхбаттасқан Ахмет ӨМІРЗАҚ

Ұқсас жаңалықтар

Back to top button