اسسالاۋماعالەيكۇم،  ءۇش ارىس!

ءىلياس جانسۇگىروۆ. ساكەن سەيفۋللين. بەيىمبەت مايلين. ولار – ۇشەۋ. قازاق ادەبيەتىنىڭ بارلىق جانرىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان تەگەۋرىندى تۋما تالانتتار. «تاسپيىقتىڭ ۇزىلگەن تاسىنداي» ءبىر جىلى (1894 ج.) تۋعان بۇل ءۇش قۇرداس – ءبىر جىلى (1938 ج.) ناقاقتان-ناقاق اتىلىپ كەتەرىن بىلمەگەن دە، سەزبەگەن دە بولار؟! ءيا، ولاردىڭ پەشەنەسىنە 44 جىلدىق عۇمىر جازىلىپتى.

تۋعان حالقىمىز «ءۇش ارىس»، «ءۇش بايتەرەك» دەپ ماقتان تۇتىپ، توبەسىنە كوتەرگەن بولاتىن. ەندى، مىنە، سول ءۇش ارىس اراعا سەكسەن ءبىر جىل سالىپ، قازاق­تىڭ باس قالاسىنا تۇعىر، ەگەمەن­دىگىنە ەڭسەلى ەسكەرتكىش بولىپ كەلىپ وتىر. ءبىر زاماندا ولاردى سوۆەت ۇكىمەتى اتىپ، ەسىم-سويلارىن جەرمەن-جەك­سەن قىپ، ەڭبەكتەرىن تاريح ساناسى­نان وشىرگەن-ءدى. بىراق ولاردىڭ ۇلى رۋح­تارى سونبەي، وشپەي، بيىك مۇراتقا جەت­كەن تۋعان حالقىنىڭ ارمان-تىلەگىمەن كوكتەپ، ەركىندىك تۇعىرىنا جەتتى.

قازاق ادەبيەتىنە، مادەنيەتىنە، ونە­رىنە توڭكەرىس تۋدىرعان ۇشەۋدىڭ باسى تۋعان ۇلىسىنىڭ تاعدىرى تارازىعا تارتىلعان الاي-دۇلەي كەزەڭدە تابىسىپ، ۇلى مۇرات جولىندا قوسىلىپتى. بىرەۋى – جەتىسۋ دالاسىنان بول­سا، ەكىنشىسى – سارىارقانىڭ كىن­دىگىنەن. ال ءۇشىنشىسى –  توبىلدىڭ جاعاسىندا ءوسىپ-ونگەن. ءىلياستىڭ دا، ساكەننىڭ دە، بەيىمبەتتىڭ دە قالامىنا ءتان قاسيەت – ەلدىڭ مۇڭى مەن حالىقتىڭ ايانىشتى ءحالى. ساكەن زامانىندا وق بويى وزىق تۇرىپ، 25 جاسىندا-اق ۇكىمەت باسقارادى. بيلىك تىزگىنىن ۇستاعاندا ەسىل ەر ۇزاق ۋاقىت «كيرگيز» اتا­لىپ كەلگەن ەلدىڭ تاريحي اتاۋىن قاي­تارىپ، ارنايى قاۋلى شىعارتتى. مىنە، سودان بەرى قايمانا قازاق «قازاق ەلى» اتالادى. سول ازامات ۇكىمەت باسىندا وتىرعاندا قازاق ءتىلىنىڭ ماسەلەسىن كوتەرىپ، كەڭسە تىلىنە اينالدىرادى. ءبىر جىلدىڭ ىشىندە انا ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋگە ارنالعان بەس كولەمدى ماقالا جازىپتى. ال ءىلياس بولسا قازاقتىڭ ەتنوگرافياسى مەن ۇلتتىق مۋزىكاسى، ونەرى مەن مادەنيەتى تۋرالى قانشاما وزەكتى ماسەلەلەردى كوتەرىپ، ءتۇيىنىن شەشتى. اڭگىمە جانرىنىڭ شەبەرى بياعاڭنىڭ سويىلداي تىلىنەن قازاقتىڭ جاداعاي تىرشىلىگى، اۋىر تۇرمىسى مەن بولشەۆيكتەردەن كورگەن قاسىرەتىن شىنايى سۋرەتتەگەن پۋبليتسيستيكانىڭ ەڭ وزىق ۇلگىلەرى تۋدى. ءۇش ەردىڭ شىعارمالارى ۋاقىت سىنىنان وتكەن، الەۋمەتتىك ماڭىزى زور، يدەيالىق-كوركەمدىك ساپاسى كەمەل مۇراعا اينالدى. قالام قىزمەتىنە ەر­تە ارالاسقان بۇل ۇشتىكتىڭ ادەبي-پۋبلي­تسيستيكالىق مۇراسى – ۇلتتىق ادەبيەتىمىز بەن جۋرناليستيكامىزدىڭ باعا جەتپەس مادەني ميراسى.

تاۋەلسىزدىك كۇنى اياسىندا سالتانات­تى تۇردە شىمىلدىعى تۇرىلگەن ەڭ­سەلى ەسكەرتكىش-كومپوزيتسيانىڭ تانىستىرىلىمىندا نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ اكىمى التاي كولگىنوۆ: «ۇلتىمىزدىڭ تار جول، تايعاق كەشكەن جىل­دارىن رومانىنىڭ اتاۋىمەن استار­لاپ جەتكىزىپ، قازاق اتاۋىن قۇجات جۇزىندە قايتارعان ساكەن سەيفۋللين مۇراسىنىڭ ءبىزدىڭ رۋحانياتىمىزدا الاتىن ورنى ەرەكشە. بۇگىندە قالامىزدا مۋزەيى جۇمىس ىستەيدى. ەندى، مىنە، ەسكەرتكىشى اشىلىپ وتىر. بەيىمبەت مايلين ءوزىنىڭ جازۋشىلىعىمەن قاتار، ەلدى ساۋاتتىلىققا ۇندەپ، العاشقى «قازاق» گازەتىنە، «ايقاپ» جۋرنا­لىنا جانە باسقا دا باسىلىمدارعا تۇراق­تى ماسەلەلەردى جازعان جۋرناليس­تىگىمەن دە كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. دراما­تۋرگتىعى ءبىر توبە. اڭگىمەلەرى ءالى كۇنگە دەيىن وزەكتىلىگىن جويماي، جاس ۇرپاقتى تاربيەلەۋ ماسەلەسىندە پايدالانىلىپ كەلەدى. ءىلياس جانسۇگىروۆ – قازاق فولكلورىن دامىتقان تۇلعا. «كۇيشى»، «قۇلاگەر» پوەمالارى – تۇنعان تاريح. « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاداعى كەلەلى ويلاردىڭ نەگىزىندە دۇنيەگە كەلگەن بۇل تۋىندىنى «كوپتىڭ قۋانىشى» دەپ بىلەمىن. بۇل ەسكەرتكىش وتكەنگە قۇرمەت قانا ەمەس، تاريحىمىزعا قويىلعان بىرەگەي بەلگى، بولاشاققا دەگەن كامىل سەنىم. ازات ەلدىڭ استاناسى – نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ تورىندە تاعدىرى دا ءبىر، ءومىرى دە ۇقساس ۇلتىمىزدىڭ ۇلى پەرزەنتتەرىنە ارنالعان ەسكەرتكىشتىڭ تۇرۋى – زاڭدىلىق. جاس ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە بولادى دەگەن ۇمىتتەمىن»، – دەدى. شاھار باس­شىسىنىڭ ايتۋىنشا، قالا مەكتەپتەرىنە ءۇش ارىستىڭ ەسىمدەرى بەرىلمەكشى ەكەن. «قالامگەر» اللەياسىندا اشىلعان ەسكەرتكىشتىڭ تانىستىرىلىمىنا قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى ۇلىقبەك ەسداۋلەت باستاعان اقىن-جازۋشىلار، زيالى قاۋىم وكىلدەرى، ءۇش ارىستىڭ ارتىندا قالعان ۇرپاقتارى كەلىپ، ۇلكەن قۋانىشتى بىرگە ءبولىستى.

ءلاززات سەيىتجانوۆا، ب.مايلين­نىڭ نەمەرەسى:

– بالا كەزىمىزدەن اتامنىڭ بەينەسى جۇرەگىمىزدە ساقتالعان.  مىنا ەسكەرتكىشتەگى سول بەينەسى، اسىرەسە شاشى، ماڭعاز وتىرىسى، مىنەزى، قاراپايىمدىلىعى شىنايى شىعىپتى.  سونداي سابىرلىلىقپەن ءبىزدىڭ ومىرگە قاراپ وتىرعان كۇيى جاسالعان ەكەن. قالا باسشىلىعىنا العىسىمىزدى ايتامىز.

جانار جاندوسوۆا، ءى. جانسۇگىر ۇلىنىڭ نەمەرەسى:

– ءبىر سوزبەن ايتقاندا، ەسكەرتكىش-كوم­پوزيتسيا وتە كەرەمەت شىققان. ۇشەۋى­نىڭ دە مىنەزى، بەينەسى اشىلعان. ءبىر عانا اتتەگەن-ايى – ءبىزدىڭ اتامىز ءومى­رىندە مۇلدە كوزىلدىرىك تاقپاعان-دى. ول كىسىنىڭ ءسان رەتىندە ءبىر رەت تاعىپ، فوتوعا تۇسكەن سول ءبىر سۋرەتى قا­زىر كەڭىنەن تاراپ كەتكەندىكتەن، جۇرت ول كىسىنى كوزىلدىرىكپەن ەلەستەتىن سياق­تى. وسى ەسكەرتكىشتە دە كوزىلدى­رىك­پەن بەينەلەنگەن ەكەن. ايتپەسە، ەس­كەرت­كىش ادەبي ويلى، مازمۇندى دۇنيە.

اسىلگۇل ءابىش، س.سەيفۋلليننىڭ جيەنى:

– ۇلى دالانىڭ دارىندى ۇلدارىنىڭ ەسكەرتكىشتەرى ەلورداعا ورنادى دەگەن ءسوز – وتكەنگە قۇرمەتپەن قاراعانىمىز. ءساندى دە كەربەز اعالاردىڭ جايماشۋاق وتىرعانى جاستارعا ونەگە بو­لارىنا سەنەمىن. ەندى جىل سايىن بۇل كىسىلەردىڭ تۋعان، قايتقان كۇندە­رىندە وسى جەرگە كەلىپ جۇبانامىز، ەس­كە الامىز. بۇل – رۋح سيمۆولى.

 

P.S.

اسسالاۋماعالەيكۇم، ءۇش ارىس! ەركە ەسىلدىڭ جاعاسىنا، تاۋەلسىز قازاق ۇلىسىنىڭ ەلورداسىنا قوش كەلدىڭىزدەر! جاس وسكىنگە ايبات بەرىپ، قايرات بەرىپ تۇرا بەرىڭىزدەر!

جىلدار جىلجىعان سايىن ۇشەۋ­دىڭ ءۇنى دابىلدى، ەكپىندى ەستىلسە كەرەك…

ەلدوس نۇسىپ ۇلى

 

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button