Jañalıqtar

TÜRKİ BİRLİGİN QALAMAYTINDAR KÖP

Ata-babası Kök pen Jerge üstemdik etken er türkiniñ bügingi wrpağı qaytse, küşeyedi? Sırtqı «wrtoqpaq» küşterdiñ ıqpalı qanday? HHİ ğasır – türki ğasırı boluı üşin ne istegen jön? Osı jäne basqa da saualdarğa Qazaqstandağı Türki halıqtarı mädeni ortalığınıñ jetekşisi, professor, tarih ğılımdarınıñ doktorı Ahmet DAĞDURAN mırza jauap beredi.


«Bärin mwnay men  gaz şeşude»

Ahmet bey, türki birligi turalı köp närse aytıladı. Siz üşin «türki birligi» degenimiz ne?
– Osıdan mıñ jıl bwrın Mahmwt Qaşqarlı babamız sözdik jazdı. Türkişe jazılğan sözdiktiñ jalğız maqsatı – bükil älem türkişe üyrensin, uaqıtı kelgende türkiler üstemdik qwrıp, Jer şarı türki tilinde söyleytin boladı degen nietten edi. Sol kezeñde ıqpaldı twlğalar qatarındağı bir arab imperatorına aparıp tabıs etti sol sözdikti. YAğni, türki birligi jolındağı küresti babalarımız tilimizdi nasihattaumen jalğastırıptı. Al odan bwrın Jer jüzin titiretken Moğolstan memleketiniñ twsında jazılğan tarihi derekterde «Alla Jer men kökti jarattı, onıñ ortasına adamdı jarattı. Onıñ basşısı etip meniñ atamdı bekitti» degen sözder bar. YAğni, türkiler dünie jüzine üstemdik jürgizu üşin tuılğan degen senimde bolğandıqtan, älemniñ tükpir-tükpirine qanat jayıp, küşeyuge kirisken. Mäselen, Atajwrtmız – Qazaqstannan şıqqan babalarımız Aziyada, Ündistanda, Mısır, Iran, Irakta türki birligi men alpauıt memlekettiñ irgesin qaladı. Soñınan Seljük memleketi keldi düniege. Bwl türki älemin biriktiruge sep boldı. Osınıñ arqasında Europanıñ ortasına qaray keñinen taradıq. Meniñşe, Amerikadağı qızıl terilerdiñ arğı atası – naymandar, yağni, türkiler. Qazaq ğalımdarı jürgizgen zertteuler nätijesinde, arada mıñdağan jıldar ötkenine qaramastan, äli künge eş özgerissiz qoldanılatın 300-den astam qazaqşa söz tapqan. Özge wlttar türkiler siyaqtı Jer şarına qanat jaymağan. Öytkeni, üstemdik jürgizu, özin älemge qojayın sezinu siyaqtı asqaq sezimder olarda joq. Mwhammed Payğambarımız (s.ğ.s.) Islam memleketin qwrğanda «türkilermen soğıspañdar, olarmen til tabısuğa, dos boluğa tırısıñdar» degen. Öytkeni, ol türkilerdiñ dünie jüzine ıqpaldı bolatının bilgen. Ökinişke qaray, arabtar bwl ösietti tıñdamadı, türkilermen keskilesken şayqasqa tüsti. Onıñ soñı opıq jegizgeni mälim. Birlese otırıp, arabtardı elderinen türe quğan, soğısta jeñiske jetken türkiler islam dinin nasihattau mindetin öz qoldarına aldı. Islamğa deyingi kezeñge köz jibersek, türkilerdiñ wlttıq belgisi «Qızıl alma» bolatın. «Qızıl almanı» töbelerine han kötergen türkilerdiñ aybını men aybatı osı belgi arqılı tanıldı. Islam dinimen tanısqannan keyin türkiler Allanıñ atın dünie jüzine tanıtuğa küş saldı. Wstanğan bastı qağidası – adamzatqa qızmet etu edi. Tek öz memleketin ğana alğa tartıp, özgelerdi özekke tebu nemese qısım jasau türkilerdiñ sayasatında kezdespegen. Kerisinşe, iman, bauırmaldıq, meyirimdilik siyaqtı basqa da adami qwndılıqtardı wlıqtadı. Ğwndardıñ zamanında bilimdi sonau Qıtaydan alıp, üyrengenin, bilgenin, mädenieti men salt-dästürin Europağa taratqan da – türkiler. Bügingi tañda türkilerdiñ qazirgi wrpağı mwnay men gaz, basqa da tabiği resurstar jolındağı küresterdi toqtatıp, şın mänisindegi bauırlastıqtıñ ne ekenin bükil älemge tüsindiruge tırısuda. Qazir bayqasañız keybir elder, äsirese, AQŞ, Angliya, Izrail' demokratiya ornatamız degen jeleumen Parsı şığanağı, Tunis, Irak, Auğanstan, Liviya, Siriya t.b. mwsılman memleketterdegi halıqtı äbigerge salıp, ondağı äkimşilik basqarudı küyretip, twraqsızdıq ornattı. Jeri men halqınan maza ketken bwl elderde demokratiyalıq qwndılıqtar atımen saqtalmaydı. Esesine, künine ondağan, mıñdağan beykünä jan ajal qwşuda. Qanday da bir jüye adamdardı qınaday qıru üşin qwrılmaydı. Kez kelgen jüye adamdarğa jağday jasau üşin tüzilui tiis. Däl qazir ağılşın, amerikalıq pen izrail'dik qoldanğan jüye türkiniñ wstanımına jat. Onı isi türki qabılday almaydı. HHİ ğasır – türkiniñ ğasırı. Biz, türkiniñ bügingi wrpağı qırğın men qiyan-keski soğıstıñ ornına mädeniet, bilim men ruhaniyattı taratudı közdeymiz. Bwl – türkiniñ eñ bastı mindeti men maqsatı.
– Qanşa jıldan beri türki älemi jurnalisteriniñ wyımın qwruğa talpınıp jürmiz. Biraq äzirge bwl talpınıs näti­jesiz. Nelikten?
– Dwrıs aytasız. Türki birligi degenimiz – älemdegi 300 mln. türkiniñ birligi, wşı-qiırına köz jetpeytin köl-kösir territoriya. Adami baylanıstardı negizge ala otırıp, jaqındasuğa tırısqan qadamdarımız keybir memleket, keybir müddeli toptarğa wnamaydı, türki birliginen olar öte qauiptenedi. Mäselen, «Jer şarına üstemdik jürgizgender – amerikalıqtar» deydi. Bwl dwrıs emes. Älemdi aşsa, alaqanında, jwmsa jwdırığında wstağandar – 7 iri mwnay-gaz käsipornı. Olar adamdardı qırıp, prezidentterdi taqtan taydırıp, el men eldiñ arasına iritki salıp, arandatıp, öz qarabastarınıñ ğana qamın oylaydı. Öziñiz oylap qarañızşı, Amerikada bir qaranäsildiniñ prezident boluı mümkin be? Äste, mümkin emes edi. Öytkeni, qaranäsildiler ekinşi ne üşinşi sorttı dep esepteletin. Qaranäsildilermen bir meyramhanada otırıp, tamaq jelinbeytin. Esik sırtına «itterge jäne qaranäsildilerge kiruge rwhsat etilmeydi» dep jazılatın. Sonda olardı ittermen teñestiretin. Sondıqtan Barak Obamanıñ prezidenttikke saylanuı köpşilik üşin tosın jayt boldı. Biraq sayasi twrğıda ıqpaldı belgili bir müddeli top, qaltalılar, imperialister osını qalağandıqtan, Obamanıñ bağı jandı.
– Sonda Obama öz küşimen saylauda jeñiske jete almas pa edi?
– Joq, jeñe almas edi. Mäselen, bir saylauda qaru-jaraq qoldanudı jaqtaytındar taqqa otırsa, endi bir saylauda mwnay qojayındarına büyregi bwratındar jeñiske jetedi. Bwlar Amerika halqınıñ müddesi üşin qızmet etudi maqsat etkender emes. Osı sebepti, türkilerdiñ älemge ıqpal etuge, bir boluğa wmtıluı olarğa äste wnaması anıq. Sol üşin kedergi jasauğa tırısadı. Bir kezderi Türkiyanıñ prezidenti bolğan kezinde Twrğıt Özal türki memleketteriniñ prezidentterin jinap, türki birligin qwruğa wsınıs aytqan edi. Täuelsizdigin endi alğan, derbes ekonomikası, bank jüyesi, qor narığı qwrılmağan, tabiği resurstardı igerip ülgermegen Qazaqstan, Özbekstan, Türkimenstan, Äzirbayjan siyaqtı türki elderi älsiz bolatın. Esesine, mıñ jıl boyı özge elderge ıqpal etip kelgen Türkiyanıñ jöni basqa. Wyımdastıru jwmıstarına qatıstı mäselelerdi aytam. Türki birliginde kösemdikke wmtılğan jantalas joq. Europa Odağına müşe memleketter siyaqtı är eldiñ sayasatı men ekonomikası egemen. Eşkim qısım jasap, üstemdik ete almaydı. Meniñşe, on jıldan keyin Türki elderine ortaq Parlament qwrıp, zañ jobaların tüzetin ortaq wyım boladı.
– Sizdiñşe, türki elderiniñ basşıları tügel birlikti qalay ma? Jer alşaqtığı kedergi emes pe türki birligine?
– Büginde «alşaqtıq» degen wğım mağınasın joyğan. Kerisinşe, dünie tarılıp, Jer şarı alaqandağıday bolıp qaldı. Mwnı adamdardıñ barlığı da moyındarı haq. Onıñ üstine, bwğan deyin de qazaq, äzirbayjan, türkimen, Irak pen Iran türkileri, Türkiya t.b. bir bolğanı, Seljük attı ortaq memleket qwrğanı mälim. Olar Jer şarın birneşe bölikke bölip alıp, türkiniñ aybının asqaqtattı. Osmanlınıñ twsında aradağı baylanıs säl üzilip qaldı. Tek tatarlar men äzirbayjandarmen tığız qarım-qatınas ornatılğan edi. Biraq osmanlılardıñ bastı maqsatı Europanı tügel bileu bolğan. Ol kezderde europalıqtardıñ keybiri Osmanlığa hat joldap, «bizdiñ memleket basşılarımız ädiletsizdik jasauda, bizge qısım körsetude. Bizge kömektesiñizder, zañsızdıqtardı toqtatıñızdar» dep ötiniş aytatın. Jüzdegen jıldar boyı Franciya, Vengriya t.b. korol'derin Osmanlı bekitip keldi. «Halqıña dwrıstap qızmet et, bizdiñ atımızdan taqqa otırdıñ, bizdi wyatqa qaldırma» degen tapsırma beriletin.

«Türkiniñ basınan talay zwlmat ötken»

– Türikter eşkimnen ezgi körmegen, kerisinşe özgelerdi uısında wstağan. Al basqa türki elderi, äsirese, KSRO qwramında bolğan memleketter azamattarınıñ boyındağı qwldıq psihologiya äli saqtalıp qalğan. Türki birligine Kreml'ge jaltaqtaytındar kedergi bolmay ma?
– Osmanlınıñ qol astında 42 memleket boldı. Biraq olardıñ eşqaysısınıñ tiline, dini men diline, ädebieti men mädenietine, salt-dästürine ziyan keltirilgen joq. Olardıñ öz türmesi, zañı, mektepteri boldı. Osınıñ arqasında 700 jıldan keyin Osmanlıdan irgesi ajırağan olar dästüri men tili, dilin sol qalpında saqtay otırıp, öz aldına derbes el retinde ömir sürudi jalğastırdı. Bwl Osmanlınıñ öresi biiktigin körsetedi. Al KSRO kerisinşe, nebarı 70 jıldıñ işinde qanşama wlttıñ tilin, tarihın, dästürin, mädenietin özgertip, ruhani twrğıda azdırıp-tozdırıp jiberdi. Jıldar boyı töl tarihın taba almay adasqan wrpaq öz-özine degen senimdilik pen işki «menin» joğalttı. Qazaq, qırğız, äzirbayjan men hakas, tuvalıqtar tübiriniñ kim ekenin bilmeydi. Olar «men qazaqpın», «men äzirbayjanmın», «men tuvamın, türkimenmin, özbekpin» t.b. deydi. Eger Franciya ne Angliyağa barıp, «qay jerdiñ ağılşını» nemese «qay jerdiñ francuzısıñ?» dep swrasañız, sizdi keleke etip küleri anıq. Öytkeni, Franciya men Angliya – bireu-aq. Esesine, türkilerden swrasañız, olay emes. «Siz kimsiz?», «türkimin». «Qay jerdiñ türkisi?». Alınatın jauap Qazaqstan, Özbekstan, Türkimenstan, Äzirbayjan t.b. qırıqtan astam eldiñ atına baylanıstı boladı. Osı baylanıstı Keñester Odağı wmıttırdı. 1923 jılı Mwstafa Kemal Atatürik Osmanlı atauın Türkiya dep özgertti. Nege? Öytkeni, «türki» wğımı talay wrpaqtıñ sanasında kömeski tartıp bara jatqan. Türkistan atanğan Atajwrttıñ bir kezderi Türkiya degen atauı da bolğan. KSRO-ğa deyin türki elderi töte jazu arqılı bir birinen habar alısıp otıratın. Kitaptarı men ädebietinen habardar edi. Sovetter kelgennen keyin älippeni latınğa auıstırdı. Bwl türkilerdiñ baylanıs jasauına öte qiın tigen. Sondıqtan Atatürik «jaraydı, bizdiñ bauırlarımız latınşağa köşken eken, endeşe biz de bir bolayıq, latınşa jazayıq» dep Türkiyadağı älippeni özgertti. Köp wzamay, keñestik ükimet bwrın-soñı adamzat tarihında bolmağan jaña älippe – kirilicağa köşti. Onısımen qoymay, tübi bir türkige ortaq älippe bwyırtpay, olardıñ ärqaysısına jeke-jeke älippe bekitti. Qazaq wltınıñ keleşegi üşin küresken azamattardı itjekkenge aydap, darğa asıp, türmege qamap, wrıp-soğıp, atıp… bilgenderin istedi. 1928-40 jıldar arasındağı alasapıranda «men – türkimin» degen 700 qazaq bir-aq tünde Almatıda ajal qwştı. Olardıñ basın ölimge tikken – tağı da keñestik ükimet… Qanşama zwlmattı bastan keşirgen qazaq halqınıñ boyında qorqınış sezimi qaldı. Bwl özge türki halıqtarına da qatıstı. XIX jäne XX ğasırda isi türki birese orıs patşalığınıñ jäne arabtardıñ ezgisin kördi. Qazir HHİ ğasırda biz jaylap özimizge kele bastadıq. Resmi derekterge süyensek, 1923 jılı Türkiyadağı halıq sanı 13 mln. edi, ol kezde Qazaqstandağı adam sanı 10 mln.-ğa jetken. Türkiyadağı kelinşekter 3-4 balamen şektelse, qazaq äyelderi 7-8, 10 bala tabatın. Qazirgi derekterge köz jügirtseñiz, Türkiya halqı 80 mln.-ğa juıqtadı, al Qazaqstandağı qazaqtar sanı – 11 mln.-nıñ töñireginde. Eger keñestik imperiya bolmasa qazaqtardıñ sanı kem degende 100 mln.-ğa jetetini anıq. Demek, 80 mln.-ğa juıq qazaqtan ayrıldıq. Amerikadağı türkilerdiñ wrpağı – qızılterilerge de jii-jii şabuıl jasalıp, üzdiksiz qırıp keldi. Qıtaydağı türkilerdiñ jağdayı anau. Bosniya-Gercegovinada Europanıñ közin baqıraytıp qoyıp, jüz mıñdağan adamdı ayausız qırıp salğanı tağı bar. Tübi bir türkige qarsı kelgender äli künge küresin jalğastırıp keledi. Birlik jolındağı qadamdarğa kedergi jasaytındar – solar.
– Büginde türki birligi turalı Qazaqstan halqı arasında ideologiyalıq-nasihattıq jwmıstar keñinen jürgizilui kerek siyaqtı?
– Qazaqstandı men bükil türki elderiniñ töresi dep bilem. Men üşin ornı bölek meken. Öytkeni, isi türkiniñ ayağı kökten salbırap tüsken joq. Jer şarın bağındıruğa osı qasietti topıraqtan attandı. Bizdiñ töl mädenietimiz, ädebietimiz ben ruhani dünielerimizdiñ qaynar közi – Qazaqstan. Inşalla, Qazaq eli täuelsizdik alğalı beri biz osı jerdegi türkige ortaq qwndılıqtardı isi türkige taratudamız. Mäselen, Türkiyada kez kelgen Qorqıt ata men qobız turalı qwlağdar. Biraq qobızdıñ dauısın estigender kem de kem. Al Qazaqstanda osınau kieli aspaptıñ qwlağında oynaytındar men onı süyip tıñdaytındar köp. Sonımen qatar sazsırnay, jetigendi de tarih qoynauına jöneltpey, öskeleñ wrpaqtıñ qwlaq qwrışın qandırıp keledi. Qımız ben şwbattı da wlttıq susınğa aynaldırğan – qazaqtar. Osınşama ülken mädeniettiñ mwrtın bwzbay, babadan balağa miras etken de – qazaq. Ğwn zamanınan qalğan «Qara jorğa» men saqtardıñ zamanındağı «Tomiris» biin de türkiniñ jadında jañğırtqan – qazaqtar. Bwlardıñ barlığı da tek qazaqtıñ emes, isi türkiniñ mwrası. Tağı bir mäsele, Qazaqstanda Naurızdı qazaqtar «Wlıstıñ wlı küni» dep ataydı. Wlıs degenimiz – tübi bir türki. Bir kezderi osı merekeni toylauğa tıyım salınsa, qazir bükil türki halıqtarı atap ötedi. Meniñşe, türkilerdiñ bügingi wrpağı «ata-babam Jer şarına üstemdik etken, men de bükil älemge ıqpal etuim kerek» degen maqsatpen, psihologiyalıq twrğıda dayındıq jwmıstarın jürgizui tiis.
– Bwl türkiler arasındağı bäsekelestik pen baqtalastıqtı örşitpey me?
– Kösemdikke wmtıluda ädil bäseke boluı şart. Kim jäne qay memleket türki birligi jolında qanday jäne qanşa şara ötkizdi? Bwl mäselede kim öte belsendi? Qazir türki älemine qatıstı qwrılğan wyımdardıñ köpşiligine Qazaqstannıñ qatısı bar. Türki parlamentariyleriniñ birligi, Türki keñesi, TÜRKSOY t.b. wyımdardan asa qwrmetti Nwrswltan Äbişwlınıñ qoltañbası bilinedi. Mwnı basqa türki elderiniñ basşıları da biledi. Öytkeni, qazir birigetin kez keldi. Mäselen, adamdar bir mafiyadan qorqadı delik. Eger odan küşi basım tağı bir mafiya kelse, birinşisine kün bermesi anıq. qazir Amerika arab elderine tiesili tabiği resurstardan tüsetin barlıq paydanı öz bankterine eşqanday payızsız alıp, onı özge memleketterge özine tiimdi mölşerlememen jäne talappen nesie retinde taratuda. Eger AQŞ tarapınan qoyılatın talaptarmen kelispese, borıştan qwr qaladı. Qazir Amerika beyne mafiya siyaqtı. Onıñ älemdik sahnağa ıqpalın älsiretu üşin Türki älemi küşeyui tiis. Imperatorlıqtan ülken täjiribesi bar Türkiyanı sayasatqa aralastırmas üşin qazir ülken sayasi oyındar jürude. Öytkeni, Türkiya Aziya men Europa arasına ornalasqan el äri onıñ jaqtastarı da uaqıt ötken sayın köbeyip keledi. Sondıqtan türkilerdiñ dwşpandarı «eger Türkiyanı şetke ısırsaq, özge türki elderi de älsireydi» degen wstanımda. Biraq bwl türki birligine kedergi bola almaydı. Bwl Alla Tağalanıñ qalauı. Mwhammed Payğambarımızdıñ (s.ğ.s.) hadisterinde de jazılğan. YAğni, «HHİ ğasır – Islam ğasırı boladı, onıñ kösemi – türkiler» delingen. Payğambarımızdıñ tuı äli künge bizdiñ qolımızda, halifalıq ta bizge tiesili.

«Demokratiyalıq qwndılıqtar öte mañızdı»

– Türkiyadağı qazirgi sayasi ahualdıñ türki birligine tigizetin ıqpalı qanday?
– Bwl da öte mañızdı taqırıp. Türkiyada jıldar boyı şeyittik-sünnittik dauı örşip keldi. Qazaqstanda – hanafilik. Eskeretin jayt, älemdegi şeyitter men türikter jerindegi şeyitter arasında ayırmaşılıq bar. Öytkeni, bizdegi şeyitterdiñ barlıq senim-nanımı – türkilik. Jer şarına Qazaqstannan tarağan Ahmet Yassauidiñ mıñdağan şäkirtiniñ bir qolında – Qwran Kärim, ekinşi qolında qılış boldı. Dwşpandarmen soğısa jürip, Islamdı wlıqtadı. Yassauilik Türkiyağa tarağannan keyin biraz uaqıt ötkende babilik, bektaşilik, sosın alevilik dep özgerdi. Yassaui şäkirtteri äyelder men erkekterdi birge üyretti, bwl – dünie jüzindegi basqa mwsılman elderinde joq ürdis. Soğan qaramastan, jıldar boyı alevilik jäne sünnettik degen dau tolastağan joq. Öytkeni, sırtqı küşter arağa ot salıp, osınıñ saldarınan arandap qalğan adamdar köp boldı. Mäselen, bwğan deyin qanşa jıl boyı kürdtermen qız alısıp, qız berisip, tuısqan boldıq, talay soğıstarda tize qosa wrıs salğanbız. Bügin endi aramız nildey bwzılıp, bir birimizge dwşpanğa aynaldıq. Eger kürd lañkesteri bolmağanda, 400-500 mlrd. dollar kölemindegi qarajat türki birliginiñ igiligine jwmsalar edi. Ökinişke qaray, osı aqşa – lañkestikke qarsı küres, wşaq ne tikwşaq satıp alu, jarılıstardan qirağan ğimarattardı qalpına keltiru, äleumettik mañızı bar nısandardı qayta salu t.b. ketetin şığın. 25 jıldan bergi jağday osı. Bir mekteptiñ irgetasın qalaysıñ, kürd sodırları keledi de, onı bombalaydı. Özderiniñ balaları bilim alatın bilim oşağın ortasına tüsiredi! Auruhana salasıñ, olar keledi de tağı da kül-talqan etedi. Olardı qalpına keltiru üşin byudjetten tağı da qarajat böluge tura keledi. Kürdterdiñ jwmısşı partiyasınıñ qoltığına su bürkitin sırtqı küşter kürd sodırların qaru-jaraqpen qamtamasız etse, amalsızdan sen de qarulanuğa kirisesiñ. Bwl da halıq üşin qosımşa qarjılıq salmaq. Osığan ketken 400-500 mlrd. dollardı türki elderiniñ damuına salğanda olar on ese küşeyer edi.
– Demek, qazir Taksimniñ töñireginde tuındağan dau da – sırtqı küşterdiñ ıqpalı ma?
– Bwl jerde eki türli sebep bar. Birinşisi, sırtqı küşterdiñ sayasi oyınınıñ jalğası. Ekinşisi, parlamenttik saylauda jeñiske jetken Ädilet jäne damu partiyasınıñ ökilderi «bilik basında otırğandıqtan, meniñ degenim boluı kerek» degen wstanımdı wstanuı halıqtı ayağınan tik twrğızdı. Demokratiyalıq qwndılıqtarğa wyitın azamattar mwnday astamşılıqtı kötere almaydı. Tipti, mwnday qadamdar el igiligi üşin jasalsa da! Belden basuşılıqtı, öktem söyleudi bizdiñ azamattar endigi qabılday almaydı. Taksimnen jaña bir demalıs ornı aşıladı degen jobasın qabıldağısı kelmegen de solar. Ükimet «baqtıñ ornına sauda ortalığın saluımız mümkin» degende adamdar «meniñ qıdıratın bağımdı bwza almaysıñ» dep qarsılıq tanıttı. Policiya olarğa küş qoldanıp, su, gaz şaşıp, wrıp-soğıp, küştep tarqattı. Bwğan narazı bolğandar Türkiyanıñ jer-jerinde şeruge şığıp, aşu-ızaların bildirdi.
– Türkiya ükimeti narazı topqa sözin ötkizu üşin ne isteui kerek edi?
– Qazirgi türikter zorlıq-zombılıqtı kötere almaydı dedim ğoy. Olar özderin tıñdağandı qalaydı. «Prezident bolğanıñ üşin bizge qısım jasay almaysıñ, bizdiñ de aytqanımızdı tıñda» deydi. Demokratiya degenimiz – diktatorlıq emes. Kez kelgen mäselege halıq tügel qatısuı tiis. Mäselen, qazir oppoziciyanıñ üni şıqpaydı. Mäjilistegi basqa partiyalar sözderin ötkize almaydı. Biraq Parlamenttegi ükimet partiyasınıñ dauıs salmağı basım bolğandıqtan, olardıñ eşqaysısına nazar audarılmaydı. Qoldı bir-aq silteydi: «Mañızdı emes». Oppoziciyalıq partiyalar halıqtıñ kökeyindegisi jetkize almay jür bilik basındağılarğa. Ekinşiden, Kürd jwmısşılar partiyasımen bolğan kelisim bar. Öytkeni, KJP müşeleri sabasına tüsti kenetten. Onıñ ne kelisim ekenin halıq bilmeydi. Köpşilik bilikten aşıq aytudı talap etude. Biraq oğan da qwlaq asqandar joqtıñ qası.
– Türik biligi nege aşıq aytqısı kelmeydi?
– Negizi Ükimet basındağılar «biz eşqanday kelisim jasağan joqpız» deydi. Biraq jwrt­şılıq «eger kelisimge kelmeseñder, olar nege keri şegindi? Bwğan deyin nege belsendi boldı?» degen qarsı swraq qoyadı. Maza bermegen saualdarğa jauap ala almağan äri Taksimdegi qwzırlı organdar tarapınan bolğan qoqan-loqqı t.b. mäseleler uşığa kele, halıqtıñ ızadan jarıluına äkep soqtı.

«Amerikanıñ  sayasatın wğu qiın»

– Halıqaralıq jäne Türkiya aqparat qwraldarında «Reyhanlıdağı jarılıstıñ bolatının adamdar aldın ala bilgen. Biraq bilik qol qusırıp qarap otırdı» degen söz aytıldı. Şınında solay ma?
– Türkiyada qwzırlı organdar jaqsı jwmıs isteydi, köp mäselede olar aldın ala habar aladı. Kün sayın ondağan lañkesti qolğa tüsiredi. Äytpese, Türkiyanıñ är jerinde üzdiksiz jarılıs bolıp, mıñdağan adam qaza tabar edi. Biraq keyde aqparattı estimey qaluı da mümkin. Reyhanlıdağı jarılıs ta – osınday äreketterdiñ biri. Eskeretin jayt, Reyhanlıda 300 mıñnan astam siriyalıq sayasi bosqın märtebesine ie. Alayda, solardıñ barlığı da şınımen bosqındar ma? Aralarında Siriyanıñ biligine tıñşılıq qızmet atqarğandarı joq pa? Olar Başar Asadpen baylanıs ornatıp, qwpiya qatınas ornatpağan ba?
– Halıqaralıq sarapşılar Reyhan­lı­dağı jarılıstıñ astarınan da sayasi sarın izdeude. Keybir sarapşılar «KJP sodır­ların täubesine tüsirude äri AQŞ-tıñ qoldauına ie boluda Erdoğan üşin Reyhanlıdağı jarılıs taptırmas mümkindik boldı» deydi. Siz kelisesiz be?
– Şındığına kelsek, AQŞ-tıñ sayasatın wğu qiın. Jıldar boyı qalıptasqan «wrtoqpaq» küş bar. Osı «wrtoqpaq» küş tauda bas sauğalağan KJP müşelerin tamaqpen, qaru-jaraqpen qamtamasız etip keldi. Arada säl uaqıt ötkende A.Ödjalandı wstap aldı da, Türkiyanıñ qolına tapsırdı. Amerikalıqtardıñ josparın, jobasın bilu, tüsinu qiın deytin tağı bir sebep, olardıñ ärbir jobası – wzaqmerzimdik. Mäselen, türkilerdiñ on mıñdağan jetim balasın Amerika azamattarı asırap aladı. Olardı tek jazda bir ayğa ğana demalısqa jiberedi. Qalğan on bir ayda AQŞ-ta. Sol jaqtıñ sayasatı, sol jaqtıñ salt-dästüri men mentalitetin siñiredi boyğa. YAğni, sırtı – qazaq, işi – amerikalıq. Biz, türki halıqtarı säl närsege ruhtanıp, tez köterilemiz. Mäselen, eger osı jetim balalardıñ biri bilim ne basqa salada jeñimpaz bolsa, bärimiz qattı quanamız. Kezinde Talğat Mwsabaev pen Toqtar Äubäkirov ğarışqa wşqanda da Türkiyanıñ bükil halqı börikterin aspanğa ata quandı bizdiñ bauırlarımız ğarıştı bağındırdı dep. Negizi ayğa alğaş wşqan YUriy Gagarinniñ de tübi türki bolatın. Biraq mwsılman emes edi. Amerikada ösken jetim bala ülken jetisitkke qol jetkizse, isi türki maqtan twtarı anıq. Ol bala Qazaqstanğa qonıs audarsa, onı basşılıq qızmetke ornalastıruımız da ğajap emes. Öytkeni, AQŞ belsendi azamattardıñ birqatarın keybir elderdiñ prezidenttigine saylanuına ıqpal etti. Olar kimniñ müddesine qızmet etpek? Älbette, Amerikanıñ. Bälkim, Qazaqstandağı jetim balalardı sayasi maqsatpen alıp ketken şığar? Büginde 500 mıñ bauırımız hristian dinin qabıldadı. Bwl bwrın-soñdı bolmağan oqiğa. Tabiğatına jat dindi qalay jäne ne üşin qabıldadı? Mwnı da zerttegen abzal. Bäleniñ bäri mwnay men gaz jolındağı küresten bastaladı. Amerika Ortalıq Aziyadağı halıqtıñ arasına iritki salıp, arandatu üşin äreket etui de mümkin. Mäselen, il işine bülik saludıñ arqasında Qırğızstan prezidentin taqtan türe quıp, elde sayasi twraqsızdıq ornattı. Bwl basqa elderde de qaytalanğanı mälim. Mwnday keleñsizidikterden Qazaqstandı Alla saqtasın. Qazaqtar bir boluı tiis. Keñester zamanınan qalğan jaman ädetimiz bar: türki halıqtarı bir-birine qırın qaraydı. Esesine, kezinde bauırlarımızdı qınaday qırğan, jer audarğan, zorlıq-zombılıq körsetken, qorlağan, zorlağan, aştan qatırğan, balalarımızdı öltirgen KSRO-nı otarlauşılardı töbemizge han köteremiz. Qazaq pen qırğız, özbek pen wyğır, tatar men başqwrt t.b. bir birine qanday ziyan keltirip edi? Keñestik imperiya wstanğan sayasat – «bölip al da biley ber». Qazaqstannıñ 17 millionğa juıq halqı jarqın keleşek üşin bir boluğa müddeli. «Men – qazaqpın», «meniñ Ana tilim – qazaq tili» degen patriottıq sezim mıqtı boluı şart. Bwl tek Qazaqstan üşin emes, bükil älem üşin mañızdı. YAğni, qazaq wltı birligin saqtay otırıp, türki düniesine, bükil adamzatqa beybitşilik pen tınıştıqtı saqtau kerek.
– Siz basqaratın Türki halıqtarı mädenietiniñ ortalığı tarapınan türki birligi mäselesinde atqarılıp jatqan şaralar qanday?
– Ortalıqtıñ qwrılğanına 13 jıl boldı. 2000 jılı bastağan äreketimiz, isimiz arada on üş jıl ötkende ğana jemisin berude. Türki halıqtarına aytatınımız: «Qazaqstan – isi türkiniñ Atajwrtı. Sondıqtan bärimiz aldımen Qazaqstannıñ sayasi, ekonomikalıq, mädeni t.b. twrğıda küşeyuine müddeli bolıp, bärimiz atsalısuımız kerek». Qazir Qazaqstanda men wnatpaytın bir mäsele bar. Türkiyada prezident, prem'er, deputattar, joğarı oqu orındarınıñ basşıları, äkimder t.b. eki-üş kün işinde kezdese alasız. Al bizdiñ Qazaqstanda bwl äste mümkin emes. Äkimdermen kezdesu üşin 1 jıl kütesiz, rektorlarmen – 6 ay, al deputatpen kezdesu olardıñ kün tärtibine baylanıstı. Prezident ne prem'ermen jüzdesu odan da qiın. Bilik halıqpen bite qaynasuı tiis. Bizge eşkimnen eşteñe kerek emes. Qazaq halqınıñ, türki birliginiñ müddesi üşin ter tögip jürgender qatarındamız. Mwndağı şeneu­nikterdiñ köpşiliginiñ boyında keñestik zamannan qalğan sarqınşaqtar bar. Olarmen kezdeskende eşteñe bülinbeydi ğoy. Ükimettik emes wyımdarı memleketke täueldi bolmay, halıq damu jolında özi atsalısuı tiis qoy. Qazaqstandağı ükimettik emes wyımdar emin-erkin jwmıs istey almaydı. «Joğarıdan bireu birdeñe dey me?», «Bireuge jaqpay qala ma?» degen ürey bar. Meniñşe, Qazaqtar elindegi wlttıq naqıştağı ükimettik emes wyımdardıñ sanın arttıru qajet. Osı nietpen biz ortalıqtıñ gazetin şığarudamız. Üstimizdegi jıldıñ 3 mausımında telearnamız iske qosıldı. Türki birligine qatıstı jañalıqtarmen susındağısı kelgen bauırlar telearna arqılı köre aladı.
– Äñgimeñizge rahmet!

Back to top button