Jañalıqtar

Aynagül Sarayqızı, Moñğoliyadağı «Aru jwldızdar» jurnalınıñ jetekşisi: Qazaq üşin eñbek etudi äkemnen üyrendim

Moñğoliyanıñ astanası Wlanbatırdağı qazaq äyelderiniñ «Arular» qoğamınıñ jäne osı qoğam janınan şığatın «Aru-jwldızdar» jurnalınıñ jetekşisi. «Arular» qoğamı qwrılğalı jeti jıldan astam uaqıt boldı. Osı uaqıt aralığında qoğam Moñğoliyanıñ işki ölkelerinde ömir sürip jatqan qazaq auıldarın aralap, tilin, saltın, dinin wmıtuğa şaq qalğan qazaqtarğa ruhani twrğıda demeu bolıp keledi. Aynagül Sarayqızımen äñgimemiz ondağı qazaq qoğamı jäne «Arular» qoğamınıñ tınıs-tirligine arnaldı.

– Aynagül Sarayqızı, «Arular» qoğamı jwmıs istey bastağalı jeti jıldıñ jüzi bolğan eken. Jasalğan eñbek te biraz körinedi. Jalpı, bwl qoğamdı qanday maqsatpen qwrdıñız?

– Mine, Arular odağı qwrılğalı 7 jılğa ayaq bastı. Sol 7 jıl işinde qanşama analar «Aru ana», al qanşama qızdarımız «Aru qız» atanıp, «Aru jwldızdar» jurnalı arqılı älemge tanıldı. Bwl odaqtı qazaq halqınıñ, sonıñ işinde qazaq äyelderiniñ müddesin qorğap, olardıñ mwñ-mwqtajın köpşilik nazarına wsınıp, el işinde elenbey kele jatqan qazaqtıñ aru äjeleri men analarınıñ, qızdarınıñ abıroy-atağın köterip, köpşilikke tanıtqan, qamqorlıq körsetip, älpeştep ayalağan, olarğa wltın maqtan twtıp, senimmen ömir süruine mümkindik tudırğan nağız qoğamdıq, köpşilik wyım deuge boladı. «Arular» odağı jıl sayın wlt mereyin asqaqtatar wlağattı wrpaq örbitip, olardı tärbieleuge bar qajır-qayratın jwmsap, janwyasınıñ wyıtqısı bolıp, el märtebesin köteruge qosqan sübeli ülesin jäne de qazaq analarına tän qasietteri men ülgi-önegesin izet twtıp, «Aru ana» atağımen analardı marapattap, qoşemettep keledi. Bwl ataqqa ie bolğan analardı «Aru-jwldızdar» jurnalı, «TV-Tolqın» tele bağdarlaması arqılı qauımğa tanıstırudı dästürge aynaldırdıq. Sol arqılı jastardı wlttıq teginen ajıramauğa ügitteu nieti de bar. Halıqaralıq analar meyramına oray önerpazdardıñ qatısuımen äzirlegen «Ana äldii», «Ana jırı», «Arular äueni», «Anama arnaymın», «Analardı quantayıq», «Anaşım sizge arnadım» «Anañdı, qarğam, ayala» attı koncertter köpşilik köñilinen şıqtı. Jıl sayın student jastar ortasında ğılımi konferenciya ötkizudi dästürge aynaldırdıq. Moñğoliya kölemindegi joğarğı oqu orındarında oqitın studentterdiñ bilimin arttıru, bayandau qabiletin jaqsartu, olarğa ğılımi şığarmaşılıqpen şwğıldanudıñ arnayı ädis-täsilderin üyretu, özara täjiribe almasuına qol wşın beru maqsatımen alğaş 2006 jılı «Igi dästür – ibalı wrpaq» attı ğılımi konferenciya wyımdastırıp, 400-ge tarta jastar asa belsendilikpen qatıssa, 2008 jılı ekinşi ret «Jahandanu kezeñindegi til mädenietine meniñ qosar ülesim» attı ğılımi konferenciyağa 500 student qatısıp, olardan 21-i iriktelip, soñğı finalda segiz bayandama jasaldı. 2010 jılı şilde ayında aymağımız ornauınıñ 70 jıldıq mereytoyına oray ruhani şığarmaşılıq iske balap, elimizdiñ joğarğı oqu orındarındağı student jas­tar ortasında «Bayan-Ölgiydiñ bügini men bolaşağı» attı ğılımi mäjilis ötkizdik. Ğılımi mäjiliske köptegen student jastar qatısıp, aymağımızdıñ örkenine qosatın öz ülesteri turalı bayandadı.

Qandastarımız köptep mekendeytin Nalayh audanına Türkiyanıñ «Tika» qorınıñ kömegimen «Altın oymaq» tigin cehın aşıp, köp balalı, jwmıssız 10 şaqtı äyeldi jwmıstı ettik. Jäne de komp'yuter üyirmesi aşılıp, mektepten tıs bilim alu ortalığımen birge ötken jıldarı 120-day balağa sabaq üyretildi. Odaqtıñ negizgi maqsatınıñ biri – äyelderdiñ qoğamdıq, äleumettik belsendiligin arttıru, darın, qabiletin köpşilikke tanıtu, olardıñ ötiniş, tilek qalauın tiisti orındarğa jetkizu, önege, tälimin keyingi jastarğa, köpşilikke nasihattau. Osı maqsat ayasında Moñğoliyada meken etip otırğan qazaq äyelderiniñ dañqın köterip, ağa buındı jas wrpaqqa tanıtu maqsatımen «Moñğol eliniñ damuına qazaq äyelderiniñ qosqan ülesi» attı twñğış kezdesu-mäjilisi 2010 jılı mausımda Wlanbatırda, şildede Ölgiy qalasında ötkizildi.

«Arular» odağınıñ änwranına aynalğan «Arular» änine (sözi M.Maqataev, äni T.Tölendiev) beynebayan tüsirilip, toyğa şaşu retinde wsınıldı. Beynebayandı Moñğoldıñ Wlttıq telearnasınıñ «TV-Tolqın» studiyası jasadı.

Bayan-Ölgiy aymağınıñ 70 jıldıq mereytoyına arnalğan «Qazaqtıñ mañday aldı aruları» attı jaña jinaq jarıq körip, är kezeñde talay jasampaz ister atqarğan ozat, äygili, tarihi äyelder jaylı mälimet jinap, aymaq jäne elimizdiñ damuına qosqan ülesin qauımğa paş etti. Bwl kitapqa 1930-2010 jıldar aralığında elimizdiñ är tükpirinde qızmet etip, ömir sürip jatqan wlt azşılığı ökileti mindetin jüktegen qazaq äyelderi qamtıldı. Arular odağınıñ bastamasımen soñğı eki jıl wdayı 2012 jıldıñ aqpan jäne 2013 jıldıñ naurız aylarında Bayan-Ölgiy aymağında «Ölgiydiñ bilim beru salasına qosatın ülesimiz» attı ğılımi konferenciya wyımdastırdıq.

Moñğol elinde analar müddesin qorğau maqsatında is, qızmetterin jürgizip kele jatqan 50-ge tarta beyresmi äyelder wyımdarı ortasınan «Arular» odağı üş jıl qatarınan ekinşi orın ielendi. «Monfemnet» wyımı jıl sayın Analar merekesine oray wyımdastıratın «Äyelder közimen…» attı dästürli mäjiliske belsene qatısıp kelemiz. Jäne de memleket köleminde balalardıñ bilim aluına baylanıstı ornağan «Bolovsrol evsel» beyresmi wyımında «Arular» odağı ökilderi qazaq balalarınıñ til mäselesine qatıstı basqarma müşesi bolıp tabıladı. Bwl beyresmi wyımnan ükimet köleminde wyımdastırılğan tört ret oqıtu seminarına Nalayh audanı jäne Bayan-Ölgiy aymağınıñ «Arular» bölimşesinen arnayı ökilder qatısıp, osı wyımnan şığarılğan plakat, kitap, basqaday şığarmalarğa özindik qoltañbaların qaldıruda.

– Bärekeldi, biraz istiñ basın qayırğan ekensizder, «Aru-jwldız» jurnalınıñ qazirgi hal-küyi qalay? 

– Odaqtıñ negizgi baspasöz, aqparat qwralı bolıp tabılatın «Aru jwldızdar» attı ädebi-körkem jurnal şığa bastağalı jeti jıl boldı. «Anamızdıñ aq sütimen boyımızğa darığan tilimizdi wmıtu – bükil ata-babamızdı, tarihımızdı wmıtu» – dep Bauırjan Momışwlı atamız aytqanday, analarımızdı köpke tanıtıp, däripteumen qatar, ana tilin wmıtpau, keleşek bizdi jalğastıratın wrpaqqa qazaq tili men mädenietin igeruge kömektesu, düniejüzindegi barlıq qwbılıstı da, kürdeli oydı da kez kelgen tilden kem jetkizbeytin ayaulı ana tilimizdiñ saqtaluına az da bolsa üles qossaq degen maqsatpen osı jurnaldı şığarıp kelemiz.

Jurnal mezgil sayın şığadı. Büginge deyin 28 sanı jarıq kördi. Birneşe twraqtı aydarı bar. Qazir bwl basılım törtkül düniege tarıday şaşılğan qazaq jwrtşılığına etene tanımal dey alamız. Moñğoliya ğana emes Qazaqstan, Qıtay, Türkiya, AQŞ, Europa qazaqtarı federaciyasında, Franciya memleketterinde de oqırmandarı barşılıq. Keybireuleri maqala wsınıp, ün qosıp jatır. «Aru- jwldızdar» jurnalınıñ qay bir sanın Astana, Amsterdam, Berlin, Vena, Gamburg, Stambwl, Los-Andjeles, Myunhen, Ürimji qazaqtarınıñ kitap söreleri men jazu üstelinen köre alamız. Astanadağı elektrondı kitaphanada da tirkelgen.

– Siz jaqında Malayziyada, Singapurde, Taylandta jäne Amerikada resmi saparda boldıñız. Negizgi maqsattarıñız ne edi? 

– Oñtüstik Şığıs Aziyanıñ örkenietti eliniñ biri, tabiğatı ıstıq äri ılğaldı Malayziyanıñ astanası äygili Kuala Lumpur qalasında biıl mausımnıñ 6-8-i künderi äyelderdiñ halıqaralıq basqosu jiın-forumı bolıp ötti. 

2020 jılı älemniñ eñ örkenietti elderi qatarına qosıludı maqsat etip otırğan 26 million twrğını bar Malayziya – köpwlttı memleket. Onıñ işinde twrğılıqtı mekendeuşiler – malaylıqtar men orang-asli 65,1 payız, qıtaylıqtar – 26%, ündiler – 7,7%. Malayziyalıqtardıñ 60 payızı mwsılman dinin twtadı. 

Ärbir salanıñ üzdik äyelderi qoğamdı örkendetuge öz ülesin qosu barısında «Jaña ekonomikanı örkendetuge bizdiñ qosatın ülesimiz» degen atpen biılğı forumdı wyımdastırdı. Amerikanıñ Vaşington qalasında ornalasqan Global Summit of Women (Halıqaralıq äyelderdiñ Joğarı Qwrıltayınan) 23-şi ret wyımdastırılıp otırğan bwl qwrıltayğa 71 memlekettiñ 1000-ğa juıq üzdik äyel qatısıp, ekonomika, biznes salasın örkendetu jaylı pikir alıstı. 

Ejelgi dästür boyınşa Halıqaralıq äyelderdiñ Joğarı Qwrıltayınıñ Prezidenti Irene Natvidad halıqaralıq deñgeyde biznes basqaruda äyelderdiñ roli jaylı bayanday kele Europada Franciya, Aziyada Malayziya eli aldıñğı sapta kele jatqanın atap ayttı. 

Qwrıltaydıñ aşılu saltanatına Malayziya eliniñ Bas uälii Najib Razak, hanşayım Rosmak Mensor sekildi lauazım ieleri qatısıp, forumğa tabıs tileumen qatar keşke Kuala Lumpur qalasınan bir sağattay qaşıqtağı Putryaja qalaşığında Bas uälidiñ keşeninde qonaqtarğa arnap qwrmetti qonaqası berildi.

Moñğoliya Äyelder odağı Halıqaralıq äyelderdiñ Joğarı Qwrıltayınıñ müşesi, birigip jwmıs isteytin mekeme retinde jıl sayın şaqırılıp, öziniñ ökilderin qatıstırıp, äyelderdiñ biznesin örkendetude öz ülesterin qosıp keledi. Moñğoliyalıq äyelder ortasında ükimet, jeke menşik, är saladağı mañday aldı äyelderdi qatıstırıp, olardıñ halıqaralıq deñgeyde jwmıs isteuine ıqpal jasaydı.

Qwrıltay ayaqtalğan soñ biraz kün Kuala Lumpur qalasımen tanısıp, şekaralas Singapur, Tayland sındı elderdiñ jetistigin tamaşalap, sayahattadıq. 

– Al, Amerikağa qanday maqsatpen bardıñız?

– Düniejüzinde qızmet atqaratın «Halıqaralıq Adam qwqığı üşin» attı qoğam bar. Men sol qoğamnıñ Wlanbatırdağı ökildiginiñ basqarma müşesi retinde biraz adammen birge N'yu-Orland qalasında bolğan jinalısqa şaqırıldım. Negizgi maqsatımız, älemdegi mügedek jandarğa qol wşın sozu, olardıñ qoğamnan jıraqtamauına ıqpal etu. 

– Moñğoliyadağı qazaqtardıñ negizgi probleması ne dep oylaysız?

– Qay elde, qay jerde jürsek te oylaytınımız bolaşaq wrpaqtıñ qamı. Qazaqtar jii qonıstanğan Bayan-Ölgiyde 41 qazaq mektebi bar. Al, 10 mıñday qazaq qonıstanğan astana Wlanbatırda qazaq mektebi atımen joq. Balalarımızdıñ barlığı moñğol tilinde oqidı. Solardı Atajwrtqa erterek keluge jol aşu jolında köşi-qon jağında saqtalıp otırğan köptegen mäseleler – bizdiñ ortağa salar oylarımızdıñ eñ özektisi bolmaq. Ekinşi kezekte eki el arasındağı qolaysız qatınastıñ bauırlarımızğa asa qiındıq tuğızatının da ayta ketpekpiz. Qazaq eli täuelsizdigin alğan kezde japırıla köşken köştiñ soñında tuıstarı men tuğandarı qaldı. Kez kelgen bir quanışta nemese qayğılı jağday bola qalğan jağdayda eki elde bölinip twrıp jatqan ağayındar bir-birine jete almay zarığıp otır. Moñğoliyadağı qazaqtar köp şoğırlanğan Bayan-Ölgiy men Qazaqstan aralığında wşaq qatınasa degen wsınısımız bar. Bizdiñ özimiz Wlanbatır-Qırğızstan bağıtında wşatın wşaqpen Bişkek arqılı kelemiz. Quantarlıq jağdaylardı da aytqan jön ğoy. Soñğı üş jılda Qazaqstannıñ Moñğoliyadağı elşiligi öte jaqsı jwmıstar atqarıp otır. Qazaq mädeni ortalıqtarı qwrıldı. Köptegen kitaptar jetip jatır. Dombıra üyretetin üyirmeler aşılıp, balalardı wltımızdıñ önerimen susındatıp jür. Biıl jazda Moñğoliyanıñ astanası Wlanbatırda Qazaqstannıñ mädeni künderi bolıp ötti. Onıñ özi şette jürip, tili men dinin wmıta bastağan qazaqtarğa ülken demeu boldı. 

– Rahmet!

Äñgimelesken Esengül KÄPQIZI 

Back to top button