Jañalıqtar

Mwzafar Älimbaev, Qazaqstannıñ Halıq jazuşısı: ERKELİKTİÑ EÑ ÜLKENİ – ELGE ERKELEUİÑ

Mwzağañ, Mwzafar Älimbaev körnekti aqın, qazaqtıñ qabırğalı qalamgerleriniñ biri. Ol öziniñ bükil sanalı ğwmırın balalar ädebietine arnadı. «Bir qız bar Maraldıda Qorlığayın» dep atalatın Estay aqınnıñ äygili «Qorlanındağı» Maraldıda düniege keldi. Aqındıq öner Mwzağaña anasınan darığanın özi de ünemi estelikterinde aytıp otıradı. Balalıq şağı qiın-qıstau uaqıtqa tap keldi. Aşarşılıq, quğın-sürgin jıldarı bireuden ilgeri, bireuden keş ğwmır keşken aqınnıñ aqın bolmauğa qaqı joq edi. Körnekti aqın Qadır Mırza Äli bir sözinde: «Aqındı aqın etetin jetimdik pen joqşılıq», – degen edi.

Jetimdikti köp körgen aqın äkeden toğız jasında, anasınan on tört jasında ayrıldı. Soğısqa da qatıstı. Äskeri mindetin de adal atqardı. M.Älimbaevtıñ är aluan janrdağı eluden asqan töltuma kitaptarı jarıq körgen, tañdaulı öleñ-jırları älem halıqtarınıñ 39 tiline audarılğan. Sonımen birge, ol 300-ge tarta än-öleñderdiñ avtorı. Bwl turalı kezinde aqın şığarmaşılığın köbirek zerttegen, belgili sınşı B.Sahariev: «Mwzafar qızığı da, beyneti de, zeyneti de mol tvorçestvolıq jwmıstan bir kün moynın bosatpay, öz talantın tınımsız, tolassız tolğanıs, tebirenis arqılı, irkilmey izdenu arqılı şıñdap, birtindep ösip, öndire jazıp kele jatqan jemisti qalamger», – dep jazğan eken. 

«Tarlan ata-babamnıñ

Tarihına adalmın…..

Jüdep şıqtım bir oydan

Tülep şıqtım bir oydan

Jemisi de – mirasım,

Keyisi de – mirasım, – dep jırlaydı aqın. Endeşe, aqınnıñ balalıq şağı, alğaşqı öleñderi turalı, jürip ötken jolı turalı öz esteligine qwlaq türelik. 

…Maraldınıñ atın ämbege, bükil qazaqqa jayğan tamaşa kompozitor, tañdayı talaylı Estay Berkimbaevtıñ «Qorlanı». 

Men sol Maraldı atırabınıñ Qızılağaş degen ayaday auılında 1923 jılı küzde düniege kelippin. 

Sol auıl Pavlodardıñ oñtüstik-şığısında alpıs şaqırım jerde. Qwlındı dalasımen irgeles. Temir joldan toğız şaqırım. Söyte twra, Kerekudi alğaş jetige şığa ğana kördim ğoy deymin!

Meniñ atam Älimbay da, babam Jwman da şarua baqqan juas jandar bolğan desedi. Älimbay tört wl, bir qız körgen: twñğışı meniñ äkem Aytmağambet, odan soñ Qalabay, Mwhametjan, Ahmetjan, Gülsim.

Men atamdı körgen joqpın. Äjem eti tiri, pısıq, aynalasına, auıl adamdarına öktem, aqılğa salıp söyleytin keyuana edi. Meniñ segiz jasımda dünie salğan o kisi şüykedey ğana, domalanıp, ayağın şiraq alatın keypinde köz aldımda äli twrğanday. Atın eşkim atamaytındıqtan ba, meniñ äjem bükil auıldıñ äjesi siyaqtanatın. 

Ahmetjan – bizdiñ äulettiñ ziya­lısı, mwğalim edi. Mwğalimder seminariyasında oqığan, orısşağa öte jetik, kalligrafiyası marjanday ädemi bolatın. Sol ağaydıñ qoltañbasına eliktep «jwtınıp» jazatındar auılda birqıdıru wşırasatın. Tipti küni büginge deyin auıldan aluan hattardan Ahañnıñ qoltañbasın tanıp, quanatınım da bar. Oblıstıq qazaq gazetine, audandıq orıs gazetine üzbey jazıp twratın tilşi de so kisi edi. Bir şatırdıñ astında özimizben birge twrğan, bir dastarhannan qatar otırıp şay işetin tiri adamnıñ qwyma ärippen basılğan atı men familiyasın körip, auzımızdı aşa, ayran asır tañ bolatınbız. Gazet-jurnaldı ştattağı jurnalister ğana emes, qarapayım eñbekkerler de şığarısatının bizge twñğış aytıp tüsindirgen de, birinşi ret is jüzinde körsetken de Ahmetjan ağa.

***

Äkey köp söylemeytin, az aytsa da, saz aytatın, qaq-soqpen isi joq, ädil, aqiqatşıl, twyıqqa jaqın derlik asa sabırlı adam bolğan. Bwl sipattamanı bwrınıraq ötken jäne qazirgi auıl ülkenderiniñ surettemesinen alıp, keltirip otırmın. Jarıtımdı künkörisi bolmağan ol jas kezinde kökirek auruına şaldığıptı. Bir kün auru, bir kün sau jüdeu künderi emis-emis esimde. 1932 jıldıñ qısında elu üş jasında sol eski nauqasınan ketti.

Älimbay äuleti Maraldıda kisige jaldanbay, jalınbay, kisi jaldamay, qauımdasıp kün körgen: qırmanın birge qaqqan, az malın kezek baqqan, namısqa qatar şapqan…

Anamız Zeynep jarqın minezdi, dilmar, tumısında aqın kisi edi. Törkininde, oñ jaqta «jaqsı apa» atanğan ol tüsken jerinde köpke sıylı jan bolğan. İsti keremet tigetin. Äkesiz ötkizgen bes jıl işinde qarnım talay aşqanmen, iinim jalañaş bop körmegeni de sodan. Apam da aurudan köz aşpadı. 1937 jılı qısta qattı suıq tiip, ökpesi qabınıp, bir jeti tösek tarttı da, ünsiz üzildi.

Apamız on eki qwrsaq köteripti. Sonıñ toğızı emşektegi kezinde, besiktegi şağında, ayağın täy-täy basqan jıldarında qırşın ölgen. Äsirese, on segizge tolar-tolmas­ta, orısşa on jıldıqtı üzdik bitirgen twñğış wlı Mwsası qaytıs bolğanda, apam qattı qajıp qalıptı. Nan jayıp jürip te, is tigip otırıp ta, wlın joqtap, küñirenip öleñ aytatın. Wzaq aytatın. Sonıñ köbin janınan şığaradı eken-au.

Aq taudağı qıranday,

Ayrılğan soñ Mwsadan,

Aqqan jasım tiya almay,

Ah wramın qwsadan…

Osı şumağı jadımda qalıptı. Sol on eki baladan qazir ekeu-aq barmız. Ağayım Zwfar Aytmağambetov jurnalist, Qazaqstannıñ eñbek siñirgen mädeniet qayratkeri.

***

Uçilişe qabırğasında men eñ alğaş öleñimdi jazdım. Ol orıs ädebieti sabağınıñ üsti edi. Lekciya aqın Aleksandr Puşkin turalı bolatın. Öleñ biraq ta, Aleksandr Sergeeviçke arnalmağan-dı. Tırnaqaldımdı sol aqın turasındağı sabaqta bastağanımdı joldas-joralarım özinşe ırım etip, qwttıqtağan-dı. Ras, men apamnıñ közi tirisinde ündesken, üylesken, äuen-äuezi, sazı, üni kelisken birdi-ekili sözdiñ basın kütpegen jerden baylap ta qalatınım bar-dı… Onım til şığardağı säbidiñ tätti bıldırı boldı ma eken, älde…

Sonımen bir däpterdiñ jartısına jır toltırdım. Men jataqhanada joqta sol däpterdi joldastarım joğarı kursta oqitın student, jas aqın Hamza Ömirbaevqa körsetedi. Keyin körsem, ölşeminen asıp wzarğan tarmaqtar qısqarıp, kelte qalğan joldar kerisinşe sozılıp, bir jönge kelipti. Mine, qızıq! Poe­ziyada da teoriya bolatının estip körmegen basım ırğaq barın, qazaq jırınıñ är jolında buın sanı belgili jüyemen qaytalanatının o kezde, on bes jasımda qaydan bileyin! Soğıstan keyin: «Ağay, dombırada bunaq bar, ol dwrıs, al öleñde bunaq degeniñizge jol bolsın», – dep mağan hat jazğan mektep oquşısınıñ swrağına men müsirkey qarağan edim. Iä, öz basımnan keşkenim esime tüsken bolar…

***

1939 jıldıñ 18 mausım küni meniñ ömirimdegi eñ bir eleuli kün. Sol küni meniñ tırnaqaldı öleñim Pavlodar oblıstıq «Qızıl tu» gazetinde jarıq kördi. Öleñniñ qalay basılğanına tolığıraq toqtalğan jön. 18 mausım wlı Maksim Gor'kiydiñ qaytıs bolğan küni ekeni köpke belgili. Soğan üş-tört kün qalğanda, men redakciyağa öleñimdi aparıp berdim. Oğan deyin talay ret tauanım qaytıp, tauım şağılıp, jırlarım jarıq düniege kele almay jürgen. Osı jolı aparğanımnıñ oñtayı keldi bilem: 

Gazetke basıladı bwnıñ, – desti redakciyadağılar. 17 küni keşkide Kerekudiñ Lenin köşesindegi baspahana terezesine kep töndim. Tereze ortan beline deyin aq sırmen boyalğan. Sırdı bireu qırnap sañılau jasaptı, men sodan sığalaymın. Gazet taypaq maşinada basılatın. Bir maşina gazet basıp jatır eken. Jüregim lüp-lüp etti. Anığıraq qarap edim, oblıstıq «Bol'şevitskiy put'» gazeti bolıp şıqtı. Audarma materialdı kütpeytin bw gazet hämanda bwrın şığatın. Endigi kezek «Qızıl tudıki». Sonı küttim. Nege ekeni belgisiz, bir kezde iştegi tarsıldağan maşina toqtadı. Til qatıp, bireuden swrap alu qayda: tereze şınısı şınaşaqtay qalıñ, äri biik ülken üydiñ bir qabırğasınday twtas. Tosıp-tosıp, tüñilip, jataqhanağa qayttım. Erteñine erte oyandım. Jan balasına aytpay, jalğız özim baspahanağa keldim. Tağı da öli tınıştıq. Älden uaqıtta tısqa bir jigit şıqtı. Sodan swrap em: «Gazet basatın maşina qirap qaldı», – dedi. Sorım-ay! Oğan da ilana qoymay, wzaq twrdım. Tüs kezinde bügin öli orazamdı aşpağanımdı sezdim. Erteñine de esil uaqıtım zaya ketti. Kelesi küni de keneltken joq. 21 küni azanda äynekke mwrnı jabısqan momındı körip, esirkep ketti me eken, ar jaqtan bir köz sırtqa qadaldı. Onıñ dauısın men estimeymin, ol meni wqpaydı. Qaltamdağı qağazğa «Qızıl tu», 18 mausım qayda?» dep jazıp, älgi boyauı joq twsqa japsırıp em. İle «bügin» degen wsaq ärippen jazılğan sözdi kördim. Tüs aua, tarsıl-gürsil bastaldı, közime ıstıq «Qızıl tu» degen atı bar gazet maşinadan audarılıp tüsip, qattalıp jattı. Al endi jaña gazet satuğa qaşan tüser eken? Bir qırsığı o kezde gazet kioskisi tüsten keyin istemeydi. Endi nede bolsa, erteñgi tañdı kütuge tura keldi. Meniñ endigi tirligimniñ eñ bas­tı twtqası «Qızıl tu» gazetiniñ sol 18 mausımdağı sanı siyaqtıday sezindim. Tañerteñ şıdamadım, qasımdağı Qalımjanov Erğalidı oyattım:

Meniñ öleñim bügingi gazetke şıqtı, – dedim.

– Äu, Älimbaydıñ nemeresi, o ne qılğan äulielilik. Basılğanın öziñ körmey, süyinşi swrağanıñ qalay? – dep qıljaqtap töseginen basın köterer emes. Endi ğana esikke bettegenimde, Erğaliım atıp twrdı. Şalbarın kie saldı, sandalın ayağına ile saldı. Maykasın jolay swğındı. Eki köşe jerdegi kioskige ekeumiz jarısa jettik. Entigip twrmız. Gazet kütken üş-tört adam bizge tañırqay qaraydı. Kezegimiz jetkenşe, tıpırşıp baqtım:

– «Qızıl tudıñ» jiırma danasın! – deppin.

Ala sala, aşıp jibersek, üşinşi bettegi «Gor'kiy» degen öleñ közge ottay basıldı. Erğali sezimtal edi: bas salıp betimnen süyip jatır. Osınşa sarıldırğan, sabıldırğan tırnaqaldımnıñ tasqa basılğan tañbasın men osılay kütip em…

***

1941 jılı küzde Qazaqstannıñ jer-jerlerinde wlttıq äskeri qwramalar jasaqtaldı. Solardıñ birine biz bir top komsomol Pavlodar öñirinen swranıp, öz erkimizben attandıq. Keñes Armiyası sapında men jeti jarım jılday qızmet ettim. «Jastıq şaq, jigerli şaq, jolbarıs wstap minerlik şaq».

Men armiyağa mwrtsız ketip, qırma saqalmen qayttım. 18 jasımda attanıp, 25 jasımda äreñ oraldım. Beu şirkin, 18 ben 25-tiñ arası! Bwl jelikti jastıqtıñ jel jetpes jüyrigimen jüytkiter şaq, adam zerdesiniñ biluge ıntızar äri magnittey alğır şağı, ğılım-bilim ataulını molınan qarmıp, tolar, tolısar kezeñi, talantı şarşı toptı jarıp, önerde örge jüzer twsı… Bwl jastağı Sattar Erubaev pen Bau­bek Bwlqışev, Swltanmahmwt pen Şoqandar tındırğan şarualar şe?! 

Osını oylağanda, işiñnen azdap ökingendey de bolasıñ. Biraq… meniñ birağımnıñ jwbanışı da, quanışı da nıq-aq!

Keñes Armiyası sapında jeti jarım jıl qızmet etkenimde, Otan soğısı maydanında segiz ayday şayqasqanımda erjürektilik pen ezdikti de, adaldıq pen opasızdıqtı da, oyşıldıq pen topastıqtı da, bilimdarlıq pen nadandıqtı da öz közimmen kördim.

***

Mausım ayınıñ orta twsında meni «Pioner» jurnalına qızmetke aldı. Ärine, bir aylıq sınau merzimimen… Meniñ aldımda osı orında bölim meñgeruşisi bolıp istegen bir jas aqın bir tumboçka tolı hattıñ konvertin aşpastan, jılı jauıp ketipti. Universitet bitiretin jılı «qolı timepti».

Osılarğa jauap qaytar, – dedi jurnaldıñ redaktorı aqın Töken Äbdirahmanov, özi kurortqa ketip bara jatıp.

Jazğan är hatıñdı meniñ orınbasarım Qabıl Boranbaev joldasqa körsetip alasıñ. 

Äskeri tärtipke köndikken basım, ämirdi orındauğa äli künge deyin täk twramın: ayttı boldı, qara terge tüsip hattarğa jauap jazdım, igere almaytın bolğan soñ, üyde de keş boyında men alıs auıldarda zarıqqan tilşilerdiñ köñilin tabudı oylastırdım. Bir ay dereginde Qazaqstan LKJO Ortalıq komiteti byurosı mäjilisinde jurnaldıñ bölim meñgeruşisi bolıp bekidim. Bir aydıñ işinde qıruar hattı silkilep tazartumen qatar, birneşe öleñderdi, maqalalardı redakciyaladım. Redaktor orınbasarı bwlarıma rizaşılıq bildirdi. Keyin redaktorımdı da keyite qoymadım bilem. Jurnalda negizgi meniñ ülesime tigen sıbağa poeziya edi. Äyteuir, sol jurnalda jarıq körgen segiz jıldayğı öleñ-poemalardıñ sorpağa şığarına da, kökjasığına da meniñ ortaqtığım dausız. Solardıñ bäri meniñ qolımnan ötken dünieler… Olardıñ qazaq ädebietiniñ bağalı qorına qosılğandarı da bar, barmaq tistetkenderi de tabıladı. 

Oy-tolğam

Kitabıñnıñ mwqabası tozsa da, söziñniñ jwqanası tozbasın.

***

Köñilder arasında köpir tartılmasa, jwrttar bäribir jwğısa almaydı.

***

Aqınnıñ bir sözi halıqtıñ ortasında jürse, bir sözi qaltasında jüredi.

***

Eldiñ tarihı men tağdırı, erteñi haqında söz bolğanda, eşbir enjarlıqqa jol joq.

***

Üyküşik jazuşı da sıñarjaq, qañğıbas jazuşı da sıñarjaq.

***

Gülden qamşı örse – öreskel, taspadan gül örse – öner.

***

Erkeliktiñ eñ ülkeni – elge erkeleuiñ.

***

Är auıldıñ äni bar auıldıñ änine aynalğanda ğana aytulı önerdiñ anıq töli dep bağalanbaq.

***

Bir jigit auırıp, tösek tartıp qalıptı. Jwrt köñilin swrap kelgende teris qarap, jatıp alıptı.

Keluşilerge: «Şükir, täuir, äyteuir», – dep äyeli jauap beripti. Auruı janına batqan äri äyeliniñ «şükirine» şıday almağan küyeu:

–Ataña nälet, täuir bolsam, twrıp ketpes pe edim? – dep, keyigen eken deydi birde. 

Beu şirkin, deymin-au, özin ötirik maqtağan sınşılarğa:

– Ua, ağayın, seniñ qolpa­ş­ta­ğa­nıñ­nan men köp tömen jatırmın, mınauıñdı qoysañşı, – degen birde-bir aqındı, ne jazuşını körmey-aq bw dünieden ötermiz be ekenbiz, ä?!

Aqın şirıqsa – kamerton.

Sırttan qabıldağanın swlu­lap, sıñğırlata qayta ün qatatın kamerton. Endeşe ol kündegi köñil-küyin jırğa tüsirui kerek. Jañağısı jalpaq jwrttıñ qolına jete me, jetpey me, qaşan jetedi – onda şaruası bolmasın! Lirikalıq kündelik. Amanjolov Qasım şığarmaşılığı osınday sipatta. Bügin özine ne äser etti, ol sonı jazğan. Avtordıñ öleñine qarap, är künde ne istegenin, kimmen jolıqqanın anıq tanuğa bolğanday. Äbdilda, Qalijannıñ jana jırlarınan da osınday suımağan lepter bayqaymın. 

***

Söziñdi halıqqa zorlap ötkize almaysıñ, tilge zorlap kirgize almaysıñ. Ädilqazı halıq qolayına jaqqan sözdi ğana kädesine jaratadı. 

***

Dañqtıñ sını – qauipti sın. Dañq ziline şıday almay, talaylar omırtqasın üzgen, üzip te jür…

***

«Barğa aldanbay,

Joqtı maldanbay» – şirkin, osınday tirkester mağan almastıñ sınığınday jarqıray äser etedi. 

***

Bizdiñ zamanımızdıñ bilgir­likke bauluı sonday: endi ören jas özin-özi müsindeuge, tärbieleuge parasatpen kirisui tiis.

Dayındağan 

Gülzina BEKTAS

Back to top button