«اقىن اعادان» – «اباي جولىنا» دەيىن

مۇحتار اۋەزوۆ شىعارماشىلىعىنىڭ كەيبىر سىرلارىنا ۇڭىلسەك…

وسىدان كەيىن بىردەن روماننىڭ جالعاسىن جازۋعا كىرىستى. «ءوز اكەسىنە ىسقاقتى ۇنەمى سەرىك ەتىپ، تىزەلەرىن بىرىكتىرىپ وتىرۋدى ءازىمباي «بيىلعى جىلدىڭ ۇلكەنى» دەپ بىلگەن دەگەن سويلەمنەن باستاپ، «ەندى بۇل ايلانى استارلى قيىن ءىس پەن سۇمقىل مىنەزدەر ءوزىنىڭ بار كۇشىن قۋلىق سالماعىن جيىپ بولىپ، ابايدى سوققالى ءتونىپ كەلدى» دەگەنگە دەيىنگى ارالىقتاعى 12 بەتتى «ياكور» قوناقۇيىندە 23 ماۋسىمدا، «بىراق سىبىرى كوپ، شوعىرى مول الەك بولىپ كورىنگەنمەن، ءدال ابايعا جەتكەندە بۇل جۇمىسقا ول ابىرجىعان جوق» دەگەننەن «قاتار تۇرعان ۇلىققا قول قۋسىرعان، وبەكتەگەن جاعىمپاز بولىستاردىڭ قاسىنان اباي ءالى دە ۇلىقشا باسىپ ءوتتى» دەگەن سويلەمگە دەيىنگى ارالىقتاعى 20 بەتتى 25 تامىزدا «موسكۆا» قوناقۇيىنىڭ 323-بولمەسىندە جاتىپ جازىپتى. سوندا جازۋشى جازعاندارىن جازعانداي «اقىندار اعاسى» دەگەن اتپەن «ادەبيەت جانە يسكۋسستۆو» جۋرنالىندا جاريا ەتىپ وتىردى. بۇلار جەكە باسىلىمىندا «اقىن اعا» دەپ اتالدى. بۇل شىعارماسىنىڭ جازىلۋ جاعدايىن جازۋشىنىڭ ءوزى بىلاي تۇسىندىرەدى: «جىل بويىندا ەكى-ءۇش اي عانا جازىپ، جۇمىستى ءۇزىپ، قايتا اينالىپ، بىرنەشە ايدان سوڭ تاعى دا قولعا الىپ جۇرگەن جىلدارىم، كەزدەرىم بولدى» دەگەن سوزدەرىمەن انىق، ناقتى ۇعىندىرادى.ەگەر مۇنىڭ وسى تومنىڭ جازىلۋ مەرزىمىنە كوز جۇگىرتسەك، ونىڭ باس-اياعى جارتى جىلدىڭ ول جاق، بۇل جاعىنداي ۋاقىت العانىن اڭعارامىز. ءومىر، زامان لەبىنەن شۋاقتىلىق سەزىلگەندەي ساتتەر تۋسا-اق بولدى ەكى ايعا جۋىق ۋاقىتتىڭ ىشىندە شىعارمانىڭ ەكى جۇزدەي بەتى جازىلىپ شىعا كەلدى. ەگەر شىنداپ جازىلعان مەزگىلىنە كوز سالساق، ونشالىقتى كوپ ەمەس، ءتىپتى ۇرەيلى، قاتەرلى دەگەن كۇندەردىڭ وزىندە قالام ۇستاماي قالعان كەزدەرى بولعان ەمەس. سول ءبىر تۇستاردا ءباسپاسوز بەتتەرىندە سىناۋ، ايىپتاۋلار بەلەڭ العان كەزدەردە دە وزىنە-ءوزى توقتاۋ سالا ءبىلدى. ءار قياعا ءبىر تارتىپ، ارقيلى سوزدەر، ۇستانىمدار مەن تانىمدار، كەيبىر جاقىن دوس-جارانداردىڭ ءوزى جاقىنداۋدان ۇركەكتەگەن مىنەزدەرى كوڭىل-كۇيدىڭ ورنىقتىلىعىن شايقالتىپ، استاڭ-كەستەڭىن شىعاردى. ەڭ جامانى، مۇنداي جاعدايداعى ارقيلى پىكىر-ويلار، ورىنسىز جازا، ايىپتاۋلار قياناتتار شەكتەن اسىپ كەتىپ جاتتى. سونىڭ بارلىعى وڭاشادا، وزىمەن ءوزى قالعان قۇلازۋ ساتتەرىندە ەرەكشە سىزداتىپ، ەزگىلەي تۇسەدى ەكەن. مۇنداي شاق وزىمەن ءوزىن كوپ مۇڭداستاردى، كوپ سىرلاستاردى، ونىڭ ارتى بارا-بارا ەكى كەشتىڭ ارالىعىندا ۇزاق-ۇزاق وتىراتىندى شىعاردى. وسىنداي كۇدىكتى جاعدايلار تۇتاستىقتىڭ، ىرگەلىلەۋدىڭ ادامىنا سەلكەۋلىك، اقىل-وي يەلەرىنىڭ بىرىنە-ءبىرىنىڭ سەنىمسىزدىگىن تۋعىزىپ، كولەڭكەسىن تۇسىرەدى ەكەن. توپشىلدىق، جىكشىلدىك ادەتتەرى تاعى بار… بۇلار كەيبىرەۋلەردىڭ قىشىعان قوتىرىن كەدىر-بۇدىرلى سوتامەن ۇيكەگەندەي ايىزىن قاندىردى. قازاقستان عىلىم اكادەمياسى مەن جازۋشىلار وداعى بىرىگىپ وتكىزگەن «ابايتانۋ» جونىندەگى ديسكۋسسيادا «اقىن اعاداعى» ولقىلىق، كەمشىلىكتەر جونىندە ءسوز قوزعادى. وسىنداعى ەسكەرتپەلەرگە وراي ءوزىنىڭ وڭدەپ-جوندەۋلەرگە باراتىندىعى مىنا ءبىر ويلارىنان دا كورىندى: «…جاڭادان تۇزەپ، سەگىز باسپا تاباقتاي تۇزەتۋلەر كىرگىزدىم. سوڭعى كىتاپتا كەنەسارى قوزعالىسىنا دا جانە ول جايىندا پوەما جازۋشى كوكبايعا دا قاتتى سىنىن ايتقىزدىم. اباي كوكباي مەن كەنەسارىنى سىناعان ۋاقىتىندا، اسىرەسە ولاردىڭ روسسياعا جاۋلىعىن اشكەرەلەدىم».

ول ادەبيەت شارتتارىن، سيپاتىن، تابيعاتىن تەرەڭ مەڭگەرۋگە جاستايىنان دەن قويدى. ونى قازاق جاعدايىنا اكەلۋدى، سالتى، تۇرمىسى، ءومىر تىرشىلىگى، كوركەمدىك دۇنيەسىنەن كورىنىس تابۋدىڭ جولدارىن ىزدەستىردى. بىراق ونداي ۇستانىم ارەكەتتەرىنە ەركىن شالقىپ، ەركىن كوسىلمەيتىندەي قىلىپ بۇعالىق سالىندى. سۋرەتكەرلىك تالانتىنىڭ مەيلىنشە كەمەلدەنىپ تولىسۋىنىڭ بەتى قاعىلدى، بۇلاردى تەجەيتىن الدەبىر تۇسىنىكسىز كۇش، كەدەرگىسى جاتتى. ءوزىنىڭ بار وي-ماقساتى، مۇددەسى، ارمان-ويى – ىشتەي تۇلەۋ، ىشتەي وزگەرۋ، دامۋ، ىشتەي جاڭارۋ-جاڭعىرۋ، جاڭا ساتى، جاڭا بەلەس، جاڭا ساپالارعا كوتەرىلۋ بولسا – جىكشىلدىكتەن، كۇنشىلدىك پەن تولىپ جاتقان كەسەلدى-كەسەپاتتاردان ىرگەسىن اۋلاق سالۋ، حالىق ءبىتىمى مەن ويىن، مىنەز ەرەكشەلىكتەرىن كەيىنگىلەرگە مازمۇندى، ءماندى، شىنايى، تابيعي قالپىندا جەتكىزۋدى حالقى ءۇشىن دە، ءوزى ءۇشىن دە، رومان جانرى ءۇشىن دە داڭق اپەرەرى يگى ءىس دەپ قارادى. سونداعى جوق جەردەن كەمشىلىك، قاتەلىك ىزدەپ، جەڭىل جولمەن ابىروي-اتاققا قول جەتكىزگىسى كەلەتىندەردىڭ جانتالاسى كوز الدىنان كەتپەدى. ءوزىنىڭ ۇستانعانى – قانداي كۇن، قانداي ءسات-جاعدايلاردا دا ادالدىقتان اتتاماۋ، جاماندىققا جاماندىقپەن جاۋاپ قايتارماۋ، وزىنە-ءوزى سەنگەندەردىڭ، ال ارامدىقپەن، قۋلىقپەن، جاماندىقپەن وزىندەي ازاماتتاردىڭ الدىن كەسىپ، مۇراتىنا جەتەم دەۋ ءورىس-اۋقىمى تارلاردىڭ كەمشىن تالانت، كەمشىن اقىل-ويلىلاردىڭ عانا اينالىساتىن، قاۋزايتىن ءىسى دەپ قارادى.

وتىزىنشى جىلداردىڭ سىلكىلەۋلەرى – جازامىن دەگەنىن جازدىرمادى، ويلايمىن دەگەنىن ويلاتتىرمادى. ەركىندىككە، اۋقىمدىلىققا مۇمكىندىك بەرمەسە، تاريح پەن ادەبيەتتى تانىپ-بىلۋگە يگەرىپ-مەڭگەرۋگە، ونىڭ ارعى-بەرگىسىن ساراپتاپ كوز جۇگىرتۋگە، تولىق ءبىلىپ-تۇيۋگە شەكتەۋ قويدى. قازىر دە سونداعىداي قاتەلىكتەر، جاۋ رەتىندە تانىپ-بىلۋلەر ويدان شىعارىلدى. سول تۇستاعى جاسالعان باياندامالار مەن سويلەنگەن سوزدەردىڭ بارلىعىندا دا ءوزىنىڭ ەسىمى الدىمەن اۋىزعا الىنىپ ءجۇردى. عىلىمي جۇمىستى رەتسەنزيالاۋى، ستۋدەنتتەر مەن اسپيرانتتارعا جەتەكشىلىك ەتۋى تەرىس باعىتتاعى ءىس-ارەكەتتەر بولىپ باعالاندى، قاي-قايداعى داۋ-داماي ىستەرىن ءبىر باسىنا ءۇيىپ-توگىپ تاستاي سالدى. وسى كەزدە جازعان، ايتقان پىكىر-ويلارى تەرىسكە شىعارىلدى. ەرتەرەكتەگى جازعان دۇنيەلەرىنەن باستاپ، سوڭعى رومانى دا ۇلتشىلدىق يدەولوگيا تۇرعىسىندا جازىلعان ەڭبەكتەر ساناتىنا جاتقىزىلا سالدى. ەندىگى ۋاقىتىنىڭ كوبى سونداعى سويلەنگەن سوزدەر مەن ارىز-شاعىمدارعا جاۋاپ قايتارۋمەن، ايتىس-تارتىستى جيىنداردا ۇزاق-ۇزاق پىكىر تالاستارمەن ءوتتى. وسىنداي كۇن، وسىنداي جاعدايلاردا ءجۇرىپ جازىلعان روماننىڭ العاشقى نۇسقاسىنان كەيىنگى كىتاپ بولىپ شىققانداعى نۇسقاسىنا دەيىنگى ارالىقتا ۇدايى وڭدەپ، جوندەپ، جەتىلدىرىپ وتىردى. سوندا جۋرنالدىق باسىلىمىنان كەيىنگى نۇسقاسىنا تۇتاس ابزاتستار مەن ءسوز-سويلەمدەر، ۇزاق-ۇزاق قوسىمشالار قوسقان. قوسىمشالاردىڭ ءبىر عانا «دوستىقتا» تاراۋىنىڭ وزىندە جيىرمادان اسسا، قىسقارتۋلارىنىڭ ءبىر الۋانى كەزىندەگى يدەولوگيانىڭ اسەرىنەن بولعان.

سول ءبىر تولقىمالى تۇستارداعى جازعان حاتتارىنا قاراعاندا، جۇمىستىڭ سونشالىق الاساپىراندى، اسىپ-توگىلىپ جاتقاندىعى ەلەستەيدى. ءبىر جاعىنان عىلىمي جوسپارلى جۇمىستار، ءومىرىنىڭ ءمانى سانالعان روماننىڭ بۇكىل وداق جۇرتشىلىعىنا جەتۋى ءۇشىن ورىس تىلىنە اۋدارىلۋى كەرەكتىگى ەرەكشە الاڭداتادى، سوندىقتان بۇنىمەن دە ءوزىنىڭ ارالاسۋى كەرەكتىگىن سەزىندى. عالىم ىسقاق دۇيسەنباەۆقا جازعان حاتىنان بۇلاردىڭ سىرى اشىلا تۇسەدى. «الماتىدان شىققالى دا كوپ بولدى. ينستيتۋت جۇمىسى قالاي. ەكىنشى تومنىڭ اۆتورلارى نە ىستەپ جاتىر؟ سەنەن وسى جايلاردان حات-حابار كۇتەمىن… جالعىز-اق ءوزىڭ ەرىنبەي مىنا ماتەريالدى ونىڭ جازعاندارى مەن مەنىڭ بەت-بەتكە تۇرتكەن زامەچانيەلەرىمدى قوسا، تۇگەل وقىپ شىق. سوندا مەنىڭ نە تىلەيتىنىم انىق اڭعارىلادى.

مەن موسكۆادا ويلاعانىمنان ارتىق بوگەلدىم. «زناميا» رومانىمدى جارىمىن پودستروچنيك كۇيىندە وقىسا دا، قابىلداپ الىپ وتىر ەكەن. قازاقشا شىققان كىتاپتاعى قالپىنان ءبىر بەتىن ارتىق دەمەي، تۇگەل الىپتى، سونىڭ ۇستىنە ەكى-ءۇش جەرگە ازىن-اۋلاق قوسىمشا سۇراپ ەدى، مەن ءوزىم قوسقان سوڭ جارىتىپ قوسايىن دەپ ءۇش جارىم باسپا تاباق ەتىپ جاڭا ستسەنالار قوسىپ بەردىم. سونىڭ قازاقشاسىن دا جازىپ، پودستروچنيگىن دە ءوزىم اۋدارىپ بەردىم. قىسقاسى، 18 كۇن ىشىندە ورىسشا-قازاقشاسى 7 باسپا تاباق جازىپ وتكەردىم. ءونىمدى شاپشاڭ ەڭبەك بولدى. ءبىر توپ سىنشى مەن جازۋشىلار وتە ىرزا بوپ الىپ قالدى، قىسقارتپاي باسامىز دەيدى.

وزدەرى مەن كەلمەس بۇرىن جاقسى قابىلداپ وتىرعان سوڭ، ەندىگى ورىسشا شىعۋىن جاڭادان تولىقتىرىپ شىعارعان يزدانيەگە اينالدىردىم. ءوزى تىرىدە كىسى ءار يزدانيەگە ءوڭ بەرۋ قاجەت دەپ ءتۇسىنۋشى ەم. وسى جولى سونى تولىق قولدانعاندايمىن. قازاق جازۋشىسى وزدەرىنە دە ەندى ورىسشا يزدانيەنى سوڭعى رەداكتسيا دەپ، تاعى قوسا وقۋ قاجەت بولادى.

كيسلوۆودسكىگە كەشە كەلدىم. ءوزىم جازدايعى تىعىز، ۇزاق ىستەردىڭ كەزىندە جانە موسكۆاداعى ەڭبەكتە قاتتى شارشاپپىن. كۋرورتقا كەلگەنگە ەكى كۇن بولدى. تەك بالاشا ساعات ون بولىسىمەن ۇيقى باسادى. 3.ح.1950».

وسىنداعى جازعاندارىنا قاراعاندا بۇل اۋدارما ەلۋىنشى جىلدىڭ سوڭعى ايلارىندا جاريالانۋى كەرەك ەدى، بىراق نە سەبەپتەن ەكەنى بەلگىسىز كەلەسى جىلدىڭ تامىز-قىركۇيەك ايلارىنداعى سانىندا «اقىن اعا»، «چەرنىە رودى» دەگەن اتپەن جاريالاندى. بۇدان كىتاپ بولىپ شىققانعا دەيىن ءالى دە تالاي-تالاي وڭدەلىپ، قارالىپ، جونىلىپ، قىسقارتىلىپ، تولىقتىرىلىپ دەگەندەي قيلى-قيلى جولداردان وتكەندىگى كورىنەدى. قازاق تىلىندەگى وزگەرتۋلەرىن ورىسشا جاريالانىمىنان كەيىن قولعا العانىن مىناداي ەسكەرتپەسىنەن دە اڭداۋعا بولادى. «قازىر قازاق تىلىندە جاريالانعالى وتىرعان «قاراشىعىن» جانە «قىستىقتا» اتتى ەكى بولەك ءۇزىندى – «اقىن اعا» رومانىنا كەيىن قوسىلعان بولىمشەلەر. سوڭعى ايلاردا قازاق وقۋشىسىنا كىتاپ بولىپ جەتكەن «اقىن اعا» رومانىنىڭ ىشىندە بۇل بولىمدەر بولماعاندىقتان جازۋشى روماننىڭ كەيىنگى باسپاسىن توسپاي-اق قازىر وسىنداي ەسكەرتۋ جاساپ، بۇلاردى جاريالاۋدى ءوزىنىڭ مىندەتى دەپ ءتۇسىندى. اتالعان قوسىمشالار روماننىڭ قازىر جارىققا شىعۋعا ازىرلەنىپ جاتقان ورىسشا اۋدارماسىنىڭ ىشىنە كىرگىزىلگەن جاڭالىقتار ەدى. بۇكىل وداق جۇرتشىلىعىنىڭ مول وقۋشىسىنىڭ الدىنا تارتىلۋ، ءبىزدىڭ تۋىسقان ەلدەر ادەبيەتىندەگى زور جاۋاپتى وقيعا. ۇلى ورىس حالقىنىڭ تىلىندە شىعارمالارىمىزدىڭ باسىلىپ شىعۋى – بىزدەرگە تۋىسقان ەلدەر جازۋشىلارىنا زور ابىروي دا، قۋانىش تا جانە سونىمەن بىرگە قاسيەتتى جاۋاپتىلىعى بار ۇلى مىندەت.

وسى جايلاردى ويلاۋ سەبەبىنەن «اقىن اعا» رومانىنىڭ ورىس تىلىندە شىعۋىن ازىرلەگەندە جازۋشى ادەيى مىناۋ ۇزىندىلەردى جانە بۇلاردان باسقا دا بىرنەشە ۇساق قوسپا ۇستەمە جايلاردى تىڭنان كىرىستىرە جازعان بولاتىن. تەگىندە ءار جازۋشىنىڭ كوپ ەڭبەك، بەيىل بولگەن وزىنشە ەڭ كولەمدى، سالماقتى دەگەن شىعارماسىن ءاربىر قايتا باستىرۋدا قايتا قاراپ، اجارلاپ، ۇستەمەلەپ كورىكتەي تۇسەدى. جۇرتشىلىق الدىنداعى قىمبات، باعالى قارىزىنداي بولماق كەرەك.

«اقىن اعا» جونىندە جازۋشىنىڭ وي-مۇددەسى، ەڭبەك ىزدەنۋى وسى قالىپتا بولعان ەدى. سونداي قوسىمشا ەڭبەكتەن تۋعان قوسىمشا بولىمشەلەر باسقا دا قازاق وقۋشىلارىنا ازىرشە ءمالىم ەمەس جوعارىدا اتالعان ەكى بولەك تىڭ تارتىستار بايانىن ادەيى بىلدىرمەككە بەكىندىك.

وسىلايشا جاريالانعان ەكى ءۇزىندىنىڭ ءبىرىنشىسى – «دوستىقتا» دەگەن بولىمىنە ءابىش پەن دولگوۆتار قوڭىراۋليەگە جۇرەر الدىندا قوسىلادى. ەكىنشىسى ۇزاقتاۋ ءۇزىندى – «قازادا» دەگەن تاراۋعا وسپاننىڭ جىلىن بەرەر الدىنان قوسىلادى» (202-بۋما، 28-29 ب.).

تراگەدياسىنا («اباي») قاجەتتى ون ءۇش بولىمنەن تۇراتىن دەرەكتەردى دە وسى روماندارىنا جيناعان دۇنيەلەرىنىڭ ىشىنەن العان. سوعان قاراعاندا پەسانىڭ دا جەلىسىنە پايدالانعاندىعى كورىنەدى. مۇندا ايدار، ءازىم، ەڭلىك تاقىرىبىن جازۋ ءۇشىن قۇستارىن جارىستىرسا، ءدال سونداي جاعداي روماندا دارمەن، كوكباي، شۇبارلار باسەكەسىندە قايتالانادى. كەلەسى بولىكتەرىندە اباي اۋىلىنداعى جيىن، وندا ماعاۋيا، كوكباي، ءازىم مەن وزگە جاستاردىڭ ءۇش جىل بويى اۋىلعا كەلمەگەن ءابىشتى كۇتكەنى بەرىلەدى. بۇل جەردە تەك اباي بيلىگىنىڭ شەشىم-جەلىلەرىندەگى وزگەلىكتەر عانا روماندا وزىندىك ءورىس-وربۋىمەن ورنەكتەلگەنى ەلەستەيدى.

كەيىنگى باسىلىمدارىنا ەنبەي قالعان «قورشاۋدا» تاراۋى قارامولا سيازىنداعى اباي مەن جاندارال اراسىنداعى ءدىني تارتىس تاراۋدىڭ كوپ بەتتەرىن العان. مۇنداعى نەگىزگى وي جەرگىلىكتى حالىقتاردى شوقىندىرۋ ماسەلەسى ەدى جانە ورىستاندىرۋ شارالارى ءبىرىنشى كەزەكتە تۇردى. ماقساتى – وسى ساياساتتىڭ سىر-سەبەبىن اشۋ بولاتىن.

وتارلاعان حالىقتارىن شوقىندىرۋ التىن وردا ىدىراپ، ورىستار كۇش الا باستاعان كەزدە باستالعان بولاتىن. بۇل رەسەيگە XV-XVI عاسىردىڭ وزىندە-اق اۋرۋ بوپ جابىستى. زورلاپ كوندىرىپ، كونبەگەندەرىنە كۇش قولداندى: قىردى، جويدى، ازدىرىپ-توزدىرىپ، اتى-جوندەرىنە دەيىن وزگەرتىپ، بۇرىپ-بۇرمالادى. وسى نيەتتەگى پيعىل تاتار-باشقۇرتتاردى ەرتەدەن تورۋىلداسا، ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ورتا ازياعا دا اۋىز سالدى. ول ءۇشىن الۋان ءتۇرلى ايلا-شارعىلاردى قولدانىپ، ءبىرتىن-ءبىرتىن ىسكە اسىرا باستادى، ونىڭ شىرماۋى جىلدان جىلعا ۇدەپ كۇشەيە بەردى. قازاققا ارنالعان باعدارلاما 1882 جىلى قابىلداندى. 1887 جىلى «جاڭا ميزام» دەپ اتالاتىن ەرەجەسىن شىعاردى، ونىڭ ناقتى ءىس-شارالارىن قولعا الۋ ويلاستىرىلدى. ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – ارالاس مەكتەپتەر اشىپ، وعان اسىرەسە قىزداردى تارتۋ بولدى. بۇلاردىڭ باسى-قاسىندا ن.يلمينسكي، ا.الەكتوروۆ، ا.وستروۋموۆتار ءجۇردى. بۇل ميسسيونەرلەر وسى باعىتتا پاتشالىق ساياساتتىڭ باعدارىنان تابىلاتىنداي ارەكەتتەر جاسادى، وعان لايىقتاعان وقۋ جۇيەلەرىن قالىپتاستىردى. ونىڭ ارعى استارىن، تۇپكى ماقساتىن ءبىلىم-بىلىكتىلىگى، پايىمى جوعارى جاندار بولماسا، قاتارداعى پەندەلەر اڭداپ-اڭعارا المايتىن ەدى. بىلايعى جۇرتقا بايىرعى حالىقتاردىڭ تاريحىن، فولكلورىن، ەتنوگرافياسىن، مادەنيەتىن، اعارتۋ ءىسىن زەرتتەپ جۇرگەن قايراتكەرلەر سياقتى بولىپ كورىنەتىن ەدى. ولاردىڭ جوبالارى مەن ءىس-شارالارى مەملەكەت تاراپىنان جان-جاقتى قولداۋ تاۋىپ وتىردى.

العاشقى قىزمەتىن قازاندا تاتارلار ماسەلەسىمەن باستاعان يلمينسكيدىڭ بار ىنتا-ىقىلاسى بىرتە-بىرتە قازاققا قاراي اۋادى. وعان جاقىنداتار قونىس دەپ ورىنبوردى تاڭدايدى. الەكتوروۆ تا قازاقتىڭ قاي جەرىندە بولماسىن وسىنداي وي، ماقساتپەن جار-قۇلاعى جاستىققا تيمەي جۇرسە، وستروۋموۆتىڭ تۇركىستانداعى ءىس-ارەكەتتەرى الدىڭعىلار ۇستانعان جولدى بايىتىپ، تولىقتىرا، ىرگەلىلەتە بەرۋ ەدى. وسى ءبىر باعىت-ماقساتتاردىڭ بار سىر، قىرتىس-قاتپارشاعىنا دەيىن تەرەڭ ۇعىنعان، ەرتە تۇسىنگەن م.اۋەزوۆ ولاردىڭ ءبىتىم-بولمىسىن رومانىندا جان-جاقتى اشىپ، كورسەتپەك بولدى، ونى ءتۇسىندىرۋدى ءجون كوردى. جاندارال ابايمەن اڭگىمەدە كيرگيزداردىڭ ءبارى دە پاراقور، ءدىنسىز، قاتال، زورلىقشىل، يناباتى جوق، مالى كوپ ادامدارى وسىلاي بولسا، جىرتقىشتىقتىڭ، قاراڭعى جاۋىزدىقتىڭ كۇشتى بولعانى عوي، ول ءۇشىن ءبىز ەمەس، وزدەرىنىڭ جابايىلىعى كىنالى دەگەندەي، ءوزىمشىل توپاستىقتىڭ بەلگىلەرىن كورسەتەدى. وسىلايشا ءوز پايىم-ۇعىنۋلارىن ايتا كەلىپ، نەگىزگى ويىنا كوشەدى: «ءسىزدىڭ حالقىڭىز تۇتىنعان ءدىننىڭ وزىندە دە جىرتقىشتىق پەن قاتۋلىق كوپ… مورال، ادامگەرشىلىك، ادىلەت، ار دەگەن قاسيەتتىڭ ءبارىن ءبىر بۋىنعا، ءار قاۋىمعا، ءار حالىققا ونىڭ ءدىنىن تاربيەلەپ سىڭىرەدى» دەپ الىپ، ماگومەت ءدىنىنىڭ تەك كار قىلۋدى، زورلىقتى، مازالاۋدى عانا قولدايتىنىن ايتىپ وتەدى. ونىڭ بۇكىل نيەت-ويىنىڭ شاما-شارقىن كورگەن اباي ونىمەن ءسوز جارىستىرىپ نەمەسە داۋلاسىپ وتىرۋدى ءجون كورمەدى. تەك حالقىنىڭ دا، ءوزىنىڭ دە ونشا ءدىندار ەمەستىگىن بىرىنشىدەن، مومىن، ەكىنشىدەن، زورلىق، زياندىلىق قياناتتى جاقسى تۇسىنەتىنىن، ۇشىنشىدەن، كوپ تاربيە العان ورىستىڭ اقىندارى مەن ويشىلدارىنىڭ جايىنان ءسوز قوزعادى.

سول تۇستا قازاق جەرى تۇگەلدەي دەرلىك وتارلانىپ بولعان، ەكىنشىدەن، اسكەرلىك، شارۋاشىلىق، ءدىن جاعىنان بەلگىلى ايماقتارعا بولىنگەن. مىسالعا، اقمولا، سەمەيدى ءبىر گۋبەرناتور بيلەسە، ءدىنى ءبىر ەپيسكوپقا باعىناتىن. ەپيسكوپقا تۇرعان جەرىنىڭ ەلىن جوسپارلى تۇردە شوقىندىرۋ مىندەتى جۇكتەلدى. سول سەبەپتى ءدىن ورتالىعى ومبىدا ەمەس، سەمەيدە، سونىڭ ىشىندە ەرتىستىڭ قازاعى كوپ جاعىنا سالىنعان «مەسسيا» دەپ اتالاتىن شىركەۋدە بولدى. ولار ۇنەمى بەدەلدى ادامدى پايدالانۋدى ويلاستىردى. ابايدى دا وسى يگىلىكتى ىسكە جەكپەكتى ءجون كوردى. ويتكەنى ونىڭ ەل اراسىنداعى بەدەل-اتاعى جوعارى، وندايلاردىڭ پايداسى كوپ بولادى دەپ قارادى. وسىلاي ويلاعان گۋبەرناتور ويازعا: «سىزدەر قۇنانباەۆتى قالاي پايدالانۋدى، قايدا كەرەككە جاراتۋدى بىلمەي كەلگەنسىزدەر. مەن بۇدان بىلاي قۇنانباەۆتان باسقا ادام جاسايمىن. روسسيا يمپەرياسىنا ەلەۋلى پايدا كەلتىرەتىن، ءبىزدىڭ شىركەۋگە زور، قاجەتتى مىندەتتەرىن ادا قىلۋ جونىندە كومەگى تيەتىن ادام ەتەمىن» دەگەن. بۇعان دەيىن جيناقتالعان مول تاجىريبەدە يركۋت گۋبەرنياسى مەن ياكۋت وبلىسى، التاي ويراتتارى مەن باتىس-ءسىبىر تاتارلارى شوقىندىرىلدى، وندايدا ءارتۇرلى ايلا-شارعىلار مولىنان قولدانىلدى. وسى ورايداعى تىلەك-ۇسىنىستارىن ەستىگەندە اباي: «مەنىڭ حالقىم ءدىندار بولماسا دا، فاناتيك بولماسا دا، وزدەرىن مۇسىلمانبىز دەپ سانايدى. حالقىمنىڭ تاريحى، بولاشاعى جاقسىلىققا اۋىسىپ وزگەرەدى، وسەدى دەپ ءۇمىت ەتكەندە مەن مۇلدە ءدىنى وزگەرۋ ارقىلى جاقسىلىققا جەتەدى ەكەن دەپ ويلاعان ەمەسپىن. جۇرتىم شالا مۇسىلمان بولسا دا، مەن ءوزىم دە سونداي عانا مۇسىلمانمىن. شالا ءدىندار كۇيىندە كۇن كەشەمىن. بۇل جاسقا شەيىنگى ومىرىمدە ءدىن ۇستازى، ءدىن وسيەتشىسى بولىپ كورگەنىم جوق. ءسويتىپ مەن ناشار مولدا بولعان كىسى ەدىم. ەندى مەنەن «جاقسى پوپ جاساۋعا بولادى» دەگەن سىزدەردىڭ سەنىمدەرىڭىز قالاي تۋعانىن ءالى دە اڭعارىپ بولعانىم جوق. ازىرشە سول قايران بولعان كۇيىمدە قالا تۇرعانىمدى ماقۇل كورەمىن» دەگەننەن ارىعا بارماعان. ول قۇرعان تورعا تۇسە قويمايتىنىن سەزدىرگەن. بۇل ويىنىڭ ارعى توركىنىن يمپەريالىق نەمەسە سوۆەتتىك يدەولوگيا بىردەن ۇعىندى، سىننىڭ قىسپاعىنا الدى، ول قاتەلىگىن جوندەۋگە، ودان ءارى قازعىلاۋعا بارماۋىنا ءماجبۇر ەتتى. بۇلاردى «اقىن اعادان» كەيىنگى ۆاريانتتارىن باسقاشالاۋ جانە قىسقارتىپ بەردى.

روماننىڭ بۇل كىتابىندا ورىستىڭ سايلاۋ جۇيەسىنىڭ قىر-سىرىنا ايرىقشا ءمان بەرەدى. سونىڭ ءبىرى قارامولا سيازى. سوندا «توبىقتىنىڭ ەندىگى جۋانى سەن…. سىزدەي كوپكە بىردەي ەل اعاسىمەن ءجۇز كورىسۋ، سارقىتىڭىزدى ءىشۋ بىزگە قانداي عانيبەت» دەپ ورازبايدى كوتەرمەلەپ، ابايعا ءتىل دە تيگىزىپ قويىپ، وسىلاي وزدەرىنشە قاۋقىلداسقان توپتى سول اباي «قازاق دەگەن حالىقتىڭ سورى قالىڭ عوي» دەپ باستاعان تولعاۋىمەن تىپ-تيپىل، جەرمەن-جەكسەن ەتىپ كەتەدى. دەرەك بويىنشا وسى سيازعا اباي از عانا جولداستارىمەن كەلىپ ءدۇتباي تىككىزگەن ۇيگە تۇسەدى. بيە بايلاتىپ، ءۇيدى تىگىسكەن ايتقازى. جولدا كەلە جاتىپ بايكوكشە:

«ناعاشىم باي بەلىباي، جۇرتىم – قۇتپان،

قۇتىم دەپ جۇرگەن جەرى قادىر تۇتقان.

اقتابان شۇبىرىندى اش بولعاندا،

ءۇيىرىن قۇلا ايعىردىڭ ايداپ شىققان.

جىلقى ايداپ باي بەلىباي كوكالادان،

قۇتىم دەپ ارعىن-نايمان اعالاعان.

جۇرت اسىپ كۇن كورە الماي جۇرگەنىمدە،

قوس ۇيرەك ساباسىنا بالالاعان» –

دەي بەرىپ، ابايعا كوزى ءتۇسىپ كەتەدى. ونىڭ جاقتىرماعان، كوڭىلى تولماعانىن اڭدايدى دا، ولەڭىن توقتاتا قويادى. وسىدان كەيىن:

«ابايجان، ءبىر ءتۇس كوردىم بۇگىن تۇندە،

كوككە شىعىپ شارىقتاپ الدىڭ مۇلدە…» –

دەپ، ۇزاق بايانداپ كەتەدى. ونىڭ ابايعا اقىل ايتاتىن كەزدەرى دە كوپ بولعان. قۇنانبايدىڭ باتا وقىرىندا «قۇنان كەتتى – الدىنان جارىلقاسىن، ارتىندا التىن قالدى ات باسىنداي» دەگەن.

«مەڭگەرسەڭ ەلدى جوندەپ مەڭگەر، اباي،

از بەن كوپتى سالماقتاپ تەڭگەر، اباي.

سۇرىنگەندى سۇيەپ اتتان ناشارلاردى،

سۇيە دە، سۇيەمەلدەپ دەم بەر، اباي.

تۋىسىنىڭ زورلعىن تيادى دەپ،

تىلەۋىڭدى تىلەپ وتىر كىمدەر، اباي؟» –

دەپ ايتقان سوزدەرى دە بار.

دەرەكتەر بويىنشا بۇل سياز كوكتۇمادا بولادى. سوندا بۋرا باسكە، قالبانىڭ بولىسى مىرزاتايدىڭ بوكەنى، شاردىڭ بولىسى ۇسەن تاعى باسقالار. بۇلار اباي تۇسكەن ۇيگە سالەم بەرە كەلگەندە، كوڭىل-كۇيى سولاي ما، كەلگەندەردىڭ ءجۇرىس-تۇرىس، قىلىق-مىنەزدەرى ۇنامادى ما، اباي ولارمەن كوپكە دەيىن شەشىلىپ، ەمەن-جارقىن سويلەسە قويمايدى. سوندا باسكە: «ىبىراي، نەگە ۇندەمەيسىڭ؟» – دەپ كوڭىلسىزدىگىنىڭ ءمانىسىن سۇرايدى. سوندا: «اي، باسكە-اي!» – دەپ الىپ: «بيىك جارتاس، بيىك مانساپ» جونىندەگى سوزدەرىن تاراتىپ ايتادى. وتىرعانداردىڭ ىشىنەن ۇسەن: «ال، سىباعاڭدى وسى بولسا» دەپ، باسكەنى قىلجاق ەتە باستايدى. سوندا ول: «سەندەر نەمەنە، مەن ارقىلى وسىنداي جاقسى سوزدەر ەسىتتىڭدەر» دەپ، ءوزى ۇعىنعاندىق، ريزا بولعاندىق شىرايىن تانىتادى. روماندا بۇل اڭگىمەنى سەمەي ويازىنىڭ بەس-التى، وسكەمەن، زايساننىڭ ءۇش-ءتورت بولىسىن باستاپ كەلگەن كەرەيدىڭ راقىشى وتىرعان جەردە ايتقىزدىرادى.

مىنە، وسىلاي جازۋشى رومانىنا كەسەك-كەسەك شىندىقتاردى پايدالانعان، وعان وزىنشە ءوڭ، وزىنشە سيپات بەرگەن. بىراق العاشقى جازىلىمىنىڭ اراسىندا ايىرماشىلىق، وزگەشەلىكتەر بار. سونداعى جۇرگىزىلگەن رەداكتسيالىق جۇمىستاردىڭ قاندايلىق دەڭگەي-دارەجەدە ەكەندىگى مۇقيات سالىستىرساڭ كورىنە بەرەدى. شەت-شەگى جوق كەڭىستىك ەكەندىگى ەلەستەيدى.

تالاتبەك اكىم،

م.و.اۋەزوۆ مۇراجايىنىڭ

جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى

(جالعاسى. باسى وتكەن ساندا)

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button