جارىقسىز، سۋسىز – ححI عاسىرداعى كەيبIر اۋىلداردىڭ كەيپI وسىنداي

جاقىندا الماتىنىڭ iرگەسiندەگi ناۋرىز اۋىلىنا جولىم تۇسكەن ەدi. الماتى وبلىسى جامبىل اۋدانى قارعالى اۋىلدىق اۋماعىنا قاراستى بۇل ەلدi مەكەندە 200-دەي وتباسى تiرلiك ەتەدi ەكەن.

الايدا، ناۋرىزدىڭ كۇنi بۇگiنگە دەيiن جەكە تۇرعىن ءۇي سالۋ (يجس) قۇقىعىن الماعاندىعى سەبەپتi بۇل اۋىلداردىڭ بارلىعىندا جەرگە قاجەتتi قۇجات جوق. سول سەبەپتi دە كوممۋنالدىق ماسەلەلەرi شاشەتەكتەن. اتاپ ايتساق، iرi مەگاپوليستiڭ iرگەسiندە وتىرعان اۋىلعا ءالi ەلەكتر جارىعى كەلمەگەن. سۋ جازدىڭ ەكi ايىندا عانا جiبەرiلەدi. ونىڭ سەبەبi — اتالعان ەلدi مەكەن ساياجايعا ارنالعان. ياعني، جازدىڭ ەكi ايىندا بۇل وتباسىلار ەگiندiك سۋارۋ ءۇشiن سۋ الۋعا قۇقىلى. ال، قىستا سۋدى الىستان تاسىپ iشۋگە ءماجبۇر. الايدا، ەكiنiڭ بiرiنiڭ قولىنان تاسىپ iشۋ كەلە بەرمەيدi. ويتكەنi، مۇنداعى تۇرعىنداردىڭ ءبارiنiڭ استىندا كولiگi جوق. بiرiنە بiرi جالىنىپ، بiرiنiڭ كولiگiن بiرi جالداپ جۇرگەنi.

ناۋرىزعا ەڭ العاشقى تۇرعىن ۇيلەر 2005 جىلى سالىنا باستاپتى. تۇرعىندار جەر تەلiمدەرiن دەلدال ارقىلى ساتىپ العانىن ايتادى. اركiمگە ءارتۇرلi باعا بەرiپتi. اۋەلi 8 سوتىق جەر 2،5 مىڭ اقش دوللارىنا ساتىلسا، ەڭ سوڭى 15 مىڭ دوللارعا دەيiن جەتكەن. بiرەۋلەر، 6 مىڭ دوللارعا ساتىپ العاندىعىن ايتادى. بiراق، ولاردىڭ كiم ەكەنiن ايتۋعا، يا جۇرەكسiنەدi، يا ايتقىسى كەلمەيدi، ايتەۋiر باتپادى.

قازiر "ناۋرىز" باقشالىق ۇيىمى كيسەلەۆ دەگەننiڭ يەلiگiندە ەكەن. تۇرعىنداردىڭ قولىنداعى جەرگە يەلiك ەتۋگە قۇقىق بەرەتiن قۇجاتتا اتالعان جەر تەلiمدەرiنiڭ "ساياجايعا" ارنالعاندىعى جازىلعان. ەندi بۇل قۇجاتتارىن جەكە تۇرعىن ءۇي سالۋ مارتەبەسiنە الماستىرۋ ءۇشiن قانشاما ۋاقىت، قانشاما قۇجات، قانشاما تەر توگiلiپ، قارجى جۇمسالۋى قاجەت. ونى تۇرعىندار ناقتى بولجاي الماي وتىر. وسى ماسەلەگە بايلانىستى قارعالى اۋدانىنىڭ اكiمi شاجاباەۆ بiرنەشە رەت جينالىس وتكiزگەن ەكەن. اۋىل اكiمi تۇرعىندارعا ەلەكتر سىمىن تارتۋعا جانە سۋ قۇبىرلارىن جوندەۋگە قارجى قۇيۋ قاجەتتiگiن ايتىپتى. الايدا، تۇرعىندار اۋىل اكiمiنiڭ ايتقان قارجىسىن تاۋىپ بەرە المايتىندىقتارىن ايتادى.

مەن ناۋرىزداعى بiرنەشە ۇيگە باس سۇعىپ پروبلەمالارىمەن ارنايى تانىسىپ شىقتىم. ءبارiنiڭ اۋزىندا بiر اڭگiمە — ەلەكتر جارىعى، سۋ جانە سالىنعان ۇيلەرiنiڭ زاڭدى تiركەلۋi. ماسەلەن، وسىدان 3 جىل بۇرىن موڭعوليادان قونىس اۋدارعان ادەبيەت ورالحاننىڭ 8 بالاسى بار. ءۇيiنiڭ زاڭدى قۇجاتى بولماۋى سەبەپتi بۇل ادامداردا ارنايى تiركەۋ قۇجاتى جوق. سوندىقتان دا وتاعاسى بالالارىنا ارنالعان جاردەماقىعا قول جەتكiزە الماي وتىرعاندىعىن ايتادى. ال، بالالارى ۇزىناعاش جانە قارعالى اۋىلدارىنا قاتىناپ وقيدى ەكەن. قارلىعاش اقاەۆا ءوزiن وسى جەردiڭ العاشقى تۇرعىنىمىن دەپ تانىستىردى. ول قارعالىداعى اۋىلدىق ەمحانادا مەيiربيكە قىزمەتiن اتقارادى ەكەن. بۇندا دۇنيەگە كەلگەن ءاربiر جاڭا ءسابي قارعالى ەمحاناسىندا تiركەۋگە الىنىپ، بالالاردىڭ بارلىعى وسىندا ەسەپكە تۇرعان. بۇنداعى حالىقتىڭ جالپى سانىن وسى مەدبيكە عانا انىقتاي الاتىندىعىن ايتتى.

جارىقتىڭ جوقتىعى سەبەپتi مۇنداعى حالىق تەلەديدار كورە المايدى. سونىڭ سالدارىنان، قۇقىقتىق اقپاراتتاردان دا ماقۇرىم قالعان. ماسەلەن، ماقسۇت قالباەۆتىڭ وتباسى وزبەكستاننان كەلگەلi 2 جىل بولعان ەكەن. ارنايى تiركەۋدiڭ بولماۋى سەبەپتi ازاماتتىققا دا قۇجاتتارىن كەش وتكiزگەن. ال، ونىڭ الماتى مەدكوللەدجiن تامامداعان 20 جاسار قىزى ازاماتتىعى جوقتىعى سەبەپتi جۇمىسسىز جاتىر. بiرنەشە مەكەمەنiڭ ەسiگiن سىعالاعان ەكەن، "قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتى ەمەسسiڭ" دەپ قايتارىپ جiبەرiپتi. ال، بۇل ادامدار دا، ونى جۇمىسقا قابىلداۋعا ق ۇلىقسىز مەكەمەلەر دە 30-مامىردا №524 قاۋلىنىڭ قابىلدانعانىن بiلمەيتiن بولىپ شىقتى. بۇل قاۋلى بويىنشا، "شەتتەن كەلگەن ورالماندار ورالمان كۋالiگiنiڭ نەگiزiندە مەملەكەتتiك قىزمەتكە ورنالاسا الادى جانە ورالمان كۋالiگi جەكە الەۋمەتتiك كود بەرەتiن" قۇجاتتاردىڭ قاتارىنا ەنگەن بولاتىن.

قول جەتكەندەرi كەشكi 21-ساعاتتان ءتۇن جارىمىنا دەيiن (00.00) دۆيجوك موتورىن قوسىپ، جالعاننىڭ جارىعىمەن تىنىستاعانداي بولادى ەكەن. بۇنداي موتورلار قارا بازاردا 15-20 مىڭ تەڭگەنiڭ كولەمiندە ساتىلادى. الايدا، بەنزيندi شاق كەلتiرمەيدi. ماسەلەن، ەكi ءۇي اراسىندا بiر موتورمەن كۇنەلتiپ وتىرعان جاس وتباسى امانجول ءامiرحان كۇنiنە تەك موتوردىڭ وزiنە 4-5 ليتر بەنزين جۇمسايتىنىن ايتادى. قازiر 1 ليتر بەنزيننiڭ قۇنى 105-110 تەڭگەنiڭ اينالاسىندا. دەمەك، كۇنiنە 500-600 تەڭگە 3 ساعاتتىق جارىق ءۇشiن جۇمسالادى. ەندەشە 30 كۇندە 15 مىڭ تەڭگە شىر ەتiپ كەتiپ قالادى دەگەن ءسوز.

تۇرعىندار جىلىنا جەرگە 5000 تەڭگە سالىق تولەيدi. باسقا كوممۋنالدىق تولەمدەر قاراستىرىلماعان. جازدىڭ ەكi ايىندا كەلەتiن سۋعا دا سۇراعان قارجىسىن بەرەدi ەكەن.

اۋىلدا تۇرعىنداردىڭ ارقايسىسى جەكە كاسiپپەن اينالىسادى. بiرi – جەر تىرمالايدى، ەكiنشiسi – قارعالىدا جۇمىس جاسايدى، ءۇشiنشiسi ۇزىناعاشتان ناپاقا iزدەيدi. ويتكەنi، مۇندا مەملەكەتتiك مەكەمەلەر دە، جەكەمەنشiك مەكەمەلەر دە جوق. اركiم قال-قادارىنشا تiرلiك ەتiپ جاتىر.

— قارعالىدا تۇرiكتەردiڭ تاماقونەركاسiبi جۇمىس iستەيدi. بiز قىزىمىز ەكەۋمiز سوندا تۇشپارا تسەحىنا ورنالاسقانبىز. ايىنا 20-25 مىڭ تەڭگە جالاقى الامىز. جۇمىس اۋىر، الا تاڭنان كەش قارايعانعا دەيiن ەڭبەك ەتەمiز. ازەر تاپقان جۇمىستان ايرىلىپ قالماۋدىڭ قامىمەن جۇمىس بەرۋشiنiڭ ايتقانىنا كونiپ، ايداعانىنا جۇرەمiز، — دەيدi جiبەك ءمiنان.

ول ناۋرىزعا وسىدان ەكi جىل بۇرىن شىعىس قازاقستاننان قونىس اۋدارعان ەكەن. دەمەك، ناۋرىز iشكi-سىرتقى كوشi-قوننىڭ ناتيجەسiندە بوي تۇزەگەن اۋىل. جەر تەلiمدەرiنiڭ ەشبiر جۇيەسiز، بەتالدى ساتىلۋىنىڭ سالدارىنان بۇنداعى قاراپايىم تۇرعىندار زارداپ شەگiپ وتىر. جاقىندا ەلباسى الماتى قالاسى مەن وبلىسىندا بiرتالاي جەردiڭ زاڭسىز ساتىلعاندىعى انىقتالعاندىعىن ايتىپ ەدi. اۋەلi زاڭسىز ساتىلعان جەر تەلiمدەرiن مەملەكەتكە قايتارۋ iسi دە قولعا الىنا باستاعانى بەلگiلi. ەگەر، ناۋرىز وسىنداي جەرلەردiڭ بiرi بولسا، وندا 200 وتباسىنىڭ الداعى تاعدىرى نە بولماق؟

الايدا، اۋىل اكiمiنiڭ جيi جينالىس وتكiزiپ، اۋىل تۇرعىندارىن الدا ءبارi جاقسى بولادى دەپ يلاندىرۋىنا قاراعاندا، بۇل جەرلەر زاڭسىز تاراتىلماعانعا ۇقسايدى. اۋىل اكiمi مۇندا ينفراقۇرىلىمدار 2010 جىلدان بەرi تارتىلمايتىندىعىن ايتادى. اۋەلi حالىق تولىق قونىستانىپ بiتۋi كەرەك دەگەن ەكەن. ەندi نەنi كۇتiپ وتىرمىز؟

ەسەن باينۇر

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button