اتوم سالاسىنىڭ قايتا ورلەۋ ءداۋIرI باستالدى

قازاقستاننىڭ ۋران جانە ونىڭ قوسىندىلارىن، سيرەك مەتالدار، اتوم ەلەكتر ستانسالارىنا ارنالعان يادرولىق وتىن، جوعارى تەحنولوگيالار ەكسپورتىمەن اينالىساتىن ۇلتتىق وپەراتور – "قازاتومونەركاسiپ" ۇلتتىق اتوم كومپانياسى" اق سوڭعى ۋاقىتتا ايتۋلى جەتiستiكتەر مەن وڭتايلى ناتيجەلەرگە قول جەتكiزiپ وتىر. جاعىمدى جاڭالىقپەن بولiسكەن "قازاتومونەركاسiپ" ۇاق" اق باسشىسى مۇحتار جاكiشەۆ قازiرگi تاڭدا تولىق يادرولىق-وتىن تسيكلىنا (ياوتس) يە تiگiنەن ينتەگراتسيالانعان ترانسۇلتتىق كومپانيا قالىپتاستىرۋ iسiن ويداعىداي تامامداعانىن جەتكiزدi. ول تولىق يادرولىق-وتىن تسيكلىن قالىپتاستىرۋ مەن "قازاتومونەركاسiپتiڭ" ۋران ءوندiرۋدi ارتتىرۋدى كوزدەگەن "2010 جىلعا قاراي – 15 مىڭ توننا" ستراتەگيالىق باعدارلاماسىن ءساتتi جۇزەگە اسىرۋدىڭ نەگiزگi ناتيجەلەرiنە توقتالىپ ءوتتi.

بۇرىننان جۇمىس iستەپ تۇرعان كەنiشتەر قاتارى ۇستiمiزدەگi جىلى تاعى دا تولىعا ءتۇسiپ، جاڭا كەنiشتەر جاڭا ۋران كەن ورىندارىن يگەرۋگە كiرiسەدi. سونىڭ ارقاسىندا بيىل 9000 توننادان استام ۋران ءوندiرۋدi مەجەلەنگەن. ال 2009 جىلى قازاقستاندا ۋران ءوندiرۋ شامامەن 12826 توننانى قۇرايتىن بولادى. ءسويتiپ، "قازاتومونەركاسiپ" ستراتەگيالىق مiندەتتi – تۇتاس وندiرiستiك تiزبەكتi قۇرۋ جانە الەمدiك رىنوكقا ۋران ءونiمiن مەيلiنشە قوسىمشا ۇستەمە اقىمەن جەتكiزiپ بەرۋدi ورىنداۋعا كiرiسiپ كەتتi. ماسەلەن، "يiركول" ۋران كەن ورنى 2008 جىلدىڭ تامىز ايىندا iسكە قوسىلسا، جوبالىق قۋاتى – جىلىنا 750 توننا ۋران وندiرەدi دەپ كۇتiلۋدە، 2008 جىلدىڭ 3 ماۋسىمىندا جۇمىس باستاعان باتىس مىڭقۇدىق ("اپپاق" جشس) جىلىنا 1000 توننا، ىڭعاي كەن ورنى اعىمداعى جىلدىڭ تامىزىندا جۇزەگە قوسىلسا، 2000 توننا (2014 جىلعا قاراي جوبالىق قۋاتى 4000 توننا) ۋران بەرمەك. سول سياقتى قازiر "وڭتۇستiك ىڭعاي" ۋران كەن ورنىندا 2009 جىلى باستالاتىن وندiرiسكە تاجiريبەلiك جۇمىستار باستالىپ ۇلگەردi. ونىڭ جوبالىق قۋاتى جىلىنا 2000 توننا ۋران وندiرۋگە مەجەلەنگەن. ال "قوراسان-1" ۋران كەن ورنى جىلىنا 2000 توننا، قاينار ۋچاسكەسi 300 توننا ۋران ءوندiرۋدi كوزدەپ وتىر. 2009 جىلعا ارنالعان جوسپار بويىنشا ەكi ۋران كەن ورنى، اتاپ ايتقاندا، "قوراسان-2" جىلىنا 2000 توننا، "سەمiزباي" جىلىنا 500 توننا ۋران ءوندiرiپ، ءونiمدi 750 تونناعا دەيiن ۇلعايتۋ مۇمكiندiگiنە يە بولعان.

بۇل "قازاتومونەركاسiپ" ۇاق" اق-نىڭ بۇگiنگi جانە كەلەشەكتە اتقارار ءجون-جوباسىنىڭ بiر پاراسى. ال كومپانيانىڭ ستراتەگيالىق ماركەتينگ دەپارتامەنتiنiڭ مالiمەتiنشە، ەندiگi جىلى كانادادا ۋران ءوندiرۋ 111 000 تونناعا، اۆستراليادا 9430 تونناعا جەتپەك. مۇحتار جاكiشەۆتiڭ سوزiنە سەنسەك، ەلiمiز وسى الپاۋىت ەلدەردەن باسىپ وزىپ، 2009 جىلدىڭ وزiندە ۋران ءوندiرۋشi ەلدەر اراسىنان الدىڭعى ورىننان كورiنۋi بەك مۇمكiن.

ايتا كەتۋ كەرەك، "قازاتومونەركاسiپ" ۇاق" اق 2008 جىلعى 3 ماۋسىم كۇنi كانادانىڭ Cameco Corporation كومپانياسى ءۇلبi مەتاللۋرگيا زاۋىتىنىڭ بازاسى ارقىلى جاڭا بiرiككەن كاسiپورىن – ء"ۇلبi كونۆەرسيا" جشس قۇرعان بولاتىن. اتالمىش كونۆەرسيالىق ءوندiرiستiڭ جىلدىق قۋاتى 12 مىڭ توننا ۋران گەكسافتوريدىن قۇرايدى. بۇل جاڭا بiرiككەن كاسiپورىنداعى "قازاتومونەركاسiپ" ۇاق-نىڭ ۇلەسi 51 پايىز بولسا، قالعان 49 پايىز كانادانىڭ Cameco Corporation كومپانياسىنىڭ ەنشiسiندە. زاۋىت قۇرىلىسىنىڭ تەحنيكا-ەكونوميكالىق نەگiزدەمەسi سەرiكتەستiكتiڭ جوباعا قاتىسۋ ۇلەسiنە قاراي قارجىلاندىرىلىپ، قۇرىلىس جۇمىستارىن 2009 جىلى اياقتاۋعا كەلiسكەن. بiر ايتا كەتەرلiگi، اتالمىش زاۋىت قۇرىلىسىنا قاجەتتi تەحنولوگيانى Cameco Corporation كومپانياسىنىڭ ءوزi جەتكiزiپ بەرەتiن بولدى.

سونداي-اق، يادرولىق وتىن تسيكلىنىڭ كەلەسi بiر تارماعى – ۋراندى بايىتۋ. بۇل شارا 2006 جىلى قول قويىلعان رەسەيمەن ىنتىماقتاستىقتىڭ اتوم ەنەرگياسى سالاسىنداعى مەملەكەتارالىق باعدارلاماسى اياسىندا جۇزەگە اسىرىلماق. "ۋراندى بايىتۋ ورتالىعى" دەپ اتالاتىن قازاقستان-رەسەي بiرiككەن كاسiپورنى انگارسك قالاسىندا ورنالاسقان. قۇداي قالاسا، العاشقى ءونiم الۋ 20114 جىلعا جوسپارلانۋدا. ال بايىتىلعان ۋران گەكسافتوريدىن ۋران قوستوتىعىنا رەكونۆەرسيالاۋ ء"ۇمز" اق-نىڭ قولدا بار تەحنولوگيالىق قۋاتتارىمەن iسكە قوسىلماق. قۋانارلىق جاعداي، "قازاتومونەركاسiپ" ۇاق" قازiرگi تاڭدا ۋران قوستوتىعى مەن باتىستىق ۇلگiدەگi بارلىق رەاكتورلار ءۇشiن وتىن تۇيمەلەرiن سەرتيفيكاتتاۋدى باستاپ كەتتi.

ەلiمiزدiڭ پرەزيدەنتi ن.ءا.نازارباەۆ 2008 جىلى ماۋسىمدا پاريجگە جاساعان رەسمي ساپارى كەزiندە "قازاتومونەركاسiپ" فرانتسۋزدىڭ "ارەۆا" كورپوراتسياسىمەن يادرولىق-وتىن تسيكلىنداعى تۇپكi ءونiم سانالاتىن جىلۋ بولگiش قۇرامالار شىعاراتىن زاۋىت قۇرىلىسى جونiندەگi كەلiسiمشارتقا قول قويدى. فرانتسيانىڭ ەكونوميكاسىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان "ارەۆا" كورپوراتسياسى قازاتومونەركاسiپكە قاراستى ءۇلبi مەتاللۋرگيا زاۋىتىندا جىلدىق قۋاتى 1200 توننالىق وتىن قۇراماسىن شىعاراتىن ءوندiرiستi iسكە اسىرۋعا قۇلشىنا كiرiسپەك. دەمەك، بۇل كەلiسiمشارتتىڭ نەگiزi بويىنشا فرانتسۋزدىق ۇلگiدەگi رەاكتورلار ءۇشiن وندiرiستiك قۋاتى 400 توننالىق بiرەگەي جەلi جۇمىس iستەپ، وعان قاجەتتi وتىن تۇيمەلەرiن "قازاتومونەركاسiپ" كومپانياسى جەتكiزiپ بەرەتiن بولادى. ال قالعان 800 توننا ءونiم وتىن رەتiندە Westingnouse ۇلگiسiنە سايكەستەندiرiلiپ رەاكتورلارعا قولدانىلاتىن بولادى. بۇل جوبانى جۇزەگە اسىرۋ 170 ملن. اقش دوللارىنا باعالانىپ، ءوندiرiستiڭ قۇرىلىسى 2009-2012 جىلدارعا جوسپارلاندى. العاشقى ءونiمدi الۋ 2013 جىلعا مەجەلەنگەن.

ەستەرiڭiزگە سالا كەتسەك، يادرولىق-وتىن تسيكلى ۋران ءوندiرۋدi جانە ۋران قوسپالارى، بايىتۋ، رەكونۆەرسيا ءوندiرiسiن جانە ۋران قوستوتىعىن الۋدى، وتىن تۇيمەلەرiن، وتىن قۇراماسىن شىعارۋدى قامتيدى. بۇعان دەيiن ەلiمiزدە يادرولىق-وتىن تسيكلىنىڭ تەك ەكi تارماعى – ۋران ءوندiرۋ جانە وتىن تۇيمەلەرiن شىعارۋ ءوندiرiسi عانا بولعان. بۇگiندە ۋران وندiرۋدەن باستاپ، ەڭ تۇپكi ءونiم سانالاتىن يادرولىق وتىنعا دەيiنگi ارالىقتاعى بارلىق بۋىندى قامتيتىن وندiرiسكە يە ەلمiز. ياعني، بiرىڭعاي شيكiزات ساتۋمەن شەكتەلمەي، دۇنيە جۇزiندەگi ساناۋلى ەلدەر عانا ەنشiلەپ وتىرعان اەس سالۋ جانە وتىنمەن قامتاماسىز ەتۋ سياقتى وتە كۇردەلi تەحنولوگيانى مەڭگەردiك. ۇلتتىق كومپانيا باسشىسى قالام ۇستاعان اعايىنعا وسىنى ۇقتىردى.

سول سياقتى "قازاتومونەركاسiپ ۇاق" اق سيرەك مەتالداردى بارلاۋ، ءوندiرۋ، قايتا وڭدەۋ جانە ولاردى ەكسپورتتاۋ مەن يمپورتتاۋ بويىنشا دا ەلiمiزدiڭ مۇددەسiن تولىق قامتاماسىز ەتۋدە. پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ 2006 جىلعى 24 مامىرداعى جارلىعىمەن "قازاتومونەركاسiپ" سيرەك مەتالداردى بارلاۋ، ءوندiرۋ، ەكسپورتتاۋ مەن يمپورتتاۋ بويىنشا ۇلتتىق وپەراتور رەتiندە انىقتالدى.

ايتا كەتەرلiك جايت – پرەزيدەنتiمiزدiڭ جاپونياعا جاساعان رەسمي ساپارى ۇلكەن ماڭىزدى وقيعاعا اينالدى. بۇل سالاداعى ىنتىماقتاستىققا جاپون كومپانيالارى دا ءوز تاراپىنان قىزىعۋشىلىعىن تانىتىپ باقتى. جاڭا سەرپiن بەرگەن ساپار اياسىندا 20 ماۋسىم كۇنi "قازاتومونەركاسiپ" ۇاق اق مەن Toshiba Corporation كومپانياسى اراسىندا اتوم سالاسىنداعى، سونىڭ iشiندە سيرەك جانە سيرەكجەرمەتالدارى سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى جۇرگiزۋ تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. قولدا بار دەرەك كوزدەرiنە جۇگiنسەك، بۇگiندە جاپونيا سيرەك مەتالدارعا دەگەن سۇرانىسىنىڭ 90 پايىزىن قىتايدان الىپ كەلەدi ەكەن. جاپون ەلi قازاقستانعا ءوزiنiڭ مەملەكەتتiك جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋدا سەرiكتەس جانە جاپون ونەركاسiبiنiڭ مۇقتاجدىعى ءۇشiن ماتەريالدار جەتكiزiپ بەرۋشi بولۋدى ۇسىندى. ال قازاقستان تاراپىنان جوعارى دايىندىق دەڭگەيiندەگi ونiمدەر شىعارۋ بويىنشا جاڭا بiرiككەن وندiرiستەر اشۋ كەرەك ەكەنi اپات وتiلسە، جاپون جاعى بۇل ۇسىنىسپەن كەلiستi. اتاپ ايتقاندا، سيرەك مەتالدار ءوندiرۋ، قوسپا، تازا مەتالل جانە تۇپكi ءونiم ءوندiرiسiن بiرگە ۇيىمداستىرۋ كوزدەلiپ، سيرەك مەتالدار ەكسپورتى كولەمiندە ءونiم 30 پايىزدى قۇرايتىن بولادى.

"قازاتومونەركاسiپ" ۇاق" اق پرەزيدەنتi مۇحتار جاكiشەۆ ەلiمiزدە اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋعا بايلانىستى دا ويىن بiلدiردi. اەس سالۋمەن الەمگە ايگiلi Westingnouse كومپانياسىنىڭ 10 پايىزدىق اكتسياسىنا يە كومپانيا رەتiندە "قازاتومونەركاسiپ" ەندi ءوزi اتوم ستانسالارىن سالۋعا قاتىسا الادى. ال بۇعان پوستكەڭەستiك كەڭiستiكتەگiلەردi ايتپاعاندا، الپاۋىت ەلدەردiڭ دە كوبiسiنiڭ "تiسi باتپاي" وتىرعانى بەلگiلi. بريفينگتە اقتاۋعا سالىنباق اەس ماسەلەسi دە ءسوز بولدى. ارينە، ەلەكتر تاپشىلىعى جىلدان-جىلعا انىق سەزiلiپ وتىرعان جاعدايدا "ستانسا سالۋ كەرەك پە، كەرەك ەمەس پە" دەگەن سۇراق قويۋدىڭ ءوزi قيسىنسىزداۋ. "اەس-تiڭ ابزالدىعى مەن ارتىقشىلىعى تۋرالى از ايتىلىپ جۇرگەن جوق، تاڭداۋدى حالىقتىڭ ءوزi جاساۋعا تيiس" دەگەندi ۇقتىرعان م.جاكiشەۆ بار الەم جۇرتى الدەقاشان اتوم ەنەرگياسىن تاڭداعانىن العا تارتىپ، سالانىڭ قايتا ورلەۋi باستالعانىن ناقتى مىسالدارمەن تۇجىرىمدادى.

دينارا مىڭجاسارقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button