اتى - قازاق، زاتى – قىتاي

قىتايداعى قوستiلدi وقىتۋ iسi وسىعان جەتەلەپ كەلەدi

قىتايدىڭ ۇلتتىق اۋماقتارىندا "قوس تiلدi" وقۋ-اعارتۋ جۇيەسiن ەنگiزۋ كۇن سايىن كەڭiنەن تارالىپ كەلەدi. اتى "قوس تiلدi" وقىتۋ بولعانىمەن، شىن مانiندە "قازاق تiلi" مەن "ادەبيەت" پانiنەن باسقا پاندەردiڭ بارiندە ساباق بiر عانا تiلدە (قىتايشا) جۇرiلەدi. جوعارى وقۋ ورىندارىندا تەك قانا قىتاي تiلi بويىنشا بiلiم الادى. قىتايلىق عالىمداردىڭ پايىمىنشا، "عىلىمي-تەحنيكالىق بiلiمنiڭ قورى مول، ورتاقتاندىرۋ كولەمi كەڭ، ورەسi بيiك قىتاي تiلi مەملەكەتتەگi 55 از ۇلتتى وزىق وركەنيەتكە جەتكiزەتiن بiردەن بiر جول" ەكەن.

قازiرگi كەزدە، قىتاي تiلi مەملەكەتتiك تiلگە اينالعانىن ەسكەرگەن قحر ۇكiمەتi، زاڭ-قۇقىقتىق تۇرعىدان العاندا، ونى ۇيرەنۋ، بiلۋ جانە قىزمەت بارىسىندا قولدانۋدى ءار ۇلت وكiلدەرiنiڭ بورىشى مەن قۇقىعى دەپ تانيدى. جەرگiلiكتi اكiمشiلiكتەر مەن پارتيا ورگاندارى ونى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىن "جاڭا ءداۋiردiڭ بەتالىسى، جالپى دامۋدىڭ تالابى"، "وسى زامانعا ساي ۇلتتىق بولمىستى قالىپتاستىرۋدىڭ العى شارتى" دەپ حالىق ساناسىنا سiڭiرۋگە ارەكەتتەنگەنiنە دە از بولعان جوق.

ۇيعىر، قازاق جانە دە باسقا از ۇلتتاردىڭ مادەنيەتi مەن تiلدiك ورتاسى قويۋ بولعان شىنجاڭدا قىتاي، اعىلشىن تiلدەرiن وقىتۋ ءۇشiن اۋىل-قىستاقتاردىڭ تۇرعىندارى بالالارىن قالاشىقتارعا اپارىپ وقىتادى. قالالاردا "قوس تiلدi" وقۋ ورىندارىنىڭ ۇلتتىق سىنىپتارىندا وقيتىن قازاق پەن ۇيعىر بالالارىنىڭ سانى كۇرت ازايىپ، قىتاي سىنىپتارىندا بiلiم الاتىن از ۇلتتاردىڭ سانى ەسەلەپ كوبەيدi. بالالار باقشاسىنداعى سابيلەردiڭ تiلi قىتاي تiلiندە شىعادى. "انا تiلiندە شەشەن، ءدارiس تاقىرىبىن جەتiك بiلەتiن، بiراق قىتاي تiلiنە شورقاق ۇلتتىق وقىتۋشىلاردى زەينەتكە شىعارۋ نەمەسە بiلiمiن جەتiلدiرۋi كەرەك" دەگەن سىلتاۋلارمەن بiلiم جۇيەسiنەن بiرتiندەپ الاستاي باستادى. ۇلتتىق تەرريتوريالى اۆتونوميا زاڭىنداعى "جەرگiلiكتi ۇلت تiلiمەن قاتار جۇرەدi" دەگەندەرi قاعاز جۇزiندەگi قۇرعاق ۇرانعا اينالدى، باسىنا iس تۇسكەن مالشى-ديقاندار ءداتiن جەتكiزۋ ءۇشiن قىتاي تiلiن بiلەتiن ادامدى iزدەيدi نەمەسە اقشاعا جالدايدى. قىتاي تiلiن بiلمەگەندەردiڭ مەملەكەتتiك جۇمىسقا تۇرۋى مۇمكiن ەمەس. "بiز ەشقاشان ۇلتتاردى قۇرتپايمىز، قايتا قۇرىپ بارا جاتقان ۇلتتاردى قۇتقارامىز" دەگەن ارزان ءسوزدiڭ اياسىندا قحر قازاقتارىنىڭ تiلi كوركەيۋدiڭ ورنىنا، تىنىسى تارىلىپ، قولدانۋ اياسى تارايۋ باعىتىنا شۇعىل بەت بۇردى. باسقا شىعار جول تاپپاعان قازاق پەن ۇيعىر جۇرتشىلىعىنىڭ بiر بولiگi قىتاي تiلiن وسى باستان ۇيرەنبەسەك، دامۋعا iلەسە الماي، ءتۇپتiڭ تۇبiندە ماتەريالدىق بايلىققا كەنەلە المايمىز دەپ الاڭدايدى.

ەكi تiلدە وقىتۋ جۇيەسi قازاق وقۋشىلارىنىڭ بiلiم الۋىنا اۋىر كەدەرگi بولىپ وتىر. وسى تۇرعىدا جەرگiلiكتi ماماندار مەن مۇعالiمدەر ۇيلەسiمدi وقىتۋ ءادiس-امالدارىن تەز ارادا بiرلiككە كەلتiرۋدi تالاپ ەتسە دە ونى تىڭدايتىن قۇلاق جوق. اۋەلi، "پارتياعا، مەملەكەتكە جانە ونىڭ زاڭ-ساياساتىنا قارسى تۇردىڭ" دەگەن سىلتاۋمەن قۋدالانۋى دا عاجاپ ەمەس.

بiرنەشە جىلدان بەرi بiرiنشi سىنىپتان باستاپ تiل-ادەبيەت ساباعىنان باسقا دارiستەردiڭ ءبارi قىتاي تiلiندە ءوتiلۋi وسى تiلدەگi باسىلىمداردىڭ كوبەيۋiنە اكەلدi. بۇل ءوز كەزەگiندە حالىقارالىق ساحنادا قولدانىلاتىن، قازاق تiلiنiڭ 40% سوزدiك قورىن قۇرايتىن جاراتىلىستىق عىلىمي اتاۋلار مەن تەرميندەردiڭ جارامسىز قالۋ قاۋپiن تۋدىردى.

سوڭعى كەزدە جەرگiلiكتi زيالى توپتار قىتاي مەكتەپتەرi مەن ۇلتتىق مەكتەپتەردi بiرiكتiرۋ پراكتيكاسىنىڭ قوستiلدi ۇيرەنۋدiڭ بiردەن بiر امالى بولا المايتىنىن اشىق بiلدiرە باستادى. اسiرەسە شالعايداعى شەكارالىق اۋدانداردا وقۋشىلاردىڭ كەلiپ-كەتۋiنە قولايسىز مەكتەپتەردi بiرiكتiرۋ مالشى-ديقاندار مەن ولاردىڭ بالالارىنا قولدان جاسالعان قيىندىق تۋدىرۋى حالىقتىڭ عازابىن قوزعاپ وتىر. بۇرىن قازاق مەكتەپتەرi ۇلتتىق دەنە شىنىقتىرۋ جانە ۇلتتىق ءان-بي، كۇي، ايتىس، ويۋ-ورنەك سەكiلدi كوركەمونەر ساباقتارىنا ايرىقشا ءمان بەرەتiن، قازاق بiتiمiمەن دارالانىپ تۇراتىن ەدi. مەكتەپتەردiڭ بiرiگۋiمەن بۇل ءۇردiس كەيiنگە شەگiنە باستادى. اتى-ءجونi قازاق بولعانمەن ءتۇر-تۇلعاسى، كيiم-كەشەگi، ويلاۋ جۇيەسi قىتايلاردان اۋمايتىن اتى – قازاق، زاتى – قىتاي جاڭا بۋىن ءوسiپ كەلە جاتىر.

قىتايداعى قازاقتار انا تiلiن قورعاۋ، دامىتۋ جونiندە عىلىمي تالقىلاۋ جينالىستارىن تۇراقتى تۇردە ۇيىمداستىرىپ، "قوس تiلدi" وقۋ-اعارتۋعا كوشكەن مەكتەپتەردە جاراتىلىستىق عىلىمداردىڭ تەرمينولوگياسىن انا تiلiندە وقىتۋ جونiندەگi وي-پiكiرلەرiن بiلدiرگiسi كەلگەنiمەن ارمانى كوپ، دارمەنi جوق كۇي كەشiپ كەلەدi.

بۇدان باسقا، سوڭعى ۋاقىتتا شىنجاڭنىڭ زيالىلارى اراسىندا اراب گرافيكاسىنداعى توتە جازۋ ءالiپبيiن لاتىن الiپبيiنە اۋىستىرۋ جونiندەگi پiكiرلەر جيiلەپ كەلەدi. اراب گرافيكاسىن قولدانۋدى جاقتاعان بۇرىنعى زيالى قاۋىم، دiني توپتار جانە ۇلتشىل توپتار وكiلدەرiنiڭ قارتايىپ، حالىق iشiندەگi ىقپالىنىڭ السiرەۋi سەبەپتi، سونداي-اق، وسى عاسىردىڭ باسىنان باستاپ قىتايدىڭ "باتىس، سولتۇستiك ءوڭiردiڭ ەكونوميكاسىن كەڭ كولەمدە يگەرۋ جانە دامىتۋ" ستراتەگياسىنىڭ ىقپالىمەن قىتاي تiلiنiڭ كەڭiنەن قولدانىلۋىنا بايلانىستى، لاتىن الiپبيiنە قايتا ءوتۋ جانە وسى ارقىلى ءوز تiلدەرi مەن جازۋىن ساقتاپ قالۋ ورايى تۋىلۋدا. وسى تۇرعىدا، قازiرگi كەزدە كوپتەگەن قازاق زيالىلارى ەڭ الدىمەن قازاقستاننىڭ لاتىن الiپبيiنە كوشكەنiن كۇتiپ، سول ءالiپبيدi نەگiزگە الۋدى ۇسىنىپ وتىر. لاتىن ءالiپبيi قىتاي جازۋىنىڭ لاتىندىق دىبىس تاڭباسى ارقىلى بەرiلەتiن جازباشا نۇسقاسىنا (پiن يiن) جاقىن بولعاندىقتان قىتاي ەلi دە وعان اسا قارسى ەمەس. ونىڭ ۇستiنە ولار اراپ ۇلگiسiندەگi جازۋلاردى يسلاممەن تامىرلاس قاراپ، ونىڭ قولدانىستان قالعانىن جەك كورمەيدi.

وسىلايشا قىتايداعى قازاقتار "قوس تiلدi" وقىتۋدىڭ كوگەنiنە ماتالىپ، قىتايلاسۋ قۇرىعىنا iلiندi. ولاردى قالاي قۇتقارۋ كەرەك؟

كەڭەس وداعى زامانىندا قازاقتىڭ قازاقتىعىن ساقتاپ قالعان نە ەدi، شەتەل اسقان قازاقتار ءوزiنiڭ قازاقتىعىن قالاي ساقتادى؟

وسى ماسەلەلەرگە كوز جiبەرگەندە مىناداي تاجiريبە ساباقتاردى بiلەمiز.

قازاقستاندىق قازاقتاردىڭ "جانىن" امان الىپ قالعانى ولاردىڭ – ءانi، كۇيi، كiتابى، ساحنالىق شىعارمالار توڭiرەگiندەگi كينو، تەاترى، راديو-تەلەديدارى، جانە دە سونبەگەن ۇلتتىق رۋحى. ول تۇستا قازاق مەكتەپتەرi بۇتiندەي جابىلماعانىمەن ۋاقىت وتە كەلە قازاقتار تابيعي تۇردە ورىس مەكتەپتەرiنە بۇيرەك بۇرا باستاعان. دiن تۇگەلگە جۋىق جويىلعان. ەندەشە، "قازاقستاندىقتار قازاق ونەرiمەن امان قالدى" دەۋگە عانا نەگiز بار.

ولاي بولسا، "جەر بەتiنە تارىداي شاشىلعان وزگە قازاقتار تiلiن قالاي ساقتادى؟" دەگەن ساۋال تۋادى. مونعولياداعى قازاقتارعا مونعول ۇلتىنىڭ قىسىمى بولعان جوق. ەۋروپا قازاقتارى جالعىز اللادان عانا مەدەت سۇرادى. "تiلiم امان قالماسا دا دiنiم امان بولسىنشى!" دەگەندi رۋحاني تiرەككە اينالدىردى. ەل باستاپ بارعان كونەكوز قاريالار قازاقتىقتى دارiپتەپ، ۇرپاقتارىن وزدەرi تاربيەلەپ وتىردى. حاليفا التاي سەكiلدi عۇلامالار شەتەلدە وتىرىپ-اق قازاق تiلiن، شەجiرەسiن، سالت-ءداستۇرiن ساقتاۋ تۇرعىسىنان ۇرپاقتارىنا ۇلاعاتتى كiتاپتار جازىپ ۇسىندى. ۇرپاق تاعدىرىنا الاڭداي باستاعاندا، اللا تiلەكتەرiن بەرiپ قازاق مەملەكەتi شاڭىراق كوتەردi.

بiزدiڭ وتكەن كەزەڭدەرگە بۇلايشا بۇرىلا قاراعانىمىز سياقتى قىتاي ەلi دە ونداعى از ۇلتتاردى وزiنە قالاي سiڭiرۋ كەرەكتiگiن كۇنi بۇرىن ويلادى. ولاردا ۇلتتى جويۋ جاعدايىنداعى كەڭەستiك تاجiريبەنiڭ كەمەلدi ادiستەرiنە وزدەرiنiڭ قۇرىق بويلاماس قۋلىق-سۇمدىقتارىن قوسىپ، جاڭا ادiستەر ويلاپ تاپتى. ونىڭ نەگiزگiسi – ۇلتتىڭ بويىنداعى ەڭ اسىل قاسيەتتەرiن جويۋ. وزەگiنەن ايرىلعان اعاش، تامىرىنان ايرىلعان وسiمدiك قۋراماي قايتسiن!؟ ۇلتتىق ۇجدانىنان ايرىلعان ۇرپاق ەندiگi جەردە ەشكiمنiڭ زورلىعىنسىز-اق ءوزiن-ءوزi قۇرتادى. بۇگiندەرi قازاق تiلiن مەنسiنبەيتiن "ورىسشىلداردىڭ" ورتامىزدا ءالi تايراڭداپ جۇرگەنi سياقتى وندا قىتاي ۇلتىن مادەنيەتتiڭ كوكەسi سانايتىن "قاۋiپتi بۋدان" شاراناسىن جارىپ كەلەدi. ولار ارزان بيلiكتiڭ باسىنا شىعىپ، "قۋىرشاقتارعا" اينالعان كەزدە اتا-اپالارىنىڭ توبەسiنە شاي قايناتاتىن بولادى. كورەسiمiزدi سوندا كورەمiز حالىق "قوس تiلدi وقىتۋدان" الاڭداي باستاعان وسىنداي بiر وتپەلi كەزەڭدە قىتاي ەلiنiڭ ۇيعىر نەمەسە قازاق سەكiلدi ۇلت وركەندەرiنiڭ مەكتەپتە ۇزدiك وقىعاندارىن iشكi ولكەلەردەن تەگiن بiلiم الۋعا، ۋنيۆەرسيتەتكە تۇسۋگە جەتەلەۋi، سونداي بولاشاقتىق iس-شارالارى ءۇشiن كۇنi بۇرىن iستەلiپ جاتقان جۇمىستارى. مۇنى قازاقتار "ايۋدىڭ ءوز مايىنا ءوز ەتiن قۋىرۋ" دەپ اتايدى. ەرتەڭ وتتى سولاردىڭ قولىمەن كوسەتiپ، ءوزiمiزدi ءوزiمiز شىجىق قىلساق وندا ولاردىڭ ارمانى ورىندالىپ، تاربيەلەگەن شاكiرتتەرiنiڭ ء"ۇمiتiن اقتاعانى" بولماق. ەندەشە قايتۋ كەرەك؟

كەڭەستەر وداعىنداعى قازاقتاردىڭ تiلiن ساقتاپ قالعان ءان، كۇي، كiتاپ، كينو، تەاتر، راديو-تەلەديدار، قازاق مەكتەپتەرi… تاعى باسقالار ولاردا قالاي؟ قازiرشە ءبارi جاقسى سياقتى. اسiرەسە راديو-تەلەديداردىڭ قازاق تiلiندەگi باعدارلامار تاراتۋى بiزدەگiدەن دە جوعارى (شىن مانiندە تiلi – قازاقشا بولعانىمەن، رۋحى – قىتايشا، قىتاي مەملەكەتiنiڭ ۇلتتىق تاربيەسiمەن قاۋiپسiزدiگi تاربيەسiن وزەك ەتەدi). الايدا وزگەرiستi بiزدiڭ كۇرەتامىرىمىز بولعان مەكتەپتەن باستاعانى – ارينە، قاسiرەتتiڭ باستاۋى.

بiر قىزىق جايت، كەزiندە قىتايدا "مادەنيەت توڭكەرiسi" اتالعان ساياسي ناۋقان قىزىپ تۇرعان شاقتا، شەتەل راديوسىن تىڭداۋعا رۇقسات ەتiلمەيتiن. رۇقسات ەتiلمەي عانا قالماستان تىڭداعاندار قىلمىستى ەسەپتەلiپ، جازاعا تارتىلاتىن ەدi. شەڭبەر تارىلىپ، شەكەسiنە اسىق قىزدىرىپ باسسا دا سول جۇرت راديونى ۇرلاپ تىڭدايتىن بولعان. كەيiن قازاق ەلi ەركiندiك العاننان كەيiن جۇرت كوڭiلiنە توعايۋ سەزiمi ورناپ، بەيعام كۇيگە ءتۇستi. ء"بارi بiر قازاق ەلiمiز بار، سولار بiزدi جوقتاپ الادى" دەگەن الاڭسىزدىق پايدا بولسا كەرەك، ەشكiم شەكتەۋ قويماسا دا باياعى ىنتاسى جوق.

وسى ورايدا، قازاقستان ەكi جاقتى قارىم-قاتىناستاردىڭ كۇشەيۋiن جانە ستراتەگيالىق ارiپتەستiك قاتىناستاردى پايدالانا وتىرىپ، شىنجاڭداعى قازاقتاردىڭ ءتول مۇددەسiنە ساي كەلەتiن جانە ۇلتتىق رۋحىن نىعايتاتىن جۇيەلi، نىسانالى جانە بايىپتى ساياسات جۇرگiزۋi قاجەت دەپ ويلايمىز.

بiرiنشiدەن، قىتايدىڭ شەكارالىق ايماقتارىنا قونىستانعان قازاقتاردىڭ "قازاق راديوسىن" تىڭداپ، "حابار"، "قازاقستان ۇلتتىق تەلەارناسىن" كورەتiنiن ەسكەرە وتىرىپ، راديو-تەلەۆيزيادا قىتاي قازاقتارىنا قاتىستى (نەمەسە "شەتەلدەگi قازاقتار" دەگەن تاقىرىپپەن) ارنايى باعدارلاما اشۋ كەرەك. مۇمكiن بولسا وندا قىتايداعى قازاقتاردىڭ وتكەن تاريحى، بۇگiنگi تiرلiگi، ايگiلi ادامدارى، بولاشاقتىق باعىتى كورسەتiلiپ وتىرۋى كەرەك. ءارi قىتايداعى قازاقتاردىڭ راديو-تەلەۆيزيا تاراتۋ ورىندارىمەن ارنايى بايلانىسقا شىعىپ، قازاق ەلiندە تۇسiرiلگەن فيلمدەردi ("قازاقفيلم" نەمەسە باسقا دا ستۋديالار) ولارعا سىيعا بەرiپ، تەگiن تاراتۋ iسiن قولعا العانى ءجون. ءان-كۇي جاعىنان دا ونداعى قازاق راديو- تەلەۆيزياسىنا ۇنەمi تەگiن كومەك كورسەتۋ كەرەك.

ەكiنشiدەن، قىتاي جاعى قازاقستاننان "كورشi" سەكiلدi جۋرنال شىعارىپ، قىتاي ەلiنiڭ " ۇلىلىعىن" سانامىزعا سiڭiرۋگە استىرتىن جۇمىس iستەپ جاتىر. بiز قىتاي جاعىنان قازاقستاندى تانىتۋ، قازاق مادەنيەتiن تانىستىرۋ ماقساتىندا جۋرنالدار شىعارۋ iسiن نەگە قولعا المايمىز!؟

ۇشiنشiدەن، قازاقستان تاراپى ۇنەمi شەتەل قازاعىنا باعىتتالعان iس-شارالار ۇيىمداستىرىپ، وعان ءار شەتەلدەن، اسiرەسە قىتاي قازاقتارىنان وكiلدەر قاتىستىرىپ وتىرۋدى جىل سايىن ەمەس اي سايىن ورىنداپ وتىرۋى كەرەك. ول تەك قانا اقىندار ايتىسى، ءمۇشايرا، كونتسەرتتiك بايقاۋلارمەن شەكتەلiپ قالماي ءار تۇردەگi، ءار ماماندىقتاعى عىلىم جانە ونەردەگi كوپ سالانى قامتۋى كەرەك. سونىڭ iشiندە مەكتەپارا، ۋنيۆەرسيتەتارا بارىس-كەلiستەر كوبەيسە ونداعى قازاق جاستارى بiزدiڭ ورتامىزعا جيi كەلiپ، اداسۋىنىڭ الدى الىنار ەدi. بۇل شارالار قازاقستاندا عانا وتكiزiلمەي كەزi كەلگەندە شىنجاڭدا نەمەسە ونىڭ ءار ايماق-اۋداندارىندا جۇرگiزiلiپ وتىرسا نۇر ۇستiنە نۇر بولار ەدi. اتالعان شارالاردى ورىنداۋعا جاۋاپتى بولۋعا شىنجاڭدا قازاقستاننىڭ مادەنيەت ورتالىعىن قۇرۋ ماسەلەسi تەزiرەك قولعا الىنىپ، ول قازاقتار جيi قونىستانعان ءۇرiمجi، التاي، تارباعاتاي، Iلە ايماقتارى بويىنشا جۇمىس اتقارۋى تيiس.

تورتiنشiدەن، شىنجاڭداعى قازاق باسپالارى مەن قازاقستاندىق باسپالار اراسىنداعى جانە باق وكiلدەرi اراسىنداعى، جازۋشىلار وداعى اراسىنداعى بايلانىستاردى كۇشەيتۋ ارقىلى قازاق تiلiندەگi كiتاپتار مەن باسىلىمداردىڭ سىرتقا شىعارىلۋىن، ءوزارا الماسۋىن، كiتاپ كورمەلەرi مەن جاڭا كiتاپتار تۇساۋكەسەرلەرiن وتكiزۋiن، تۇرلiشە تۇسiندiرمە سوزدiكتەردiڭ دەر كەزiندە جەتiپ تۇرۋىن، ونداعىلاردىڭ قازاقستانداعى قازاق باسىلىمدارىن پوشتا ارقىلى جازعىزىپ وقۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك.

بەسiنشiدەن، قازاقستاندىق مۇراجايلار مەن ءارتۇرلi قوعامدىق ۇيىمدار نەمەسە جەكە ونەر يەلەرi شىنجاڭدا ۇلتتىق سيپات الاتىن ءوز كورمەلەرiن اشۋدى داستۇرگە اينالدىرۋ كەرەك.

التىنشىدان، جوعارىداعى مازمۇندار اياسىندا ەكi ەل قازاعىنىڭ اراسىندا گاسترولدiك ساپارلار جيi ۇيىمداستىرىلۋى كەرەك.

جەتiنشiدەن، قازاقستان جاعى لاتىن الiپبيiنە كوشۋدi تەزدەتiپ، "دۇنيەجۇزi قازاعىن بiرiكتiرەتiن" ورتاق رۋحاني تۇتاستىق قالىپتاستىرۋى كەرەك. بiز لاتىن الiپبيiنە كوشۋدi قانشا باياۋلاتساق، شەتەل قازاعىنا قاتىستى قۇرباندىقتاردى سولعۇرلىم كوپ بەرەمiز.

سەگiزiنشiدەن، سىرتقى iستەر مينيسترلiگi قىتايدىڭ ورتا جانە جوعارى وقۋ ورىندارىنا ارنالعان وقۋلىقتارىنداعى قازاقستاننىڭ بiراز اۋماعىن ەجەلگi ءوز تەرريتورياسى ەتiپ كارتالاپ وتىرعانىنا وزگەرiس ەنگiزۋدi تالاپ ەتكەنi ءجون. ۋاقىت وتە كەلە ساناسى ۋلانعان ۇرپاق قازاقستان اۋماعىن قىتاي تەرريتورياسى رەتiندە تانۋى عاجاپ ەمەس. ءارi سىرتقى iستەر مينيسترلiگiنiڭ قىتايداعى كونسۋلدىق باسقارماسى نەمەسە ونىڭ ۇرiمجiدەگi بولiمشەسi قانداستارعا ۆيزانى كەزەكسiز اشۋدى جولعا قويۋ كەرەك.

توعىزىنشىدان، قازاقستان- قىتاي اراسىندا ەڭبەكشارتىمەن جۇمىسشى قابىلداۋ تۋرالى كەلiسiمi جاسالىپ، وعان تەك قانا قازاق جۇمىسكەرلەرi تارتىلۋ كەرەك.

ونىنشىدان، بiلiم جانە عىلىم مينيسترلiگi نەمەسە كوشi-قون كوميتەتi سەكiلدi ورگاندار ونداعى قانداستاردىڭ اتامەكەنگە كوشiپ كەلۋiنە، وتىرىقتانۋىنا، جاستارىنىڭ بiلiم الۋىنا، جۇمىسقا ورنالاسۋىنا بارىنشا ءمان بەرۋi كەرەك. (قازiر كوشتiڭ باياۋلاعانى، كەلەمiن دەۋشi ستۋدەنتتەردiڭ ازايا باستاعانى جاسىرىن ەمەس).

جوعارىداعى ءوتiنiش-تالاپتاردى ورىنداۋدا قىتايدىڭ ءوز زاڭدارىن نەگiزگە الۋ كەرەك. مىسالى، 1984 جىلى قابىلدانىپ، 2001 جىلى وزگەرiسكە ۇشىراعان "قحر ۇلتتىق تەرريتوريالىق اۆتونوميا زاڭىنىڭ" 10-تارماعىندا: "ۇلتتىق اۆتونوميالى جەرلەردiڭ اۆتونوميا ورگاندارى ءوز جەرiندەگi ۇلتتار دا ءوز ۇلتىنىڭ تiل-جازۋىن قولدانۋ جانە دامىتۋ بوستاندىعى، ءوز سالت-سانا، ادەت-عۇرىپتارىن ساقتاۋ نەمەسە وزگەرتۋ بوستاندىعى بولۋىنا كەپiلدiك ەتەدi" دەلiنسە، 21-تارماعىندا: "ۇلتتىق اۆتونوميالى جەرلەردiڭ اۆتونوميا ورگاندارى مiندەت اتقارعان كەزدە، ءوز ۇلتتىق اۆتونوميالى جەرiنiڭ اۆتونوميا ەرەجەسiندەگi بەلگiلەمەلەر بويىنشا سول جەردە جالپىلىق قولداناتىن بiر نەمەسە بiرنەشە ءتۇرلi تiل-جازۋدى قولداناتىندار تەرريتوريالىق العان ۇلتتاردىڭ تiل-جازۋىن نەگiز ەتسە بولادى" – دەلiنگەن. بۇل بۇگiنگi وزدەرi باستاپ وتىرعان تiلدiك وزگەرiستەرگە سايكەس كەلمەيدi دەگەن ءسوز.

ءجادي شاكەن ۇلى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button