كۇرەڭبەل

كورنەكتi سازگەر يليا جاقانوۆتىڭ «سىرلى سازدار پەرنەسi» اتتى كiتابىنداعى بەلگiلi اقىن قاسىمحان بەگمانوۆ تۋرالى جازىلعان ليريكالىق ەسسەسiنەن ءۇزiندi ۇسىنىپ وتىرمىز.

1993-جىل. اقپان ايى.

بiز قاسىمحان باستاعان ءتورت-بەس ادام وتكەن جىلى كەلگەن قىتايلىق جولداستاردىڭ شاقىرۋىمەن پوەزبەن شىڭجانعا بەت الىپ كەلە جاتتىق.

ۇزاق جولدىڭ ۇستiندە قاسىڭداعى ساپارلاس جانداردىڭ ءسوز جۇيەسi وزiنەن-ءوزi قيسىنداسا كەتەتiن ادەتi. ونداي ساتتە اركiمنiڭ كوڭiلiندە بۇعىپ، بۋلىعىپ جاتقان نەبiر قۇپيا سىرلار جىلت ەتە قالادى. بiزدiڭ ارامىزدا قاسىمحاننىڭ جانى جايساڭ، ازiلقوي جەڭگەسi اقتولقىن بار. وسى اقتولقىن قاسىمحانمەن قالجىڭداسىپ، بوزبالا كەزiندەگi بiراز قىزىقتى وقيعالارىن ايتتى. ونىڭ قىزدان قىز تاڭداپ، سول شiركiندەردiڭ ارقايسىسىنا ولەڭ – جىرلارىن ارناپ، شاشىلىپ-توگiلiپ، ارمان قۇشاعىندا بۇلعاقتاپ جۇرگەن ەسسiز، ەسەر كۇندەرiن ەسكە سالىپ، شەگiمiزدi قاتىردى. ماڭدايى اق كۇمiستەي جارقىراعان اجارلى جەڭگەسiنiڭ ءار ءسوزi قاسىمحاندى قىزىقتىرا تەبiرەنتتi. قاسىمحان سول جاقسى كۇندەرiنiڭ قادiرiن ۇمىتپاعان ەكەن، iشتەي ءبارiن ەلەستەتiپ، تولقىپ وتىردى.

اقتولقىن كوزi كۇندەي كۇلiمدەپ:

– ءاي، ۇل، اتاسىنىڭ بالاسى…سونوۋ بiر جىل ەسiڭدە مە، ۇمىتپاسام 1977-جىلدىڭ ماۋسىم ايى – دەپ قاسىمحانعا قادالا قارادى.

– ءيا، – دەدi، قاسىمحان دا كوزiنەن شۋاقتى ساۋلە جارق ەتiپ.

– سوندا سەن: «اۋەلi ول ءسۇيدi، ءوزi باس ۇردى. ادامنىڭ اسىلى ەكەن،» دەپ جۇرەگiڭدi قولىڭا الىپ، ءماز بوپ ءجۇردiڭ. سول قىز قايدا، بۇگiندە؟

– وي، جەڭەشە-اي، جاستىقتىڭ اۋرەسi كiمنiڭ باسىندا بولمايدى، دەيسiز…

قاسىمحان ءجۇزi دۋىلداپ، قىپ-قىزىل بوپ كەتتi. ءسويتتi دە، ماعان جىميا سىبىرلاپ: –Iلاعا، ءوزiڭiز سۇيەتiن بiرجان سالدىڭ بiر ءانi بار ەدi عوي، مىنا اقتولقىن جەڭەشەمنiڭ الگi سوزiنە جاۋاپ بولسىن، سونى ايتىڭىزشى، – دەدi.

مەن: «ول قانداي ءان ەدi?» دەپ، ءسال ءمۇدiردiم. قاسىمحان: – «جامباس سيپار» دەگەن ءان ەمەس پە؟ – دەدi، لىپ ەتكiزiپ.

ەسiمە ءتۇستi. قاسىمحاندى باس يزەي قوشتاپ:

دەگەندە، بiز قارتايدىق، بiز قارتايدىق،

بەلگiسi قارتايعاننىڭ سەرتتەن تايدىق.

قانەكي، سونىمەنەن شىققان ءمۇيiز،

قاسىنا سۇلۋلاردىڭ كوپ جانتايدىق، – دەدiم، جايباراقات قانا.

قاسىمحان اقتولقىنعا: «ال، بۇعان نە دەيسiز؟» دەگەن جانشا ىم قاقتى.

اقتولقىن دا شىرايلى ءجۇزi بال-بۇل جانىپ: – ءيا، ءيا… جۇدىرىقتاي جۇرەگiڭدi قىزدارعا ۇلەستiرۋمەن كەلەسiڭ. ونى ءوزiڭ ايتپاساڭ دا وسەكشi ولەڭiڭ جايادى، بارiمiزگە ايان عىپ. سەن – الماس قىلىشتىڭ ءجۇزiسiڭ. مىڭ قۇبىلاسىڭ. ءيا، لەزدە ايني سالاسىڭ. جۇرەگiڭدە مازا جوق، اناعان بiر، مىناعان بiر ۋھiلەتە تالدىرىپ، شارشاتىپ بiتتiڭ. بiر ولەڭiڭ:

ءوزiڭ جايلى ويلايمىن بۇگiندە مەن،

جابىقسام دا ومiردەن، تۇڭiلمەگەم.

بار ءومiرiم تۇرادى ساعىنىشتان،

عاشىق جاندار جوق شىعار سۇرiنبەگەن، –دەپ كەلەدi، ال، ونىڭ كiم؟ ودان قالاي كوز جازىپ قالدىڭ، ا؟ تاعى بiر ولەڭiڭ:

اراسىندا جەر باسىپ جۇرگەندەردiڭ،

سەنi سۇيگەن مەن بارىن بiلشi گۇلiم، – دەيدi. بۇل قاي قىز؟ ءسۇيiپسiڭ «گۇلiم» دەپ. ەندi اھىلاپ-ۋھiلەگەنiڭە ءجون بولسىن؟ – دەپ تىقسىردى.

قاسىمحان قىزاراڭداپ، نە دەرiن بiلمەدi. اقتولقىن الگi ءسوزiنiڭ جاۋاپسىز قالعانىنا ماساتتانىپ: – بارiنە كۋا – ءوز ءسوزiڭ! تىڭدا تاعى:

مۇڭعا اينالدىڭ، جاپىراعىن كۇز جايدى،

وتىرامىن پوەزعا بiر توقتاعان.

ەل وسەگiن باستاعاندا بiز جايلى،

بۇل قالادا جوق بولام، – دەيسiڭ دە، اڭساۋلى جۇرەگiڭ سولىقتاپ:

باياعى iڭكار سەزiممەن،

كەزدەستiم تاعى وزiڭمەن.

ساعىنىش جاسى، جۇرەكتi ورتەپ،

ءۇزiلiپ ءتۇستi-اۋ كوزiمنەن، – دەپ تاۋسىلاسىڭ. بۇعان نە دەيسiڭ، ا؟

قاسىمحان ەرiكسiز كۇلiمسiرەسە دە قاباعىنىڭ استى بiرتە-بiرتە قوڭىرقاي تارتىپ، تۇنجىرايىن دەدi. اقتولقىن سول تىعىرىققا تiرەگەن كۇيi:

بۇل عۇمىر قىسقا جول عانا،

ويلادىق، ءبارiن تولعانا.

كەزدەسiپ تاعى، قوشتاسىپ تۇرمىز،

تاعدىردىڭ سىيى سول عانا، – دەپ سىلق-سىلق كۇلدi.

قاسىمحان دا ەرiكسiز ەزۋ تارتىپ، ءۋاج ايتتى: – ءاي، جەڭەشە-اي، نە دەسەڭiز دە ءوتتi عوي، ءبارi. كەي جايعا جاستىعىمىز كiنالi شىعار، نە ءوز بارقىمىزدى ءوزiمiز بiلمەگەنبiز. بالكiم، السiزدiگiمiز… سiز قازiر مەنi سويلەتپەي، «جەڭدiم» دەپ وتىرسىز. ال، ءوزiڭiز شە؟ سiزدi بiزدiڭ نازىمحان اعاي عانا ءسۇيدi مە؟ گۇلدەي قۇلپىرعان كەزiڭiزدi كوردiم عوي، كولەڭكەڭiزدi كوبەلەكتەي قۋالاپ، تالاي جiگiت جۇگiرiپ ءجۇردi.

ال، سiز بولساڭىز قۇداي جارىلقاپ، بiزدiڭ اۋلەتكە كەلiن بوپ ءتۇستiڭiز، قادامىڭىز قۇتتى. بiراق، شىنى كەرەك، مىنا جەر بەتiندە سiزگە قولى جەتە الماي قالعان نەبiر جiگiت ءدۇررi بار عوي… بار. ولار دا سiز جونiندە مەنiڭ ولەڭiمدەگi ۋھiلەگەن سوزدەردi ايتاتىن شىعار. نە ايلا، بۇل ءومiردiڭ بۇيرىعىنا. تاعدىر سىيى وسىلاي، جەڭەشە. سiز دە ارمانسىز بiرەۋگە.

اقتولقىن ءجۇزi الماداي البىراپ، بiر ءسوز ايتا المادى.

وسى وقيعا مەنi ءتاتتi تۇستەي تەربەي بەردi.

كۇز. بiر كۇنi قاسىمحان تەلەفون سوعىپ: «Iلاعا، بۇگiن قولىم بوس. ۇيدەگi كۇيبەڭ-كۇيبەڭ iس شارشاتتى. ەلەگزiپ، بiر جاققا شىققىم كەلەدi. بiراق، كوزiمە ەشكiم كورiنبەيدi. دوس-جاراندار مىڭ قۇبىلادى. ۇيدە دە، تۇزدە دە قۇلازيمىن. وسىندايدا جانعا نە داۋا، Iلاعا؟ ءان… ءان عانا! سiزدەن ءان تىڭداعىم كەلەدi. جان تازارسىن. ءتان سەرگiسiن. سiز، بiزدiڭ زاماننىڭ ەسكi اندەرiن… ونىڭ iشiندە، اسiرەسە، ورىس كومپوزيتورلارىنىڭ اندەرiن جيi ايتاسىز. سول اندەردەگi نۇرلى سەزiم شۋاعىن سiزدەن سەزiپ، ءار ءاننiڭ تاريحى مەن تاعدىرىنا قىزىعىپ، بiر عاجايىپ دۇنيەگە ەنگەندەي شىرايىم كiرiپ، كوتەرiلiپ قالام. شىعايىقشى، كەڭ دۇنيەگە!» دەپ قيىلدى.

بiز سول كۇنi ءتۇس قايتا تاۋ ەتەگiنە باردىق. سىرلاستىق. انا جىلعى شىڭجان ساپارىن ەسكە الدىق. اقتولقىننىڭ ازiلiنە كۇلدiك. سول اڭگiمە ۇستiندە مەن ءوزiم سۇيەتiن بiراز ورىس اندەرiن… ونىڭ iشiندە يسااك دۋناەۆسكيدiڭ:

وي، تسۆەتەت كالينا

ۆ پولە ۋ رۋچيا.

پارنيا مولودوگو

پوليۋبيلا يا، – دەيتiن سىرلى ءانiن ايتتىم. ونىڭ سيۋجەتتi سوزiنە قىزىقتىق. بiر ماحاببات حيكاياسى. باقساق، بiزدە مۇنداي اندەر جوقتىڭ قاسى. اندەرiمiزدiڭ دەنi جالپىلاما عانا «كۇيدiم… ءسۇيدiم» دەي بەرەدi. شامشiدە «قىز جالعىز، بiز ەكەۋمiز» دەپ اتالاتىن سيۋجەتتi ءان بار. ءشامشi ورىس اندەرiن جاقسى بiلدi. سول تاعلىم. وسىعان ويلانا ءمان بەردiك. ادەبيەتتەگi بۇلجىماس شارت – ۆرەميا. مەستو. دەيستۆيە – انگە دە كەرەك. سونى زەردەلەدiك.

سونىڭ ەرتەڭiندە قاسىمحاننىڭ ولەڭدەر جيناعىنا كوز جۇگiرتiپ وتىر ەدiم:

عاشىق بوپ تۇرعان وزiڭە ۇزiلە جالعان،

ساعىنار كەيiن سوندا مەن كۇزiمە بارعام.

اسپاننان اعىپ قوس جۇلدىز قۇلاعان ەدi-اۋ،

كوزiڭنiڭ جاسى سەكiلدi جۇزiمە تامعان.

كوز جاسىڭ مونشاق سەكiلدi تiزiلە قالعان،

تامشىداي تامعان تىرسىلداپ جۇزiمە تالدان.

دۇنيە-اي، سول ءسات ءۇن-ءتۇنسiز ءدال مەندەي بولىپ،

عاشىق بوپ تۇردى وزiڭە ۇزiلە جالعان.

بiر-بiرiن قيار قايعىلى شەشiمگە بارعان،

وسىنداي مۇڭلى، تۋعان جەر، توسiڭدە بار ما ءان؟

جوعالتقان سوناۋ اياۋلىم ماڭگiگە سەنi،

قوس جۇلدىز اققان كۇزگi ءتۇن ەسiمدە قالعان.

تىرنالار كەيiن تۇستiككە تiزiلiپ ۇشتى،

بالا اقىن تۇردى سۋرەتكە قىزىعىپ كۇشتi.

داريعا-اي، سول بiر كۇزگi ءتۇن تۇسiمە كiرiپ،

بiر تامشى مەنiڭ كوزiمنەن ءۇزiلiپ ءتۇستi.

بiزدەردi بولە المايدى ارا قاشىقتار،

ساعىنىشىمدى قارا جەل، الا قاشىپ بار.

جۇلدىزدار اققان تۇندەردە قىدىرماڭدارشى،

ىرىمعا جامان ەكەن ول بالا عاشىقتار، – دەگەن بiر ولەڭ ويعا سالدى دا قويدى. باياعى سول شىڭجانعا ساپار… پوەز ۇستiندە قاسىمحان مەن اقتولقىن جەڭگەسiنiڭ ءازiلi… قاسىمحاننىڭ سۇيگەن قىزىنا جازعان ساعىنىشتى ولەڭدەرi… ارادا جىلدار وتكەندە سول قىزبەن كەزدەسۋi… ءبارiن ەلەستەتiپ، جۇرەگiمنiڭ پەرنەسi دiرiلدەدi دە وتىردى.

دۇنيەگە تاعى بiر جاڭا ءان كەلدi. ءوزiمنiڭ العاشقى اندەرiم سەكiلدi. ءيا، ەلۋiنشi جىلداردىڭ اۋەزi. بۇل ءاندi ورىسشا سوزبەن ايتساڭ دا وزگە جۇرتتارعا ەش جاتتىعى جوق. سول باياعى اندەرiمiزدەگi ليريكا قاسىمحانعا تەلەفون سوقتىم. ءاننiڭ ءمان-جايىن، ونداعى سەزiم كۇيi قانداي بولۋى كەرەك… ءبار-ءبارiن بiر ءلاززاتتى سەزiممەن ايان ەتتiم. «كەزدەسەيiك» دەدiم. بiراق، قاسىمحان ءۇش كۇندەي بوگەلدi. ءتورتiنشi كۇنi قاسىمحان جايراڭ قاعىپ، ۇيگە كiرiپ كەلدi. الابۇرتا سالەمدەسiپ، قولىما بiر پاراق قاعازدى ۇستاتا بەردi. ولەڭ. وعان كوزiم تۇسكەنi سول:

ەسiمدە كۇرەڭبەل قىرلارى،

بەيمازا جىلدارىم زىرلادى.

ول كەزدە بوزبالا اقىن ەدiم،

بiر سەن دەپ توگiلگەن جىرلارى.

ەسiمدە ءسۇيدiڭ سەن اسىلىم،

مەن-داعى ارمانسىز تاسىدىم.

تاعدىردىڭ تىم قاتال سىيى بارىن،

نەلiكتەن بiلمەدiك عاشىعىم.

ەسiمدە كۇرەڭبەل كەشتەرi،

تاۋلاردان سامالدىڭ ەسكەنi.

سوڭعى رەت وزiڭمەن قوشتاساردا،

بۇلتتاردىڭ كۇركiرەپ كوشكەنi.

ەسiمدە كۇرەڭبەل كوكتەمi،

اڭساتىپ قۇستاردىڭ جەتكەنi.

قايتەيiن، قينايدى جۇرەگiمدi،

ءومiردiڭ ءوزiڭسiز وتكەنi! – دەپ، جاڭا انiمە تابيعي ۇيلەسە كەتتi. ءوز جۇرەگiمنiڭ ءلۇپiلi…

ءان سوزiنە ويلانا ءۇڭiلiپ، بiر جەرiنە قالام تيگiزبەدiم. قاسىمحان ەكەۋمiز بiر – بiرiمiزگە ءۇنسiز عانا كۇلiمسiرەپ، كوزبەن عانا ۇعىستىق.

– ءاندi «كۇرەڭبەل» دەپ اتايمىز با؟– دەدiم.

– ءيا، – دەدi قاسىمحان.

– ە، بiر «كۇرەڭبەلدi» بiلەدi ەكەم، ول – تالدىقورعان جاعىندا…

– مەنiڭ «كۇرەڭبەلiم» باسقا جاقتا، Iلاعا!

بۇل – 1999-جىلدىڭ كۇزi.

«كۇرەڭبەل» ءانi العاش رەت بiزدەگi كورەي جۇرتىنىڭ بەلگiلi ءانشiسi، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سiڭiرگەن ارتيسi زويا كيمنiڭ ورىنداۋىندا 2004-جىلدىڭ ماۋسىم ايىنىڭ ءتورتiنشi جۇلدىزىندا رەسپۋبليكا سارايىندا وتكەن «ەدiل-جايىق» اتتى كونتسەرتiمدە ورىندالدى. ودان كەيiن وسى كونتسەرت سول جىلى جەلتوقسان ايىنىڭ بiرiنشi جۇلدىزىندا استانادا «كونگرەسس-حولل» سارايىندا ءوتتi. بۇل جولى «كۇرەڭبەل» ءانiن قازاق ەستراداسىنىڭ بiر جارقىن جۇلدىزى تولقىن زابيروۆا ءدۇيiم جۇرتتى تاڭقالدىرا شىرقادى.

قاسىمحان اقىن عوي، اقىن… «كۇرەڭبەل» انiنە تولعانعاندا: – Iلاعا، شىڭجاندا راحمەتوللا اپشە ەسiمدi بەلگiلi اقىننان اسەتتiڭ «ارداق» دەيتiن ءانiنiڭ بەلگiسiز بiر ءتۇرiن جازىپ الىپ ەدiڭiز عوي، سونىڭ قايىرماسىن ايتىڭىزشى، – دەيتiنi بار.

مەن ونى جايلاپ اندەتەم دە:

سالدىم-اۋ، سايران،

قالدىم-اۋ، قايران،

دۇنيەدە بولماس iستiڭ ءبارi دە ارمان، –دەپ «اھ» دەگiزەتiن قايىرماسىن كۇرسiنiستi لەپپەن ايتىپ بiتەم. قاسىمحان كوز الدىمدا قۇلازىپ، قوڭىر كوزiنە مۇڭ ۇيالايدى. ءار ولەڭiندەگi سىر ءوز باسىنان كەشكەن حال. سول ساتتە كوڭiلiمدە نەمiس اقىنى يوگاننەس بەحەردiڭ «ۆسيا جيزن يستيننوگو پوەتا-ساما پوەزيا!» دەگەن ءسوزi مازداپ جاتادى. قاسىمحاننىڭ ءوزi دە – اندەگi كەيiپكەر…

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button