مەملەكەتتIك تIل — بIرەۋ. ياعني، تۇعىر دا بIرەۋ بولۋى كەرەك

ۇكiمەت قازiر "قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتiك تiلi تۋرالى" زاڭ جوباسىمەن جۇمىس iستەپ جاتىر. جاقىندا قازاق گۋمانيتارلىق زاڭ ۋنيۆەرسيتەتi عالىمدارىنىڭ دايىنداعان بالاما زاڭ جوباسى "انا تiلi" اپتالىعىندا جارىق كوردi. اتالعان جوباعا قاتىسۋشىلار – زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور م.نارiكباەۆ – جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشiسi، فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ا.ايتالى، زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، اكادەميك م.بايماحانوۆ، ساياسي عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءا.باكiر، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ج.ءابۋوۆ.

ارينە، جاقسى باستاما، قۇپتاۋعا تۇرارلىق دۇنيە. جالپى، "مەملەكەتتiك تiل تۋرالى" زاڭ الەمدiك تاجiريبەدە بار، 100-گە جۋىق ەلدە قولدانىلىپ ءجۇر. سولاردىڭ iشiندە اتالمىش زاڭ فرانتسيادا، بالتىق جاعالاۋى ەلدەرiندە قولدانىستا ەكەنi ءمالiم. دەمەك، مەملەكەتتiك تiلi ەكiنشi بiر ۇستەم تiلدiڭ ەكسپانسياسىنا ۇشىراۋ قاۋپi بار مەملەكەتتەر اتالمىش زاڭدى قابىلداپ وتىر. سونداي-اق، رەسەي سۋبەكتiلەرiنە ورىس تiلiن مەملەكەتتiك تiل رەتiندە قولدانۋعا ماجبۇرلەۋ ماقساتىندا "رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ مەملەكەتتiك تiلi تۋرالى" زاڭىن 2005 جىلى قابىلداعان ەدi.

بۇل تۇرعىدان كەلگەندە، "مەملەكەتتiك" دارەجەسiن العانىنا 20 جىلداي ۋاقىت بولعانىنا قاراماستان تiلiنiڭ مiسكiن حالiنە جانى اشىعاننان بۇنداي زاڭ قابىلداۋدىڭ قاجەتتiگiن زيالى قاۋىم دا، ۇكiمەت تە ءتۇسiنiپ وتىرعان سياقتى.

زاڭ جوباسى 15 باپتان تۇرادى. اتىنان ات ۇركەتiن ءمۇيiزi قاراعايداي عالىمدارىمىز جوبانى جاساۋعا ات سالىسقان ەكەن. ال، ۇكiمەت ءدال وسى جوبانى قولدايتىن ءتۇرi بار. ويتكەنi، تiل كوميتەتiنiڭ توراعاسى ەردەن قاجىبەكتiڭ ۇسىنىسىمەن قازاق گۋمانيتارلىق زاڭ ۋنيۆەرسيتەتi دايىنداعان جوبا وزگەلەرiنە نەگiز ەتiپ الىنعان. الايدا، ەگەر «مەملەكەتتiك تiل تۋرالى» زاڭ وسى كۇيiندە قابىلداناتىن بولسا، ونىڭ قاجەتتiگi دە جوق.

اتالمىش زاڭ جوباسى "انا تiلi" اپتالىعىندا جاريالانعاننان بەرi دە بiراز ۋاقىت وتكەنi ءمالiم. زاڭ جوباسى بويىنشا الماتى مەن استانا قالالارىندا ارنايى دوڭگەلەك ۇستەلدەر ۇيىمداستىرىلىپ، تالقىلاۋدان ءوتتi. "انا تiلi" اپتالىعىندا بiرەن-ساران بولسا دا، زاڭ جوباسىنا قاتىستى ءوز پiكiرلەرiن بiلدiرگەن ماقالالار جارىق كوردi. بiراق، كوپشiلiك قىزۋ تالقىعا سالىپ اكەتە قويمادى. استانا مەن الماتىدا وتكەن دوڭگەلەك ۇستەل ماتiنiمەن تانىسا كەلە بايقاعا¬نىمىز، تالقىلاۋعا قاتىسۋشىلار، زاڭ جوباسىن تالقىلاۋدان گورi، تiلدiڭ قازiرگi مۇشكiل حالiن سۋرەتتەپ، ەڭiرەگەندە ەتەكتەرi جاسقا تولىپتى. ال، ەڭ ماڭىزدىسى زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ iسi كەيiنگە ىسىرىلعان.

بiرiنشiدەن، "مەملەكەتتiك تiل تۋرالى" زاڭدى قابىلداۋداعى ماقسات بەلگiلi — مەملەكەتتiك تiلدi ورىس جانە اعىلشىن تiلدەرiنiڭ ەكسپانسياسىنان قورعاۋ. زاڭ جوباسىن ۇسىنۋشىلار ءدال وسى ماقساتتى العا قويعاندارىن ايتادى. وعان ء"ۇش تۇعىرلى تiل" ساياساتى تۇرتكi بولعان. رەسمي بيلiكتiڭ وكiلi مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلiگi تiل كوميتەتiنiڭ توراعاسى ەردەن قاجىبەكتiڭ ءوزi قوستiلدiلiكتi داستۇرگە اينالدىرۋ قاتەلiك بولدى دەيدi "تۇركiلەردiڭ تاريحي-مادەني مۇراسى ەۋرازيالىق جانە ورتالىق ازيا كونتەكسiندە" دەپ اتالاتىن حالىقارالىق، عىلىمي-تاجiريبەلiك كونفەرەنتسيادا سويلەگەن سوزiندە: "قازاقستاندا رەسمي تۇرعىدان العاندا قوستiلدiلiك جوق. ول ەشقاشان مەملەكەتتiك جوسپارعا كiرمەگەن. قازاقتاردىڭ كوبi ورىسشا بiلگەنiمەن، ورىس تiلدiلەردiڭ باسىم بولiگi قازاقشا بiلمەيدi. قوستiلدiلiك، ۇشتiلدiلiك، كوپتiلدiلiك دەگەن ماسەلەلەردi داستۇرگە اينالدىرۋ قاتە. قازاقستاندا مەملەكەتتiك ۇيىمدار قازاقشا جۇمىس iستەۋ كەرەك. سونداي-اق، "تiلدiڭ ۇشتۇعىرلىلىعى" دەگەن اۋدارما دا دۇرىس ەمەس. مۇنداي پiكiرمەن كەز-كەلگەن سانالى ازامات ەش كەلiسپەيدi. مەملەكەتتiك تiل — بiرەۋ، ياعني تۇعىر دا بiرەۋ" دەگەن ول. دەمەك، "مەملەكەتتiك تiل تۋرالى" زاڭنىڭ قاجەتتiگiنiڭ ءوزi — "ۇشتۇعىرلى تiل" ساياساتىنا قارسىلىقتان تۋىنداپ وتىر.

دەگەنمەن، زاڭ جوباسىن قولعا الىپ قاراپ وتىرساڭىز، كوڭiلiڭiزگە ولقى سوعاتىن تۇستارى كوپتەپ كەزدەسەدi. بiرiنشiدەن، زاڭ جوباسى تىم ليبەرالدى. كوڭiل جىقپاس، كويلەك جىرتىلماستىق دەڭگەيدە دايىندالعان.

مىسالى ايتالىق، زاڭ جوباسىنىڭ 2-بابىنىڭ 2-تارماعىندا "زاڭ، بiرiنشi كەزەكتە، قازاقتار مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دياسپورا جاستارىنا مەملەكەتتiك تiلدi بiلۋدi مiندەتتەيدi" دەلiنگەن. باسىندا ءدال وسى سويلەمدi تۇسiنە قويمادىم. زاڭ جوباسىن ارمەن قاراي وقي وتىرىپ، تۇيسiنگەنiم مەملەكەتتiك تiلدi بiلمەيتiن وزگە ۇلت وكiلدەرiنiڭ جاسى كەلiپ قالعاندارىنا "تiلدi ۇيرەن" دەپ قولقا سالمايدى ەكەنبiز (5-باپتىڭ 4-تارماعى). ءارi ولاردىڭ قىزمەتتە ەركiن جۇرە بەرۋلەرiنە مۇمكiندiك بەرiلەدi. ءدال وسىنداي تالاپتى "تiلدەر تۋرالى" زاڭدا دا ەنگiزگەن جوقپىز با؟ "مەملەكەتتiك تiلدi — بارلىق تۇرعىندار ۇيرەنۋگە مiندەتتi" دەيمiز دە، ەكiنشi سويلەمدە وزiمiزگە ءوزiمiز قايشى كەلەمiز. بۇل وسىدان بiر-ەكi جىل بۇرىنعى دەپۋتاتتاردىڭ "سايلاۋ تۋرالى" زاڭعا ەنگiزگەن "ۇلتى قازاق ادامدار مەملەكەتتiك تiلدi بiلمەيتiن بولسا، دەپۋتاتتىق كرەسلوعا جايعاسا المايتىن بولسىن" دەگەن سويلەمiن كوز الدىڭا ەلەستەتەدi ەكەن. ونىڭ كەزiندە قولداۋ تاپپاي قالعانى بەلگiلi. بۇل — بiرiنشiدەن.

سونداي-اق، اتالمىش زاڭ جوباسىندا مەملەكەتتiك تiلدiڭ بiلiم سالاسىنداعى قولدانىلۋ اياسىن كەڭەيتۋ ماسەلەسi دە ايقىندالماعان. دۇرىسى ناقتىلانباعان. 6-باپ تۇتاستاي بiلiم بەرۋ ماسەلەلەرiنە ارنالعان. ونىڭ ەكiنشi تارماعىندا "قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باسقا تiلدە بiلiم بەرەتiن جالپى بiلiم، باستاۋىش، ورتا، جوعارى كاسiبي جانە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيiن بiلiم بەرۋ ۇيىمدارىندا سىنىپتان سىنىپقا كوشۋ، وقۋ ورنىنا ءتۇسۋ جانە بiتiرۋ كەزiندە مەملەكەتتiك تiل بويىنشا مiندەتتi تۇردە ەمتيحان تاپسىرىلادى" دەلiنگەن. ءدال وسى تالاپ قازiر دە بار بولۋ كەرەك. جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشiسi، م. نارiكباەۆ "مك ۆ كازاحستانە" گازەتiنە بەرگەن سۇحباتىندا "مەنiڭشە، بالا تiلدi مەكتەپتەن باستاپ وقىپ-ۇيرەنۋi تيiس. شامامەن پاندەردiڭ 30-50%-ى قازاق تiلiندە ۇيرەتiلۋi تيiس. مەكتەپ جاسىنداعى بالانىڭ تiلدi ۇيرەنۋگە قابiلەتi ەرەك بولاتىنى تۇسiنiكتi. تiل سوندا عانا جۇزەگە اسىرىلماق" (ماقسۇت نارiكباەۆ: "ك 2012 گودۋ ۆسە بۋدۋت گوۆوريت پو-كازاحسكي"، 22 اپرەليا، 2008 گ.گ.) دەيدi. بiراق، زاڭ جوباسىندا وزگە تiلدi مەكتەپتەردە قانداي پاندەردi، قاي سىنىپتان باستاپ قازاق تiلiندە ۇيرەتۋ ماسەلەسi ايتىلمايدى. ەگەر، مەملەكەتتiك تiل قوعامنىڭ بارلىق سالاسىندا قولدانىس تابۋى تيiس بولسا، بiلiم بەرۋ سالاسى دا بiرتiندەپ بiرتiلدiلiككە قاراي ىعىسۋى كەرەك. مىسالى، بالتىق جاعالاۋى مەملەكەتتەرi ورىس مەكتەپتەرiندەگi مەملەكەتتiك تiلدە ۇيرەتiلەتiن پاندەردiڭ ساعاتىن كوبەيتۋدi كەزەڭ-كەزەڭمەن قولعا العان جوق پا؟ ال، بيىل لاتۆيادا "بiلiم بەرۋ تۋرالى" جاڭا زاڭ قايتا قابىلداندى. وندا مەملەكەتتiك ەمەس تiلدەگi مەملەكەتتiك جانە جەكەمەنشiك وقۋ ورىندارىندا بiلiم بەرۋگە تيىم سالىندى. "ەگەر، تiل — ەۋروپا وداعىنا مۇشە ەلدەردiڭ بiرiنiڭ رەسمي تiلi بولسا عانا جوو-دا سول تiلدە ساباق ۇيرەتiلۋگە رۇقسات ەتiلەدi" دەلiنگەن. ال، بiزدەگi بiلiم بەرۋ جۇيەسiندەگi قوس تiلدiلiكتiڭ باسىم باعىتى ورىس تiلiندە ەكەنi جاسىرىن ەمەس. تىم بولماعاندا، جوعارى وقۋ ورىندارىندا مەملەكەتتiك تiلدەگi ۇيرەتiلەتiن پاندەردiڭ تiزiمi نەمەسە پايىزدىق ولشەمi كورسەتiلمەيدi.

بۇل — ەكiنشiدەن. ۇشiنشiدەن، مەكتەپتە مەملەكەتتiك تiلدi ۇيرەنگەنiمەن، ونىڭ ومiردە قولدانىسى شامالى بولسا، بالا ۇيرەنگەنiن مەكتەپ قابىرعاسىنان شىقپاي-اق جەپ قويادى. ولاردىڭ قابiلەتi ۇيرەنۋگە قانداي بەيiم بولسا، ۇمىتۋعا دا سونداي بەيiم تۇرادى. سول سەبەپتەن دە، اتالعان زاڭ جوباسىندا ەڭ باستى تالاپ، قاجەتتiلiك تۋدىراتىن تالاپ — مەملەكەتتiك قىزمەتكەرلەرگە مەملەكەتتiك تiلدi بiلۋدi ماجبۇرلەيتiن باپتىڭ بولماعاندىعى.

تورتiنشiدەن، "مەملەكەتتiك تiل تۋرالى" زاڭ تالابىن بۇزۋشىلارعا سالىناتىن ايىپ-پۇل ماسەلەسi. ول تىم قاتاڭ بولمايدى، ەسكەرتۋمەن نەمەسە باسقا دا جەڭiل-جەلپi شارالارمەن شەكتەلەدi. ول ءۇشiن "تiل ينسپەكتسياسىن قۇرۋ ۇسىنىلعان"، بەسiنشiدەن: اتالعان جوبانىڭ 10 بابىنىڭ 7-تارماعىندا: "شەت ەلدەردەگi قازاقستاندىق دياسپورا وكiلدەرiنiڭ انا تiلiن ساقتاپ قالۋىنا جانە وقىپ-ۇيرەنۋiنە كومەك كورسەتەدi" دەلiنگەن. بۇل جەردەگi "قازاقستاندىق دياسپورا وكiلدەرi" دەگەنiمiز كiم؟ شەتتەگi قانداستارىمىز وزدەرiن "قازاق دياسپوراسىنىڭ وكiلدەرi" سانايدى. وسى سويلەم ارقىلى-اق، قازاقستاندىق ۇلت يدەياسىن تاڭۋ ماقساتى دا بايقالادى.

زاڭ جوباسىن جاساۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا، ۇكiمەت "مەملەكەتتiك تiل تۋرالى" زاڭ جوباسىن قاراۋدى پارلامەنتكە الداعى كۇزدە ۇسىنباق كورiنەدi. بۇل تۇرعىدان جوبانىڭ كوپشiلiك تالقىسىنا سالىنىپ، قوعامدىق پiكiر تۋعىزۋدى كوزدەپ وتىرعاندىعى قۋانتادى. الايدا، بۇعان دەيiنگi بiرنەشە جوبانىڭ iشiندە ءدال وسى جوبانىڭ تاڭدالىپ الىنۋى كۇدiك تۋدىرادى. سوعان قاراعاندا، بيلiك "وگiزدi دە ولتiرمەيتiن، اربانى دا سىندىرمايتىن"، تىم-تىم جالپاقشەشەي وسى زاڭ جوباسىن تىقپالاۋدى ويلاستىرىپ وتىرۋى دا عاجاپ ەمەس.

* * *

اتالعان زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ iسiنە بiرنەشە جۋرناليستiڭ ات سالىسقاندىعى بايقالادى. سونىڭ iشiندە "نوۆوە پوكولەنيە" گازەتiندە بوتاگوز سەيداحمەتوۆانىڭ "وسترىي يازىك" اتتى ماقالاسى جاريالاندى. وندا دا باياعى گوي-گوي. ەگەر، اتالعان زاڭ قابىلداناتىن بولسا، قازاقستان اۋماعىنداعى وزگە تiلدi ساپالى قىزمەتكەرلەر ات قۇيرىعىن كەسiسەتiن كورiنەدi. اۆتور بالتىق جاعالاۋى ەلدەرiنiڭ تاجiريبەسiن كولدەنەڭ تارتا وتىرىپ، ونداعى جوعارى دارەجەلi مامانداردىڭ كوپتەپ كەتكەندiگiن مىسالعا كەلتiرەدi. بiراق، بiزگە جەتكەن اقپارات كوزدەرiنە سۇيەنسەك، ورىس تiلiنiڭ كەيiنگە ىسىرىلۋىنا بالتىق مەملەكەتتەرiندەگi ورىستiلدi ازاماتتاردىڭ بارىنشا كۇرەسكەنiنە قاراماستان، مەملەكەتتiك تiلدiڭ سالتانات قۇرعانى راس. سويتە تۇرا، ەستونيا مەن لاتۆيادان ورىستار ۇدەرە كوشتi دەيتiن ستاتيستيكا دا كەزدەسپەيدi. تiپتi، ونداعى ورىستiلدi تۇرعىندار مەملەكەتتiك تiلدi بiلمەگەنi ءۇشiن ازاماتتىعىن الا الماي جۇرگەنiنە قاپالانعان جوق پا؟ ناتيجەسiندە ەستون نەمەسە لاتۆيا تiلiن ۇيرەنۋگە دەن قويدى. تiل پوليتسياسى مەملەكەتتiك قىزمەتكەرلەردiڭ مەملەكەتتiك تiلدi بiلۋ دەڭگەيiن ۇنەمi قاداعالاپ، ەگەر، زاڭ نورمالارىن بۇزۋشىلىق كەزدەسسە، قىزمەتكەردەن بۇرىن، جۇمىس بەرۋشiنi جازالاعان جوق پا؟ بiزدiڭ زاڭ جوباسىن جاساۋشىلار ەڭ جەڭiل تالاپتاردى كولدەنەڭ تارتادى. ونىڭ ءوزi ورىستiلدiلەردiڭ ۇرەيiن ۇشىرىپ جاتىر. شىنىن ايتقاندا، ورىس تiلiنiڭ رەسەيدەن كەيiن سالتانات قۇرىپ تۇرعان وشاعى — قازاقستان. ال، قازاقستاننان وزگە جاناشىرى جوق قازاق تiلi، ايتۋدىڭ ءوزi ۇيات. تiلiمiز جاۋىر بولدى… شارشادىق. بiراق بەلگiلi بiر دەڭگەيدە جاسالىنىپ جاتقان شارا جوقتىڭ قاسى.

ەسەنگۇل كاپقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button