توعىز جولدىڭ تورابىندا مۇددەلەر توعىستى

وتكەن بەيسەنبi مەن جۇما كۇندەرi الماتىدا VII ەۋرازيالىق مەديا فورۋم ءوتتi. فورۋمعا قاتىسقان 450-دان استام دەلەگاتتىڭ 150-i شەتەلدiكتەر بولدى. ەكi كۇنگە سوزىلعان حالىقارالىق شارادا الەمدiك ساياساتتىڭ ءتۇيiندi ماسەلەلەرi جان-جاقتى تالقىلاندى. فورۋمنىڭ كۇنگەيi مەن كولەڭكەسiن تارازى باسىنا تارتار ساراپتامامىز ەكi كۇندiك شارادا كوكەيگە تۇيگەندەرiمiزگە قاتىستى.

الماتىدا جەتiنشi رەت شىمىلدىعى تۇرiلگەن شارانى قر پرەزيدەنتi ن.نازارباەۆ قۇتتىقتاۋ سوزiمەن اشتى. نۇرسۇلتان ءابiش ۇلى قازاقستاننىڭ الەمدiك ەنەرگەتيكالىق جانە ازىق-تۇلiكتiك سالاسىندا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىندىعىنا توقتالدى: "قازاقستاندىق ەنەرگوقورلاردى الەمدiك نارىققا تاسىمالداۋدىڭ كەلەشەگi زور. بۇگiنگi تاڭدا ەۋروپالىق وداق تۇتىناتىن مۇنايدىڭ ۇشتەن بiر بولiگi – قازاقستان مۇنايى. سونىمەن قاتار بiزدiڭ ەلiمiز استىق پەن ۇندى وندiرۋدە جانە ولاردى ەكسپورتتاۋدا الەمدەگi جەتەكشi ورىندى يەلەنەدi. مال شارۋاشىلىعىنا قاتىستى مۇمكiندiكتەر شەڭبەرi كەڭەيدi. وندiرiلەتiن ونiمدەر ەكولوگيالىق جانە گەنەتيكالىق تۇرعىدا جوعارى ساپاعا يە. قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ينۆەستيتسيا سالۋعا وتە تارتىمدى". پرەزيدەنت تاريحتى تۇزۋگە ات سالىسىپ جاتقان مەملەكەتتەردiڭ وزiمشiلدiكتەن تۇراتىن ۇلتتىق مۇددەلەرگە جيi يەك ارتاتىنىن، وسىنىڭ كەسiرiنەن "حالىقارالىق قاۋىمداستىق" ۇعىمىنىڭ ابستراكتسياعا اينالعانىن، مەديا فورۋم سياقتى دۇنيەجۇزiلiك دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلاتىن شارالاردىڭ حالىقارالىق ماسەلەلەردi شەشۋگە سەپتiگiن تيگiزەتiنiن ايتتى. قوردالانىپ قالعان ءتۇيiندi ماسەلەلەردە سابىرلىلىق پەن توزiمدiلiكتiڭ اسا قاجەت ەكەندiگiن كولدەنەڭ تارتقان نازارباەۆ قازاقستاننىڭ باتىس پەن يسلام الەمi اراسىنداعى كەلiسسوزدەردi قالپىنا كەلتiرۋ تۋرالى باستاما كوتەرگەنiن، اتالعان ۇسىنىستىڭ يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنىڭ وكiلدەرi مەن باتىس تاراپىنان قىزۋ قولداۋعا يە بولعانىن جەتكiزدi. "قازاقستان ەۋروپا مەن ازيا اراسىنداعى ەكونوميكالىق ىقپالداستىقتا ماڭىزدى ءرول اتقارۋعا تىرىسادى. الەمدiك قارجىلىق داعدارىستىڭ سالقىنىنا قاراماستان، بiزدiڭ ەكونوميكالىق كورسەتكiشتەرiمiز تۇراقتى تۇردە ءوسiپ كەلەدi جانە حالىقتىڭ بويىنا ۇرەي ۇيالاعان جوق" دەگەن پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ قازاقستاندىق ەكونوميكانىڭ وتپەلi قيىندىقتارعا توتەپ بەرۋگە قاۋقارلى ەكەندiگiن مالiمدەدi. ال الەمدiك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا قاتىستى مالiمدەمەسiندە حالىقارالىق دەڭگەيدەگi باق-تا ناقتىلىق پەن ادiلدiكتiڭ سالتانات قۇرۋى جەر شارىنىڭ ساياسي تۇراقسىزدىق ورناعان جەرلەرiندەگi قاقتىعىستار مەن قانتوگiستەردi ازايتۋعا ىقپال ەتەتiندiگiن ايتتى.

قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتiنەن كەيiن ءسوز العان بۇۇ باس اسسامبلەياسى 62-سەسسياسىنىڭ پرەزيدەنتi سردجان كەريم دە فورۋم تۋرالى، قازاقستاننىڭ الەمدiك ساياساتتا الاتىنى ورنى تۋرالى جىلى لەبiزiن بiلدiردi. قاتىسۋشىلاردى كوگiلدiر كوكتەممەن جانە اراعا جىل سالىپ قايتا قاۋىشۋىمەن قۇتتىقتاعان ەامف ۇيىمداستىرۋ كوميتەتiنiڭ ءتورايىمى داريعا نازارباەۆا: "مەديا فورۋمنىڭ ەۋرازيالىق كەلiسسوزدەردiڭ اسا ماڭىزدى ورتالىقتارىنىڭ بiرi بولىپ تابىلاتىن قازاقستاندا ءوتۋi كەزدەيسوقتىق ەمەس. بiزدiڭ فورۋم بولىمدى ءباتۋا، سۇبەلi شەشiم iزدەيتiن، بارiمiزگە ورتاق تۇيتكiلدi تالقىلايتىن تۇعىرعا اينالدى. مەن مەديا فورۋمعا قاتىسۋشىلاردىڭ ءبارiن اشىق تا ءادiل پiكiرتالاسقا شاقىرامىن" دەدi.

ء"بiسسiمiللاسiن" "ەكiنشi "قىرعي-قاباق سوعىستىڭ" جاڭعىرىعى ما؟" دەگەن ساۋالمەن باستاعان فورۋمنىڭ بiرiنشi ءماجiلiسiن اقش-تاعى ء"ال-جازيرا ينتەرنەشنل" تەلەارناسىنىڭ جۇرگiزۋشiسi ءارi پروديۋسەرi ريز حان جۇرگiزدi. پiكiرتالاستا اقش-تىڭ ۇلتتىق قاۋiپسiزدiك ماسەلەلەرi جونiندەگi بۇرىنعى كەڭەسشiسi ءارi كسرو-نىڭ كۇيرەۋiن كەڭەستiك يمپەريا ىدىراماي تۇرىپ، بiرنەشە جىل بۇرىن تەوريالىق تۇرعىدا دالەلدەپ قويعان سۇڭعىلا ساياساتكەر زبيگنەۆ بجەزينسكي، ەقىۇ باس حاتشىسى مارك پەرين دە بريشامبو، NATO-نىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرiمەن ءوزارا ىقپالداستىعى جانە بايلانىسى جونiندەگi وكiلi تۋگاي تۋنچەر، "The Globe and Mail" گازەتiنiڭ تاياۋ شىعىستاعى بيۋروسىنىڭ جەتەكشiسi مارك ماككيننون، رەسەيiكتەر – ميحايل لەونتەۆ (ورت)، ماكسيم سوكولوۆ ("يزۆەستيا")، گلەب پاۆلوۆسكي (رەسەيدەگi تيiمدi ساياسات قورىنىڭ پرەزيدەنتi) اقش پەن رەسەيدiڭ ارا-قاتىناسى، بريتانيا مەن رەسەيدiڭ ديپلوماتيالىق تەكەتiرەسi، اقش-تىڭ زىمىراندارعا قارسى قورعانىس نىساندارىن سالۋعا بەلسەنۋi، NATO شەڭبەرiن كەڭەيتۋ، بىلتىر الەمدi ەستەن تاندىرا جازداعان پۋتيننiڭ "ميۋنحەندەگi ءسوزi" توڭiرەگiندە پiكiر تالاستىردى. ەۋرازيالىق مەديا فورۋمدى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ 4 جىلدان بەرi شاقىرىپ، ارەڭ كەلتiرگەن قوناعى – زبيگنەۆ بجەزينسكي رەسەيدiڭ اقش-پەن ەمەس، كورشiلەس جاتقان قى¬تايمەن اراداعى قارىم-قاتىناسقا كوڭiل ءبولۋ كەرەكتiگiنە توقتالدى. ەكi ەلدiڭ سىرتتاي دوستىق پيعىلدا كورiنگiسi كەلگەنمەن، شىن مانiسiندە بiر-بiرiنە سەنبەيتiندiكتەرiن، كۇمانمەن قارايتىندىقتارىن جانە ايتتى. ادiلدiگiن ايتۋ كەرەك، بجەزينسكي ءسوزi شىندىققا جاناسادى. وسىدان ەكi جىل بۇرىن اسا اۋقىمدى كولەمدە اسكەري جاتتىعۋلار وتكiزiپ، اقش پەن باتىسقا قوقيلانىپ، دوق كورسەتكەن ورىستار مەن قىتايلار سەرiكتەستەردەن گورi باقتالاستار مەن باسەكەلەستەرگە كوبiرەك ۇقسايدى. مىسالى، پۋتيننiڭ جەر-جەردەن ورىس قانداستارىن ەلگە شاقىرىپ الەككە ءتۇسۋi، دەڭگەيi تومەندەپ بارا جاتقان دەموگرافيالىق احۋالدى جاقسارتۋ ماقساتىندا بالا تۋعا قابiلەتتi ايەلدەرگە مەملەكەت تاراپىنان ماتەريالدىق جانە مورالدىق تۇرعىدا كومەك ءبولۋi، ەلگە كەلگەن ورىستاردى قىتايلار باسىپ الۋى مۇمكiن دەپ قاۋiپتەنەتiن ءارi ورتالىقتان شالعاي جاتقان قيىر شىعىسقا قونىستاندىرۋعا كۇش سالۋى، ميگرانتتارعا رف ازاماتتىعىن بەرiپ، ولاردىڭ بابىن تابۋعا تىرىسۋى، ت.ت. ارينە، امەريكالىقتىڭ كرەملدi قىجىرتقانىنا رەسەيلiك قوناقتار "قارىزدار" بوپ قالمادى. مەديا فورۋمنىڭ پiكiرتالاس الاڭىندا "قارسى شابۋىلعا" شىققان ولار "قىرعي قاباق سوعىستىڭ" زامانى الدەقاشان ءوتiپ كەتسە دە، مەملەكەتتەر اراسىندا وشپەندiلiك كوزقاراستىڭ تابى ساقتالىپ قالعانىن ايتتى. ەكiنشi ماجiلiستە "جiكشiلدiكتi ىنتالاندىرۋ ما، الدە ءوزiن-ءوزi ايقىنداۋ قۇقىعى ما؟ كوسوۆوداعى جاعدايدىڭ ەرەكشەلiگi نەدە؟ سول ەرەكشەلiك بار ما؟" دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ iزدەگەندەر توبى كوسوۆولىق تاۋەلسiزدiكتەن كەيiن تۋىنداۋى مۇمكiن قاقتىعىستار مەن نارازىلىقتاردى تارازىعا تارتتى.

فورۋمنىڭ II بولiمiندە "جىلدىڭ ماڭىزدى وقيعالارى جانە باق-تىڭ ءرولi – اقش-تاعى سايلاۋ" جايلى ءسوز قوزعاعان دەلەگاتتار پاكستانداعى پارلامەنتتiك سايلاۋ قارساڭىندا بەنازير بحۋتتونىڭ قاستاندىقپەن ءولتiرiلۋi، تاياۋ شىعىستاعى احۋالدىڭ شيەلەنiسۋi، كەيiنگi كەزدەرi الەمدەگi داۋىس بەرۋ پروتسەستەرiنiڭ كەيدە نەگiزسiز سىنعا ۇشىرايتىنى، سايلاۋلاردى باقىلايتىن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ساياسي ىقپال ەتۋ قۇرالىنا اينالماۋى، سايلاۋ كامپانيالارىندا باق اتقاراتىن ءرول، "ەكزيت-پۋل" تەحنولوگياسىن پايدالانۋ ءۇردiسiنiڭ ارا-جiگiن اجىراتۋ، اقش-تاعى پرەزيدەنتتiك سايلاۋ قارساڭىنداعى قاربالاس پەن باسقا دا جايتتار توڭiرەگiندە پiكiر تالاستىردى. ال "الەمدiك قارجى جۇيەسiندەگi تۇراقسىزدىق ءداۋiرiن" ساراپقا سالعاندار امەريكالىق يپوتەكا¬لىق داعدارىستان باستالىپ، بۇكiل جەر شارىنا جايىلعان قارجىلىق داعدارىستان الەمدiك جانە قازاقستاندىق ەكونوميكاعا كەلەتiن زيان مەن زارداپتى پايىمدادى. "Time" جۋرنالىنىڭ تاياۋ شىعىس، افريكا مەن ەۋروپا ەلدەرiندەگi رەداكتورى ۋيليام گرين مودەراتورلىق ەتكەن قارجىلىق كەڭەسكە گريگوري مارچەنكو (حالىق بانكiنiڭ جەتەكشiسi)، گۇلجان قاراعۇسوۆا (ماجiلiسمەن)، ۆيكتور پلەسكاچەۆسكي (رف مەملەكەتتiك دۋماسى)، اندرە كۋسۆەك (ەۋروپالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكiنiڭ قازاقستانداعى وكiلi)، يزابەل گورست ("Financial Times" وكiلi)، ماح فرانتيشەك (چەح رەسپۋبليكاسىنىڭ قازاقستانداعى ەلشiلiگiنiڭ كەڭەسشiسi) قاتىستى.

حالىقارالىق قورلاردىڭ وكiلدەرiمەن وتكiزگەن "قازiرگi زاماننىڭ "قۇتىداعى قاقتىعىستارى" – دەموكراتيالىق قاۋiپسiزدiك ولشەمi" تاقىرىبىنداعى كەلەسi القا جيىندى قر تۇڭعىش پرەزيدەنتi قورىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى بەكتاس مۇحامەدجانوۆ باسقاردى. رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، قازiرگi كەزدە ساياسي تۇراقسىزدىق بەلەڭ العان ءارi ساياسي تۇرعىداعى داۋ-داماي شەشiمiن تاپپاعان ايماقتار سانى 50-دەن اسىپ جىعىلادى ەكەن. ال قۇپيا تۇردە ارەكەت ەتەتiندەردi قوسا ەسەپتەسەك، 200-گە جۋىق. تەرريتوريالىق تۇتاستىق ماسەلەسiنە قاتىستى حالىقارالىق قۇقىقتىڭ ءوزi كەسiمدi پiكiر ايتا الماي وتىرعان تۇستا كۇردەلi پروبلەمالاردى كەلiسسوزدەر جولىمەن شەشۋگە تالپىنۋ – بۇگiنگi كۇننiڭ باستى تالابى. ۆۋلف لاپپينس (گەرمانيا)، كيريلل تاناەۆ، ماكسيم مەيەر، ۆلاديمير مانتۋسوۆ، ماريا ۆالوۆايا (رەسەي)، مارتا بريل ولكوتت (اقش)، مەتەحان دەمير ت.ب. "قۇتىداعى قاقتىعىستار" تۇتانىپ كەتۋi مۇمكiن ايماقتارداعى بەيبiت كەلiسسوزدەر يكەمiنە كونۋi ەكiتالاي قيىندىقتار جايلى ءسوز قوزعادى.

اۋقىمدى شارانىڭ ەكiنشi كۇنگi ماجiلiسiندە "قوستiلدiلiك (بيلينگۆيزم) جانە كوپمادەنيەتتi قوعام جاعدايىنداعى باق-تىڭ ءرولi" ساراپقا سالىندى. ال بەسiنشi ماجiلiستە "تمد ەلدەرiنiڭ جالپى كەلبەتi. پوستكەڭەستiك كەڭiستiكتەگi كوشباسشىلار – ولار كiمدەر" دەگەن تاقىرىپقا ءسوز سايىستىردى. مودەراتورلىق تiزگiنi قازاقستاننىڭ اقش-تاعى توتەنشە جانە وكiلەتتi ەلشiسi ەرلان ىدىرىسوۆ پەن امەريكاداعى "حالىقارالىق بەيبiتشiلiك ءۇشiن" كارنەگي قورىنىڭ جەتەكشi مامانى مارتا بريل ولكوتتا بولدى. كەزiندە كەڭەستiك يمپەريا قۇرساۋىندا بولعان مەملەكەتتەردiڭ الەۋەتiن سالماقتاعانداردىڭ پiكiرلەرi دە سانالۋان. رەسەيدەگi "پوليتيچەسكي كلاسس" جۋرنالىنىڭ وكiلi ءارi ساياساتتانۋشى بەرمەت اقاەۆا، رەسەيلiك جۋرناليست ميحايل گۋسمان، قر سىرتقى iستەر مينيسترi مارات ءتاجين، تاجiكستاندىق "شارق" عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ وكiلi ساودات وليموۆا، بەلارۋستiك ەۋروپالىق ينتەگراتسيا ورتالىعىنىڭ باسشىسى يۋري شەۆتسوۆ ت.ب. پوستكەڭەستiك كەڭiستiكتەگi ساياسي، ەكونوميكالىق، الەۋمەتتiك احۋالىنا وزدەرiنشە باعا بەردi.

مارات ءتاجين تمد ءرولi تۋرالى پiكiرتالاستا كسرو مەن يۋگوسلاۆيانىڭ ىدىراۋ ەرەكشەلiكتەرiنە توقتالدى: "كسرو-نىڭ ىدىراۋى قانتوگiسكە ۇلاسپادى. ال يۋگوسلاۆيانىڭ كۇيرەۋiنەن تۋىنداعان قانتوگiس ءالi كۇنگە تولاس تاپقان جوق. سەبەبi، كەڭەستەر وداعىنان كەيiن تاۋەلسiزدiك العان مەملەكەتتەردiڭ باسشىلارى دەر كەزiندە تمد-نى قۇردى". قازاق ديپلوماتى ەل پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ تمد جۇمىسىن جەتiلدiرە ءتۇسۋ ءۇشiن ميگراتسيا، كولiك كوممۋنيكاتسياسى، عىلىم مەن بiلiم، مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستار، شەكاراارالىق قىلمىستارمەن كۇرەس، ەسiرتكi تاسىمالى سياقتى ماسەلەلەردi شەشiپ الۋ كەرەكتiگiن تiلگە تيەك ەتتi. رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، قازiرگi كەزدە تمد اۋماعىندا جۇرگەن ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ جالپى سانى 12 ميلليوننان اسىپ جىعىلادى ەكەن. ولاردىڭ زاڭ شەڭبەرiندە ارەكەت ەتۋiن قاداعالاۋ ءۇشiن ميگراتسيالىق پروتسەستەردi رەتتەۋ قاجەت. ال كولiك ماسەلەسiنە كەلسەك، تمد ەلدەرi توعىز جولدىڭ تورابىندا، ياعني، باتىس پەن شىعىستىڭ اراسىندا ورنالاسقان. دەمەك، ءتاجين سانامالاپ بەرگەن ماسەلەلەردiڭ بارلىعى دەرلiك ماڭىزدى. ايتپاقشى، ميحايل گۋسمان "بiر امەريكالىق تانىسىم قازاقستان مەن ءازiربايجاندا جەمقورلىق ۇلتتىق ءداستۇر بولىپ سانالاتىنىن ايتتى" دەپ، باسى بالەگە قالدى. انىعىراق ايتقاندا، ءتاجين الەمدi دۇرلiكتiرگەن جەمقورلىققا قاتىستى وقيعالاردىڭ قازاقستاندا ەمەس، باتىستا ورىن العانىن، ۇرلىق-قارلىققا بەيiم ۇلت بولمايتىنىن، تۇتاس بiر مەملەكەتتiڭ اتىنا كۇيە جاعىپ سويلەۋ قاتە ەكەندiگiن ايتىپ، تويتارىپ تاستادى. كۇلدiرەم دەپ وتىرىپ، ءبۇلدiرiپ العان ورىس جۋرناليسiنiڭ ءجۇنi كادiمگiدەي جىعىلىپ قالعانىن كورiپ، سابامىزعا تۇستiك. سول جولى ۇلتى مەن ۇلتتىق نامىسىنا اراشا تۇسكەن سۇڭعىلا ساياساتكەردiڭ سوزiنە ريزا بولماعاندار كەم دە كەم.

تاعى بiر ماڭىزدى جايت، تۇركiمەندەردiڭ كوسەمi – تۇركiمەنباشىنىڭ كەزiندە "كاسپيدەن قان يسi شىعادى" دەپ كەتكەن ءسوزi فورۋمدا تاعى كوتەرiلدi. وسىعان بايلانىستى قويىلعان ساۋالعا مارات ءتاجين: "كاسپيدەن قاننىڭ ەمەس، مۇنايدىڭ يسi شىعادى. كەلەشەكتە دە سولاي بولارىنا سەنiمدiمiن" دەدi. بۇكiل الەم كومiرسۋتەگiلەرگە تاۋەلدi. "ەنەرگەتيكالىق قاۋiپسiزدiك ماسەلەسiن" كۇن تارتiبiنە شىعارعان باتىس پەن اقش، باسقا دا دامۋشى ەلدەر ورتالىقازيالىق ايماقتىڭ مۇنايى مەن گازىنان دامەلi. ەكiجاقتى قارىم-قاتىناس ورناتۋعا مۇددەلiلiك تانىتۋى دا سوندىقتان. مەديا فورۋمدا ەنەرگەتيكالىق قورلاردى الەمدiك ساياساتقا ىقپال ەتۋ قۇرالىنا اينالدىرۋعا تىرىسقان رەسەيدiڭ سىرتقى ساياساتىن سىنعا العاندار كوپ بولدى.

جەتiنشi ءماجiلiس "قىتاي – باستى نازاردا" دەگەن تاقىرىپ توڭiرەگiندە ءوربiدi. قىتايداعى ۇلتتىق حالىقارالىق زەرتتەۋلەر قاۋىمداستىعىنىڭ باسشىسى ۆيكتور گاو، پەكين ۋنيۆەرسيتەتiنiڭ حالىقارالىق زەرتتەۋلەر فاكۋلتەتiنiڭ دەكانى دجيسي ۆانگ، رەسەي يسلام كوميتەتiنiڭ توراعاسى گەيدار جامال، امەريكاداعى "ميراس" قورىنىڭ رەسەي مەن ەۋرازيا iستەرi جونiندەگi باعدارلاماسىنىڭ باسشىسى اريەەل كوۋەن اسپاناستى ەلiنiڭ قارقىندى دامۋىنىڭ سىرىن، ەكونوميكالىق الەۋەتiن، قۋاتتى قىتايدىڭ حالىقارالىق ساياساتقا تيگiزەر اسەرiن تالقىلادى. ۆيكتور گاو فورۋمنىڭ العاشقى ماجiلiسiندەگi بجەزينسكيدiڭ "رەسەيدiڭ ازاماتى بولسام، اقش جانە باتىسپەن قارىم-قاتىناسقا ەمەس، قىتايمەن اراداعى بايلانىسقا الاڭدار ەدiم. ويتكەنi، ەكi ەل بiر-بiرiنە سەنبەيدi" دەگەن پiكiرiنە قارسى داۋ ايتتى: "رەسەي مەن قىتاي دوستىق قاتىناستا، سەرiكتەس مەملەكەتتەر، بiر-بiرiنە كۇمانمەن قارامايدى". بجەزينسكي قىتايدىڭ پەكين مەن شانحايدان باسقا دا قالالارى¬نىڭ جەدەل دامىپ كەلە جاتقانىن جانە قىتايلىق بيلiكتiڭ كەزiندە امەريكا قولعا العان كولiك قاتىناسىن دامىتۋدى قارقىندى iسكە اسىرىپ جاتقانىن ايتتى: "50-جىلدارى امەريكا اۋماعى قىتايعا وتە ۇقساس ەدi. ورتالىقتان شالعاي جاتقان ايماقتارعا بارىپ-كەلۋ قيىن تۇسەتiن. بيلiك كولiك جولدارىن سالىپ، قارىم-قاتىناس ماسەلەسiن شەشتi. بۇگiندە قىتاي وسى باسمانى قىزۋ قولداپ، ونى iسكە اسىرۋدا. ۋربانيزاتسيا پروتسەسi جەدەل جۇرۋدە. ورىستار وسىعان الاڭداۋى تيiس. اسiرەسە، ۆلاديۆوستوك، سiبiرمەن، قيىر شىعىسپەن تىعىز قاتىناس ورناتىلماعان. Iشكi جانە سىرتقى ساياسي، ەكونوميكالىق، دەموگرافيالىق، الەۋمەتتiك تۇرعىدا وتە جىلدام دامىپ كەلە جاتقان قىتايمەن بايلانىستى جولعا قويعان ءجون". پرەزيدەنتتەرiن شىر-پىرى شىعا قورعاعان رەسەيلiك ساراپشىلاردى ناتو-نىڭ ورتالىق ازياداعى وكiلi تۋگاي تۋنچەر دە قوستادى: "رۋمىنياداعى سامميتتە پۋتيننiڭ ءسوزi جىلىمىق تارتقانىن بايقادىق". كوپشiلiك وسىلايشا پۋتين ساياساتىنىڭ "تەمپەراتۋراسىن" ولشەپ الەككە ءتۇسiپ جاتقاندا، قىتايلار كەرiسiنشە، كوممۋنيزمدەرiن قورعاشتادى: "ازىق-تۇلiك قاۋiپسiزدiگi تۋرالى ماسەلە قوزعالا باستادى. ەڭ ماڭىزدىسى، ادامداردى اشتىققا ۇشىراتپاۋ، قانداي جۇيە ورناعانى ءبارiبiر ەمەس پە؟ كوممۋنيزم ەلگە نان تاۋىپ بەرiپ وتىر".

تاعى بiر ماڭىزدى جايت، ساراپشىلار قاۋىمى "يسلام لاڭكەستەرi" دەگەن ۇعىمنىڭ قولدانۋى استە دۇرىس ەمەستiگiن، ويتكەنi، "كاتوليكتiك" نەمەسە "حريستياندىق لاڭكەستiك" دەگەن تiركەستiڭ باق-تا قولدانىلمايتىنىن ايتتى. قىتايلىق قارسىلاسى كوتەرگەن بۇل ماسەلەگە امەريكالىق كوۋەن دە كەلiستi. ۇزiلiستەردiڭ بiرiندە مەن گەيدار جامالدان: "يسi مۇسىلماننىڭ قۇقىعىن اياققا تاپتايتىن سىڭارجاق پiكiرلەر مەن بۇرىس ۇعىمداردىڭ جاريالانۋىنا نەگە جول بەرiلەدi? سiز نەگە وسى تۋرالى كوبiرەك اڭگiمە قوزعامادىڭىز؟" دەپ سۇرادىم. ول: "نەگiزi لاڭكەستiك ەكi ءتۇر¬لi بولادى: امەريكالىق جانە يزرايلدiك" دەدi. "ال ارابتار شە؟". "ولار – بوستاندىق پەن ەركiندiك ءۇشiن كۇرەسۋشiلەر".

رەتتiك سانى جاعىنان – سەگiزiنشi ءارi سوڭعى ءماجiلiس توك-شوۋ تۇرiندە ءوتتi. تاقىرىپ: "ساياساتتاعى اسپەتتەۋ نەمەسە اسپەتتەۋ ساياساتى". كەيبiر "ساياسي تۇلعالاردىڭ كوپشiلiك نازارىن جيi اۋداراتىنى ەرەكشەلiك پە، الدە ساياساتتاعى تۇلعالاردىڭ يميدجi مە؟". جۇرتتى جالىقتىرماۋدىڭ قىر-سىرىنا ابدەن قانىققان وتاندىق ارiپتەسiمiز، جۋرناليست ءارi پروديۋسەر ۆلاديمير رەريح ساراپشىلارعا ساۋال تاستاي وتىرىپ، اسپەتتەۋ ماسەلەسiن سان قىرىنان اشۋعا تىرىستى. بارiنەن دە فرانتسۋزداردىڭ پرەزيدەنتi نيكوليا ساركوزيگە قيىن بولدى. باستاپقىدا ونى قاھارمان ەتiپ كورسەتۋگە ۇمتىلعانداردىڭ ەكپiنiن فرانتسۋزدىق جۋرناليست ۆيۆەن ۋولت قايتارىپ تاستادى: "اجىراسۋ ماسەلەسiن بiرiنشi كوتەرگەن ساركوزي ەمەس، سەسيليا. ءوزiنiڭ قاتتى شارشاعانىن دا الدىمەن جەتكiزگەن پرەزيدەنتتiڭ بۇرىنعى ايەلi بولاتىن". الىپ-قاشپا اڭگiمەدەن رف باسشىسى پۋتين دە قۇر قالمادى. "الينا كاباەۆامەن ارالارى جاقىن ەكەن" دەگەن اقپارات تاراتقان رەسەيلiك گازەت جابىلىپ قالدى. ال بەيرەسمي بولجامدى بiرiنەن بiرi iلiپ اكەتكەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى پرەزيدەنت پەن گيمناستكاعا قاتىستى جايتتى الەمگە تاراتىپ ۇلگەردi. ادiلدiگiن ايتۋ كەرەك، فورۋمدا كوتەرiلگەن تاقىرىپتاردىڭ بارلىعى دەرلiك وزەكتi دە قىزىقتى بولدى. ايتپاقشى، تاقىرىپ تاڭداۋداعى ەڭبەك ەامف باس پروديۋسەرi ۆلاديمير رەريحتiڭ ەنشiسiندە. شارادا قورىتىندى ءسوز سويلەگەن داريعا نازارباەۆا: "بارلىق تاقىرىپتى رەريح تاڭدادى. كوتەرiلگەن ماسەلەلەرگە قاتىستى سۇراقتارىڭىزدى سول كiسiگە باعىتتاڭىزدار" دەدi. سونىمەن، الەمدiك ساياساتتى سان قىرىنان سالماقتاعان مەديا فورۋم ءوز جۇمىسىن اياقتادى. قاتىسۋشىلارعا العىسىن بiلدiرگەن ەامف ۇيىمداستىرۋ كوميتەتiنiڭ باسشىسى داريعا نازارباەۆا: "2009 جىلدىڭ 23-24 ساۋiرiندە الماتىدا وتكiزiلەتiن VIII ەۋرازيالىق مەديا فورۋمدا كەزدەسكەنشە!" دەپ قوشتاستى.

ءنازيا جويامەرگەنقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button