“تۇركiستان” گازەتiنiڭ قوسىمشاسى

جەتIسكەننەن ەمەس-اۋ…

اۋىلدان قالاعا اعىلعان حالىقتىڭ مۇڭىن كIم ەسكەرەر؟

ۇكiمەت وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا "Iشكi كوشi-قون تۋرالى" زاڭ جوباسىن قولعا الاتىندىعى جايىندا مالiمدەگەن بولاتىن. ودان بەرi 4 ايدان استام ۋاقىت وتسە دە اتالعان زاڭ جوباسىنىڭ قالاي سيپات الىپ جاتقانى تۋرالى مالiمەت ازiرگە جوق. ۇكiمەتتiڭ ايداي الەمگە بەرگەن ۋادەسi بويىنشا، زاڭ جوباسى 3 ايدىڭ iشiندە دايىن بولىپ، كوپشiلiك نازارىنا ۇسىنىلۋى تيiس ەدi.

Iشكi كوشi-قون – دالادان قالاعا اعىلعان 2 ميلليون حالىقتىڭ پروبلەماسى. ەلسiز قالعان 800-دەي اۋىلدىڭ جاي-كۇيi جانە قالا ماڭىندا زاڭسىز سالىنعان قۇرىلىستارعا بايلانىستى تۋىنداپ جاتقان الماتىداعى "شاڭىراق"، "باقاي"، استاناداعى ء"وندiرiس"، "قوياندى" سەكiلدi ەلدiمەكەندەردiڭ ماسەلەسi.

ياعني، ۋربانيزاتسيا – قازاقتىڭ ۇلانعايىر دالاسىن يەن تاستاپ قانا قويعان جوق، سونىمەن قاتار قالا ماڭىندا جاڭا الەۋمەتتiك پروبلەمانىڭ شەتiن قىلتيتتى. دالا يەن، قالادا جەر جەتپەيدi. وسى بiر قايشىلىقتى بولدىرماۋدىڭ امالى قايسى؟ ساراپشىلاردىڭ پiكiرiنە جۇگiنسەك، ونداي پروبلەمانىڭ الدىن بۇگiن ەمەس، وسىدان 15 جىل بۇرىن الۋ كەرەك بولعان ەكەن. جابايى كاپيتاليزم باستالعان كەزiندە نارىقتان حابارى جوق حالىق، "ۇكiمەت ءوزi ولتiرمەيدi" دەگەن قاعيدامەن، اۋىزدارى اشىلىپ اڭقيىپ قالا بەرگەن. جەكەشەلەندiرۋ كەزiندە 2،3 ميلليون شارۋا كولحوز-سوۆحوزداردان جەر ۇلەسiن العان ەكەن. 2003 جىلى "جەر كودەكسi" قابىلدانار تۇستا، ماجiلiسمەندەردiڭ بiرازى وسى جەر ۇلەستەرiن شارۋاعا تەگiن ۇلەستiرۋ جايىندا ۇسىنىس ەنگiزگەندiگiن بiلەمiز. الايدا، بۇل ۇسىنىستى قۇلاققا iلگەن جان جوق. ءسويتiپ، جەكەشەلەندiرۋ تۇسىندا بiر رەت، جەردiڭ نارىقتىق قاتىناسقا ەنگiزiلگەن كەزiندە ەكi رەت الدانعان اۋىل حالقىنىڭ كۇن كورiستiك ناپاقاسى سارقىلدى. دەمەك، مال دا، مال جايىلار جايىلىم دا كوزدەن بۇلبۇل ۇشتى. ەگiن شارۋاشىلىعى دامىعان اۋدانداردىڭ حالقى تiپتi تۇرالاپ قالدى. ويتكەنi، قۇنارلى جەردiڭ كوبi iرi جەر يەلەرiنiڭ قولىنا ءوتiپ كەتتi. بۇل ءوز كەزەگiندە ۋربانيزاتسيانىڭ ەكiنشi لەگiنiڭ تۋىنا اكەلiپ سوقتى. سونىمەن، 5 فرانتسيا سىيىپ كەتەر ۇلانعايىر مەكەندە نەبارi 15 ميلليون حالىق تۇرادى. ونىڭ جارتىسىنا جۋىعى اۋىلدا. الايدا، سوڭعى جىلدارداعى نارىقتىق قاتىناستار اۋىل حالقىنىڭ قالاعا قاراي اعىلۋىنا جول اشتى. قازiر 2 ميلليون حالىق نە وندا، نە مۇندا جوق سابىلىپ ءجۇر دەسەك، ولاردىڭ ءتۇبi قالاعا تۇراقتاۋى دا داۋسىز. الايدا، قالادا قاجەتتi ينفراقۇرىلىمداردىڭ بولماعانى اۋىل حالقىنىڭ ورنالاسىپ كەتۋiنە مۇمكiندiك بەرمەي وتىر.

ۇكiمەتتە iشكi ميگراتسيا جايىندا ناقتى دەرەك جوق كورiنەدi. ويتكەنi، كەڭەس وداعى كەزiندەگiدەي مiندەتتi تۇردە تiركەلۋ ماسەلەسi جويىلعان. سول سەبەپتi دە قالادان ناپاقا iزدەپ اۋىلعا سابىلعانداردىڭ كوبiنiڭ سايدا سانى، قۇمدا iزi جوق. ولار بۇرىنعى تiركەۋدە تۇرعان جەرiنەن شىقپايدى، سول سەبەپتi دە اۋىل حالقىنىڭ بiرi ەسەبiندە سانالىپ جۇرە بەرەدi. ناپاقاسىن قالادان iزدەيدi. بۇل حالىقتىڭ قانشا پايىزى دالادان قالاعا اعىلىپ جاتقانىن پايىمداۋعا مۇمكiندiك بەرمەي وتىر. دەگەنمەن، كەيبiر سان-تسيفرلارعا جۇگiنەر بولساق، رەسپۋبليكا iشiندە 2006 جىلى 300 مىڭعا جۋىق ادام قونىس اۋدارعان. 2005-2007 جىلدار ارالىعىندا جايلى جەر iزدەپ سابىلعانداردىڭ رەسمي سانى 700 مىڭعا تاياعان.

مەدالدIڭ ەكI جاعى

ۋربانيزاتسيا تۋدىرعان پروبلەمالار بۇگiندە كۇن سايىن ۋشىعىپ كەلەدi. "اۋىل حالقى زاڭسىز باسىپ الدى" دەيتiن جەرلەر كوبەيiپ، تۇرعىنداردىڭ مۇكامالىن زاڭداستىرىپ بەرمەگەن شەنەۋنiكتەرگە دەگەن نارازىلىقتارى دا ءورشي تۇسۋدە. جاقىندا عانا رەسمي تiركەۋدەن وتكەن "شاڭىراق" قوعامدىق ۇيىمى وسى بiر ماسەلەنiڭ بەيبiت تۇردە شەشiلۋiنە مۇرىندىق بولاتىندىقتارىن ايتادى. "شاڭىراق" قوعامدىق ۇيىمىنىڭ توراعاسى اسىلبەك قوجاحمەتوۆ:

– بىلتىرعى جىلى جەر داۋىنا بايلانىستى 70-تەي نارازىلىق اكتسياسى ورىن السا، بيىل جىل باسىنان بەرگi ءۇش ايدىڭ iشiندە 30 ءتۇرلi نارازىلىقتار بوي كوتەردi. سولاردىڭ iشiندە الماتى اۋەجايى مەن گۇلدالا ەلدiمەكەنiنiڭ تۇرعىندارىنىڭ اراسىنداعى داۋ بەيبiت تۇردە، ءارi تۇرعىنداردىڭ پايداسىنا شەشiلدi. نەگiزگi ماقساتىمىز بيلiك پەن تۇرعىندار اراسىندا كەلiسiم كوميسسياسىن قۇرۋ. بۇعان دەيiن بiز رەسمي تۇردە تiركەۋدەن وتە المادىق. 4 رەتi بەرگەن ءوتiنiشiمiز قايتا ورالىپ، بەسiنشi رەت ادiلەت مينيسترلiگi تiركەۋگە الدى. ەندiگi قادامىمىز زاڭدى تۇردە بولماق، ال، قالالىق اكiمشiلiككە كەلiسiم كوميسسياسىن قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىس بiلدiرگەنبiز، ازiرگە ودان جاۋاپ جوق، – دەيدi ول.

بيلiك قاراپايىم حالىقتىڭ iلدالدامەن سالىپ العان كۇركەسiمەن الىسىپ، "باقايلىقتاردى" اشىق اسپان استىندا، باسپاناسىز قالدىرسا، "شاڭىراقتىقتارمەن" دە سول ءۇشiن تەكەتiرەستi. بiراق، ماسەلەگە دەندەي ەنە ءتۇسۋدiڭ اقىرى مەدالدiڭ ەكiنشi جاعى، مەدەۋ شاتقالىندا بايلاردىڭ دا زاڭسىز سالىنعان ۇيلەرi بارى انىقتالدى. بiراق، الپاۋىتتاردىڭ الدەكiمدەردiڭ جەڭ ۇشىنان جالعاسىپ زاڭسىز العان جەرلەرiندەگi "وسوبنياكتارىن" كۇرەپ تاستاۋعا ەشكiمنiڭ باتىلى بارمادى.

مەدەۋ مەن "شاڭىراق" اراسىنا پارالەلل جۇرگiزگەن "شاڭىراق" قوعامدىق ۇيىمىنىڭ توراعاسى اسىلبەك قوجاحمەتوۆ بۇل ەكەۋiنiڭ اراسىنداعى ۇقساستىقتار مەن ايىرماشىلىقتاردى بىلاي سيپاتتايدى:

— شاڭىراقتاعى جەرلەردi جۇرت وزدەرi باسىپ السا، مەدەۋدەگiنi – بيلiكتەگiلەردiڭ ءمانسابىن پايدالانىپ، زاڭسىز جولمەن قولعا تۇسiرگەن. "شاڭىراقتا" – كەدەيلەر، مەدەۋدە – سۋپەر بايلار تۇرادى. "شاڭىراقتا" باتپاققا ءۇي سالىنعان بولسا، مەدەۋدە – تابيعات قورىقتارى اۋماعىنا ۇيلەر سالىنعان. شاڭىراقتىقتار – 4-7 سوتىق جەرگە يەلiك ەتiپ، 1-2 قاباتتى ۇيلەر تۇرعىزعان بولسا، مەدەۋدەگi جەر يەلەرiنiڭ يەلiكتەرi 1-2 گەكتارعا دەيiن سوزىلادى، ولار قامال سوعىپ جاتىر. "شاڭىراق" تۇرعىندارىنىڭ دەنi كوپ بالالى وتباسىلار بولسا، مەدەۋدەگiلەر كەرiسiنشە، 1-2 بالامەن شەكتەلگەن. "شاڭىراققا" ءۇي سالعانداردىڭ ماقساتى ءومiر ءسۇرۋ، سوڭعى تالقانىن ساتىپ وتىرىپ، تiرلiك ەتۋ بولعان بولسا، مەدەۋگە ءۇي سالعاندار تاۋدىڭ تازا اۋاسىمەن تىنىستاپ، جاسىل باققا ورانۋدى ماقسات ەتكەن.

بىلتىر جىلدان استام ۋاقىت جۇرگiزiلگەن مۇلiكتi زاڭداستىرۋ iسi دە شاڭىراقتىقتاردى اينالىپ ءوتتi. كەيiن بۇل شاعىن اۋداننىڭ تۇرعىندارى بiرنەشە رەت نارازىلىق اكتسياسىن وتكiزiپ، بيلiكتەن قارا كۇركەسiن زاڭداستىرىپ بەرۋدi سۇرادى. الايدا، بيلiك ولاردىڭ بۇل تالاپتارى نەگiزسiز دەگەن جەلەۋمەن، ونى ورىنداۋدان باس تارتتى. قازiر شاڭىراقتاعى جانە باسقا دا شاعىن اۋدانداعى زاڭسىز سالىنعان ۇيلەردi كۇرەۋ ماسەلەسi توقتاپ تۇر. مەدەۋدەگi جەر يەلەرiنە ناقتى قانداي شارا قولداناتىنىن بيلiك ءالi ايتقان جوق. نەگiزiنەن بۇل شەشiم وتكەن جىلدىڭ قاراشا ايىندا شىعارىلۋى تيiس ەكەن. بiراق، بيلiك ءالi كۇنگە جۇمعان اۋزىن اشپاي كەلەدi. تەك جەردi زاڭسىز تاراتتى دەلiنگەن شەنەۋنiكتەر ورنىنان بوساتىلدى. ولاردىڭ iشiندە الماتى قالاسىنىڭ بۇرىنعى اكiمi ۆ. حراپۋنوۆ تا بار. باسقا قانداي شارا قولدانىلاتىنى ازiرگە بەيمالiم. دەمەك، بيلiك ازiرگە "وگiزدi دە ولتiرمەي، اربانى دا سىندىرماي" كەلەدi. قازiر "شاڭىراقتا" زاڭسىز دەپ تابىلعان 318 ءۇي بار. ولارعا قويىلىپ وتىرعان كiنا – نەگiزiنەن سۋ جيەگiنە جاقىن، باتپاقتى جەرگە سالىنعان ءارi گاز قۇبىرىنا 50 مەتر جاقىندىقتا ورنالاسقان. بۇل گاز قۇبىرى جارىلسا، اتالعان ۇيلەر بiرiنشi وتقا ورانۋى مۇمكiن دەگەن ءسوز. "شاڭىراق" قوعامدىق ۇيىمىنىڭ بەلسەندiلەرiنiڭ بiرi، "ۇلت تاعدىرى" قوعامىنىڭ توراعاسى دوس كوشiم:

– ەڭ قىزىعى، سۋعا جاقىن ۇيلەردiڭ بiرازى زاڭداستىرىلدى. بۇل — بۇدان ارى قاراي ولاردىڭ زاڭداستىرىلۋىنا مۇمكiندiك تۋدىراتىن فاكت، – دەيدi. دەمەك، بيلiك وزiنە ءوزi قايشى كەلiپ، كەيبiر زاڭداستىرۋعا بولمايدى دەگەن ۇيلەردi زاڭداستىرىپ جiبەرگەن.

"IشكI كوشI-قون تۋرالى" زاڭ كIمنIڭ مۇددەسIن كوزدەمەك

Iشكi ميگراتسيا سالدارىنان تۋىنداعان "شاڭىراق"، "باقاي" سەكiلدi اۋداندار رەسپۋبليكانىڭ باسقا دا iرi قالالارى ماڭىندا جەتiپ ارتىلادى. ءار قالانىڭ ءوز "شاڭىراعى"، ءوز "باقايى" بار. وزگەسiن بىلاي قويىپ، استانا ماڭىنداعى ء"وندiرiس" پەن "قوياندىنى" مىسالعا الساق تا جەتiپ جاتىر.

ەندەشە، ونى رەتتەۋدiڭ iشكi مەحانيزمدەرi قالاي بولۋى كەرەك؟ ساراپشىلار "Iشكi كوشi-قون تۋرالى" زاڭدى وسىدان 15 جىل بۇرىن قولعا العاندا، ماسەلە بىلاي ۋشىقپاس ەدi دەيدi. "ەشتەن كەش جاقسى" دەمەكشi، كەش تە بولسا، بيلiك ونى رەتتەۋدiڭ قاجەت ەكەندiگiن ءتۇسiندi. بiراق، قالاي؟ وسىدان 4 اي بۇرىن اتالمىش زاڭ جوباسىن قولعا الاتىندىعىن ايتقاندا، اۋىل حالقىن قالاعا ۇدەرە كوشiرمەۋدiڭ امالىن قاراستىراتىندىقتارىن ءمالiم ەتكەن. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتiك قورعاۋ مينيسترلiگiنiڭ شەنەۋنiكتەرi ول ءۇشiن ءتۇرلi ىنتالاندىرۋ امالدارىن قاراستىرۋدى كوزدەيتiندiكتەرiن ايتادى. بiراق، حالىقتى اۋىلدا كۇشپەن ۇستاپ تۇرۋ مۇمكiن ەمەستiگi بەلگiلi. ونسىز دا 800 اۋىل قاڭىراپ بوس قالدى، تاعى دا بiراز اۋىلدار سونىڭ كەبiن كيۋدiڭ از-اق الدىندا تۇر. دەمەك، اۋىلدى وڭتايلاندىرۋ iسi قولعا الىنىپ، شاعىن قالالار سالۋدى تەزدەتiپ جۇزەگە اسىرماي، اۋىلدا حالىق قالادى دەۋگە نانۋ قيىن. اۋىلدىڭ قازiرگi كۇنكورiس كوزi – مەكتەپ پەن اۋرۋحانا. بۇرىنعىداي مادەنيەت ءۇيi، كiتاپحانا، بالاباقشا، كينوتەاتر دەگەن مادەني وشاقتارى كوپتەگەن اۋىلداردا كوزدەن بۇلبۇل ۇشتى. ونىڭ ۇستiنە اۋىل قارتايىپ بارادى. جاستار قالانى ساعالاپ، زەينەتكەرلەر عانا بۇكiل-ءبۇتiن اۋىلدىڭ تۇتقاسى بولىپ قالىپ جاتقان مەكەندەر دە از ەمەس. حالىقتىڭ ءبارiن قالاعا شوعىرلاندىرۋ دا مۇمكiن ەمەس. اسiرەسە، بۇل بiزدiڭ ۇلتتىق قاۋiپسiزدiگiمiزگە تونەتiن قاۋiپ. شەكارا اۋداندار قاڭىراپ بوس قالسا، ونىڭ ورنىن جەرiنە سىيماي، قۇمىرسقانىڭ يلەۋiنشە باسىپ كەلە جاتقان قىتاي يەلەنiپ السا، قۇداي بەتiن اۋلاق قىلسىن، نە بەتiمiزدi ايتامىز. دەمەك، اۋىلدى ساقتاۋ بiزدiڭ ستراتەگيالىق ايقىن ماقساتىمىز بولۋى كەرەك. Iشكi كوشi-قون جايىنداعى زاڭ ەڭ اۋەلi وسىنداي ماسەلەلەردi قاداعالاعانى ءجون.

ارينە، مۇندا دا "وگiزدi ولتiرمەۋ، اربانى سىندىرماۋ" ساياساتى كەرەك. قالاعا كەلگەندەردi قالالىق رىنوك پەن كوممۋنيكاتسيا قابىلداۋعا قابiلەتتiلiك تانىتاتىنداي بولسا، اۋىلدا قالعانداردىڭ كۇنكورiس كوزi دە، كوڭiل كوتەرەر ورنى دا بولاتىن بولسا، ماسەلە ەكiجاقتى شەشiلەر مە ەدi? قالاي دەگەنمەن دە بۇگiنگi كۇن تارتiبiندە iشكi كوشi-قون سالدارىنان تۋىندايتىن جاڭا الەۋمەتتiك پروبلەمالاردىڭ الدىن الۋ ماسەلەسi تۇر.

دەگەنمەن، اتالعان زاڭ جوباسىنا قوعامدى تارتۋ iسi ءالi قولعا الىنعان جوق. وزگە تۇگiلi iسپەن ارنايى اينالىسىپ، ۇكiمەت باسىنىڭ قابىلداۋىندا بولىپ، "شاڭىراق" ماسەلەسiن شەشۋدiڭ ءتۇرلi باعىتتارىن ۇسىنىپ جۇرگەن "شاڭىراق" قوعامدىق ۇيىمى دا اتالعان زاڭدى جاساۋشى جۇمىس توبىنا ەنبەگەندەرiن ايتادى. ول زاڭ قالاي سيپات الىپ بارادى، قالاي جاسالىپ جاتىر، قوعام ءۇشiن ءالi بەيمالiم. مۇنداي تولعاۋى توقسان زاڭ جوبالارى كوپشiلiك تالقىسىنا ۇسىنىلىپ، جۇرتتىڭ پiكiرi ەسكەرiلە وتىرىپ قابىلدانسا قۇبا-قۇپ بولار ەدi.

ەسەنگۇل كاپقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button