Амангелдi АЙТАЛЫ: ҚАРНЫМЫЗ ТОҚ, ҚАДIРIМIЗ ЖОҚ ҰЛТ БОЛАМЫЗ БА ДЕП ҚОРҚАМЫН

Философия ғылымдарының докторы Амангелдi Айталы Мәжiлiстiң екi шақырылымында депутат болған, бүгiнде Гуманитарлық заң университетiнiң профессоры. Бүгiнде саясаттанушыны не толғантады? Елдегi саяси және әлеуметтiк мәселелер төңiрегiндегi ойымен бөлiскен Амангелдi Әбдiрахманұлымен арадағы әңгiменi назарларыңызға ұсынып отырмыз.

ҚАЗАҚТАРДЫҢ МӘСЕЛЕСI ҚАЗАҚСТАНДА ШЕШIЛУI КЕРЕК

– Конституцияға соңғы саяси өзгерiстер енгiзiлiп, мерзiмiнен тыс сайлау өткелi де екi жылдан астам уақыт өттi. Сiз осы уақыт аралығында депутаттық орын-тақпен қоштасып профессорлық қызмет атқарып келесiз. Сiздi не толғантады?

– Сол баяғы ел, халық, бұған дейiн де көңiлiмiздi алаңдатып келген мәселелер әлi күнге дейiн өзектiлiгiн жоймай келедi. Соңғы екi жылда бүкiл елдi, сондай-ақ, әлемдi алаңдатып отырған мәселе – экономикалық қаржы дағдарысы болып отыр. Қалада да, ауылда да жұмыссыздық көбейiп кеттi. Кедейшiлiктiң деңгейi өстi. Бұл кiм-кiмдi де алаңдатып отырғаны даусыз. Әрине, Үкiмет қол қусырып қарап отырған жоқ. «Жол картасы» бағдарламасы арқылы жол салып, мектептердi жөндеп, жұмыссыздықпен күресiп жатқаны айқын. Дегенмен, бұл маусымдық қана мәселе. Бұл iс қысқа қарай тоқтатылады да, жұмыссыздық мәселесi қайта күн тәртiбiне шығады. Жалпы, әлеуметтiк мәселелер толықтай шешiмiн таба алмағанын айтуымыз керек.

Елдi алаңдататын екiншi мәселе – бұл қазақ ұлтының жағдайы. Олай дейтiн себебiм, жалпы бiз бүгiн қазақ ұлтына көптiң бiрi ретiнде қарап, қазақтардың өз тарихи отанында, тәуелсiздiк алғаннан кейiн қандай жағдайға қолы жеттi, осы мәселе төңiрегiнде әлi ойланбай келемiз. Бiрiншiден, әр елде де бiр принцип бар: елдiң мемлекет құраушы ұлты – елдiң тiрегi. Басқа ұлттардың тарихи отанында көп мәселесi шешiлiп жатыр. Орыстардың мәселесi – Ресейде, украиндардың мәселесi – Украинада шешiледi. Ал, қазақтардың мәселесi – Қазақстанда шешiлуi керек. Сондықтан, ең бiрiншi бiз қазақ ұлтының тәуелсiздiк алғаннан кейiнгi рухани, әлеуметтiк жағдайын ойлауымыз керек. Басқа ұлттардың құқын шектемеуiмiз керек. Тәуелсiздiкке ұлттық идеяның арқасында қол жеткiздiк. Бiрақ, сол ұлтты және ұлттық идеологияны ұмытып кеткен сияқтымыз. Оны өзге емес, шенеунiктер ұмытып кеткен сияқты.

Бiз Конституциямызға бұл мемлекеттiң байырғы қазақ жерiнде пайда болған мемлекет екендiгiн жазып қойдық, бiрақ, қазақ ұлтының мәселесi әлi күнге дейiн өз шешiмiн таппай отыр.

– Жалпы, жоғары билiк қазақ тiлiнiң мәселесiнен гөрi, орыс тiлiнiң қамын көбiрек күйттеп кеттi-ау деймiн. Орыс тiлiнiң жағдайының жақсы екендiгiне қарамастан, «жексенбiлiк мектептер қолдауға ие болады» дегендi айтты. Бұған не дейсiз?

– Орыс тiлiне өте жоғары деңгейде мән беретiндей оған бiздiң елде қауiп төнiп тұрған жоқ. Төнбейдi де. Қауiп қазақ тiлiне төнiп тұр. Әрине, өткен ғасырдың 90-шы жылдарымен салыстырғанда алға басушылықтың, iлгерлеудiң бары рас. Қазақ тiлiнде мектептер ашылуда, жоғары бiлiм беру iсi де алға қойылды. Бiрақ, шын мәнiнде қазақтардың өзiнiң ұлттық намысының оянбауынан, екiншi билiктiң оңды қолдамауынан қазақ тiлiнiң жағдайы аса қиын. Бұл жерде мәселе екi жақты. Бiрiншi – қазақтың өзiнiң саяси белсендiлiгi төмен, екiншi – сол оянған қазақтың намысын билiк қаржылық, саяси және әлеуметтiк тұрғыдан қолдай алмай отыр.

Халықтың намысын ояту үшiн жекелеген тұлғалар керек, бiрақ, сол тұлғалармен санаспай да отырған жағдай бар. Менiңше, бiздiң билiк орыстан қорқатын сияқты. Бұрынғы советтiк психологияның сарқыншағы көкейде қалып қойған. Орыспен санаспай болмайды, әрине, 7,5 мың шақырым ортақ шекарамыз бар. Дегенмен, қасы мен қабағына қарайтын заман емес. Себебi бүгiн Ресей орыс идеясын қатты қолдап отыр. Мысалы, аса ұлтшыл партия — Жириновскийдiң партиясы. Оны еркелетiп, басынан сипап отыр. Ол елдегi орыс еместерге қатысты да, посткеңестiк елдердегi өзге ұлттарға да тiлiн тигiзiп жатқанын елең қылмайды.

Бүгiн кейбiр есептерге қарағанда, 50 мыңнан астам скинхед бар. Ол – билiкке керек болып отыр. Ол ұлтты ояту үшiн, орысты орыс етiп, намысын көтеру үшiн керек. Соңғы кезде скинхедтерге қатысты 20 шақты қылмыстық iс қозғалды. Кейбiр адамдар солардың құрбаны болды. Соның iшiнде, орта азиялықтар өте көп. Арасында қазақ та бар. Бiрақ, бұл қылмыстық оқиғалардың барлығы – ұлтаралық араздығы емес, жай ғана тентектiк деген желеумен жабылып қалып отырған. Орыстың намысын ояту үшiн осындай күштермен де есептесiп отыр. Бұл бiр жағынан посткеңестiк елдерге, соның iшiнде бiзге де қыр көрсету. Әрине, бiз осы секiлдi тентектерге жүгiнейiк деп отырған жоқпын, дегенмен, өз намысымызды байсалды түрде оятуға талпыныс керек.

– Жақында бiздiң газетке саясаттанушы Әзiмбай Ғали сұхбат берген едi. Ол кiсi – бiздегi кадрлық саясаттың Ресей арқылы шешiледi дегендей ой айтып едi. Сiз бұл пiкiрмен келiсесiз бе?

– Ол пiкiрдi жоққа шығаруға да болмайды, құптау да қиын. Өйткенi, қолмен ұстап алатындай нақты мысалдар жоқ. Дегенмен, бiр жалтақтықтың барлығы айқын. Ресейлiк ғалымдар «қазақстандық ұлт» идеясын қолдайды. Сол жақтан келген ғалымдар осыдан он жыл бұрын: «Бет әлпетi қазақ болғанымен, тiлi орыс, «қазақстандық ұлт» өкiлдерiн Қазақстанның президент әкiмшiлiгiнен көре аласыз» деп жазған едi. Оны жазған Ресейдiң этнология институтының директоры Тешков болатын. Бұл Ресейде жүргiзiлiп жатқан орысшыл саясаттың жалғасы iспеттi. Халық қаламаса да «қазақстандық ұлт» идеясын тықпалаумен әуре болып жүрмiз. Ресей «ресей ұлты» моделiн ойлап тапқаны белгiлi. Егер, оның негiзiнде қазақ идеясы, қазақ тiлi үстемдiк жасап тұрса, «қазақстандық ұлт» идеясынан қорықпауға болатын едi. Бiрақ, олай емес қой. Ресейде жүргiзiлiп жатқан «орыс ұлты» идеясы бiзде, орыс тiлдi қазақстандық ұлт идеясымен қабысып жатқандай.

– Өткен айдың соңында Қазақстан халқы ассамблеясының ХҮ сессиясы болып өткенi белгiлi. Сонда, «қазақстандық ұлт» идеясын насихаттай отырып, Американың моделiн көбiрек үгiттеп кеткендей болдық. Демек, бiз де американдықтар секiлдi басқыншылардың тiлiнде сөйлеп, басқыншылардың жетегiнде кететiн боламыз ба?

– Американдықтар өздерiнiң ақ нәсiлдiк көзқарастарына жат жаңалыққа қол жеткiзiп отыр. Өздерi өмiрбақи менсiнбеген, бұрын шеттелiлiп келген, бұрынғы американ азаматтарының ойы түгiлi, түсiне де кiрмеген қара нәсiлдiң ұрпағын президент етiп сайлау, бұл тек Америка үшiн ғана емес, бүкiл әлемдiк төңкерiс болды. Бұл жаңалықтың астарында iрi бiр құбылыс жатыр. Бұл жалпы әлемде африкандықтар мен азиялықтардың, қара нәсiлдердiң беделiнiң өскенi. Оның үстiне бүгiнгi Қытайдың экономикасының адам айтса нанғысыз алға кеткендiгiн еске алсақ, бұл бiр үлкен фактор. Бiрақ, осы толқынның жаңа серпiнiне бiздер iлесе алмай жатырмыз.

– Қазақстан халқы ассамблеясының ХV сессиясында «Қазақстан халқы бiрлiгiнiң доктринасын» ұсынды. Өткен аптада халықпен тiкелей желiде тiлдескен Елбасы осы доктринаны талқылауды қолға алу қажеттiгiн де сөз еттi. Сiз оның мәтiнiмен таныса алдыңыз ба? Ол жайында не айтар едiңiз?

– Әрине, бiрлiк бiз үшiн қасиеттi ұғым. Бiрақ, қандай идеяларға бiрiгемiз. Бiрiгу жолында қандай қағидаттар болуы керек. Президент баяндамасында осы мәселелер ашылмай қалды. Доктринаны дайындаған адамдар да бұл мәселеге мән бермеген болуы керек. Мен осы докртинамен танысып шыққаннан кейiн үлкен ойға қалдым. Бiзге оның қандай қажетi бар. Өйткенi, бiздiң мемлекетте ұлтаралық проблемалар жоқ, дiни алауыздықтар орын алып отырған жоқ. Керiсiнше, дiни ренессанс жасаған елмiз. Ендеше ұлтаралық проблемасы жоқ елге бұндай доктрина не үшiн қажет? Онда бүгiнгi жағдайға талдау жоқ. Доктринада қауiп-қатердi сырттан күтетiн жағдай байқалады. Өз iшiмiзде ондай қауiптi мәселе жоқ секiлдi. Демек, бiз өзiмiздiң iшкi жағдайымызды сараптай алмай отырмыз.

Сол ассамблеяда отырғанда кемелденген социализм кезiндегi халықтар достығының лабораториясы болған Қазақстан есiме түстi. Бiз екi заманды да көрген ұрпақпыз. Бiз Лениннiң ұлттық саясатын насихаттаған коммунист болдық. Ұлттар достығына сендiк, соны насихаттадық. Ол кездегi «халықтар достығы» дегендi бүгiнде «толеранттылық» дегенмен ауыстырдық. Сол жылдары Латын Америкасы, Африка, Таяу Шығыс, т.б. елден келгендер бiздi жатып кеп мақтаушы едi, қазiр де сондай жағдайға тап болдық. Бiрақ, 1986 жылы сол лабораторияда жарылыс болды. Ол жарылыстың тамыры тереңде. Ол – экономикалық, әлеуметтiк, мәдени және тiл жағдайы. Оның астарында терең қайшылықтар жатыр. Ол қайшылық бiрте-бiрте қақтығысқа алып барады. Қақтығыс аяқ астынан орын алмайды. Бүгiнгi күнi елiмiзде қайшылық жоқ деу терең сараламау, бiз ұлтаралық татулықтың керемет үлгiсiн жасадық, барлық елге үлгi деу совет заманындағы менталитеттiң жалғасы емес пе деп қылп ете қалдым.

Мен өз басым осы ассамблеяның ғылыми сараптамалық кеңесiнiң мүшесiмiн. Сол кеңестiң отырысында мен өз ойымды айттым. Ұлтаралық қатынастарды саясаттандырудың қажетi жоқ делiнедi. Әрине, оны құптаймын. Бiрақ, көптеген елдерде «этникалық статистика» деген бар. Жалпы, статистика бiр бөлек те, этникалық статистикасы бiр бөлек. Елдегi мемлекет құраушы халықтың тууы, өлiмi, бiлiмi, жұмыспен қамту деңгейi зерттелiп, салыстырылып отырады. Бiзде осы этникалық статистика жоқ,. Шын мәнiнде не боп жатқанын бiлмейдi. Iшкi мәселелерде көп дүниеден хабарсызбыз, құр ұраншылмыз. Айталық, Шеврон, Тенгиз секiлдi шетелдiк компаниялардағы қазақ, Қазақстан жұмысшыларының жағдайы. 2006 жылы түрiктермен арада қақтығыс орын алды ғой. Демек, бiзде проблема бар. Оны айтуымыз керек.

Әрине, жұртты үркiту мақсат емес, халықты өтiрiк алдарқату да дұрыс емес.

– Осы күнге дейiн Қазақстан халқы ассамблеясының қажетi жоқ едi деген пiкiрлер жиi айтылады.

– Жалпы, өз басым ассамблеяның болғанын қолдаймын. Ол керек. Ассамблея кейбiр халықтарға психологиялық жағынан қолдау. Этно-мәдени орталығы бар, «мұңымды шағатын орным бар, ұлттық мәдениет өкiлдерiмен кездесе аламын, концерт тыңдаймын» дегендей психологиялық жағынан жақсы. Ол – психо-терапевтiк емдеушi қызмет атқарып келедi. Ассамблея деймiз, көпұлтты елмiз деймiз, шын мәнiсiнде оның көбi – орыстанып кеткен ұлттар ғой.

БIЗДIҢ МАҚСАТЫМЫЗ — РУХАНИ ДЕГРАДАЦИЯҒА ҰШЫРАҒАН ХАЛЫҚТЫҢ БЕТIН БЕРI БҰРУ

– Сiз бiр сұхбатыңызда «Қазақ халқы рухани деградацияға ұшыраған халық» деген едiңiз. Қазiр бұл жағдай оңға бет бұрды деп ойлайсыз ба?

– Рухани деградация дегенiмiз – халықтың бiр бөлiгiнiң өзiнiң рухани тамырынан қол үзу. Мысалы, қазақтың бiр бөлiгi орыстанды. Екiншi ұрпақ кеттi. Ата-анасы орыстанғаннан кейiн, ол да орыстанды. Ендi үшiншi ұрпақ кеттi. Мен сол үшiншi ұрпақты оқытып жүрмiн. Олар өз ұлтынан тым жерiп те тұрған жоқ. Бiрақ, ұлттық тәрбие алмаған. Айтсам, әке-шешем, солай, ата-әжем солай дейдi. Мен социология пәнiнде көбiне-көп қазақтың әлеуметтiк ойшылдары туралы айтуға тырысам. Оқулықтардың бәрi орыс немесе Батыс ойшылдарын дәрiптейдi ғой. Қазақстанда әлеуметтанушылар болмаған секiлдi. Мәселен, Шоқан Уәлихановтың қалыптасуына көбiрек мән бердiк. Олар Шоқанды Шоқан еткен орыс мәдениетi деген пiкiрде. Мен айтам, Шоқанның Шоқан болғанына әсер еткен оның әжесi, анасы. Қазақ ертегiсiмен, эпосымен қазақы рух берген. Бұл адамды ойлауға күш беретiн қасиетi бар тәрбие. Соның негiзiнде Шоқан жастай ғалым болды.

Қазiргi балалардың анасы да, әжесi де бар. Бiрақ, ертегi естiп, эпос тыңдап өспеген буын. Олар басқа мәдениеттi де бiлмейдi. Орысша сөйлеп өскенi болмаса, Пушкиндi, Достоевский мен Толстойды бiле бермейдi. Егер бiлетiн болса өзара әдеби байланысы бар Абай мен Шоқанды да бiлер едi. Демек, бұлар маргиналдар. Қазақтан кеткен, басқа мәдениетке жетпеген.

– Бұлар көп пе?

– Бұлар көп те, негiзiнен қаржылы топтардың балалары. Бiздiң университеттегi ақылы оқудың 90%-ы қазақ балалар. Қазақ тобының балалары аз. Себебi, қазақтың әлеуметтiк жағдайы баласын ақылы оқытуға мүмкiндiк бермейдi. Бiз бұл балаларды қалай төлтума мәдениетiмiзге қарай бұрамыз? Бұлар қазақ болуға мүдделi. Олар он жылдың iшiнде қазақша үйренемiн деп құлшынып отыр. Мен оларға «егер шын мәнiнде үйренуге деген құлшынысың болса, он жыл деп кейiнге қалдырма. Бiз 20 жыл бойы үйрене алмай отырмыз. Сондықтан, бүгiннен бастап кiрiсе бергенiң жөн. Ертең заңгер болсаң саған екi тiлде iс жүргiзу қажеттiлiгi туындайды. Демек, қазақ ретiнде де, маман ретiнде де мемлекеттiк тiлдi үйренуiң қажет» деп едiм ойланып қалды. Кейбiр әлеуметтiк зерттеулерге қарағанда, қазақ ата-аналар балаларының қазақша бiлiм алғанын қалайтынын айтқан. Алайда, өздерi мемлекеттiк тiлдi бiлмейтiндiктен олардың сабағына жәрдем ете алмаймыз деген қорқыныштың басым екендiгiн және сол қорқыныштың жетегiнде баласын орыс мектебiне бергендiгiн жеткiзген. Демек бұған дейiн қалыптасып қалған орысшылдық инерциямен әлi күнге дейiн келе жатырмыз. Рухани деградацияның түп-тамырының өзi осында жатыр.

– Мұхтар Шахановтың деректерiне сүйенсек, өз ана тiлiнен мақұрымдардың саны 60%-ға жеткен екен.

– Оны айту қиын. Соңғы санақ бұның нақты санын көрсететiн болар. Бiрақ, осындай құбылыстың бары рас. Шын мәнiсiнде, менiң ойымша, егер де мемлекеттiк тiлдi бiлудi жастардан талап ететiн болса, олар бұған бейiм. Қалай дегенмен де, мен депутаттардың арасында емес, жастардың арасында жүрмiн ғой. Егер, заңда кез келген мемлекеттiк қызметке орналасуға ниеттi жастардан мемлекеттiк тiлдi бiлу талап етiледi делiнсе, ешкiм бұған қарсы болмайтын секiлдi. Бiрақ заңды қабылдайтын, қолында билiгi бар адамдар ұлттық болмыстан ажыраған адамдар. Ол министрлер, депутаттар, үкiмет мүшелерi – арғы түбi дүбәраланған ұрпақтың өкiлдерi. Өзiнiң қара басының да, бала-шағасының да тағдырына бола да қазақ тiлiн қолдамай отыр. Ұлттың тағдыры осы дүбәра ұрпақтың қолында кетiп қалды.

– Сiздер Парламентте отырған кезде ұлт мәселесi, мемлекеттiк тiлдi төрге оздыру мәселесiне байланысты талас-тартыстар жиi болып тұрушы едi. Мына сайланымдағы депутаттар тым келiсiмпаз. Үкiметтiң ұсынған жобларын үнсiз мақұлдап қабылдай беретiн болып барады. Жалпы, билiкте жыл өткен сайын ұлттың сойылын соғушылардың саны азайып барады. Бұған не дейсiз?

– Мысалы, бiреудi министр еткенде, оның пәленше тiл бiлетiндiгiн айтып мақтайды. Шын мәнiсiнде ол қазақ тiлiнен басқа пәленше бiледi екен. Қазақ тiлiн бiлмейтiн адамды министр ету – ұлтқа және халыққа деген салқындықтың көрiнiсi. Бiреудi шетелге елшi ғып жiбередi. Ол барған елiнiң тiлiн беске бiледi. Бiрақ, өз елiнiң тiлiнен мақұрым. Сосын ол елдiң бiздiң елге деген құрметi азаяды. Көптеген елшiлердiң мемлекеттiк тiлдi бiлмеуi сол елдердiң қазақ туралы, қазақ мәртебесiнiң төмендiгi туралы пiкiрiн қалыптастырады. Шетелдiктердiң қай-қайсысы да мемлекеттiк тiлдерiн жоғары бағалайды.

ПРЕЗИДЕНТТIҢ ТАПСЫРМАЛАРЫ ЖОЛ ОРТАДА ҚАЛЫП ҚОЯДЫ

– Жақында саяси мәнi жағынан ерекше «Қазақ Елi» ескерткiш кешенiнiң толықтырылып ашылғанын бiлесiз. Бiрақ, сол мемориалды-кешенде қазақтың мемлекетшiл тұлғалары орын алған жоқ. Мысалы, Қазақ хандығының негiзiн қалаған Керей мен Жәнiбек бой көрсетпедi. Есiм хан, Хақназар хан, Тәуке хан, Қасым хан, Абылай хан, қазақтың азаттығы жолында бел шешпей 10 жыл бойы күрескен Хан Кене, Алаш қайраткерлерiнiң бiр де бiреуiнiң бұл ескерткiштен орын алмауы нелiктен деп ойлайсыз?

– Бұндай әңгiмелердi мен де көп болды естiгенiме. Қазақ хандығының негiзiн қалаған Керей мен Жәнiбек, ХХ ғасырдың басындағы алаш ойшылдары, күнi кеше өмiрден өткен Қонаевтардың бұл ескерткiштен орын алмағаны маған да таң болып отыр. Бұны өзге емес халық айтып отыр. Халық айтса қалт айтпайды. Орыстың тарихын сонау Александр Невскийден бастайтыны секiлдi, бiздiң де саяси тарихымыздың бастау алар бұлағы болуы керек.

– Жалпы, жаңаша тарихи сана қалыптастыру iсi бiзде неге қолға алынбайды? Бiз Қазақ хандығының негiзiн құраған хандар жайында неге үнсiзбiз, неге Қазақ хандығының 550 жылдығы атаусыз қалды? Алаш қозғалысының 90 жылдығы неге жетiм қыздың тойындай күйде өтедi?

– Тарих — өте құдiреттi ғылым. Бүгiнгi басты ғылым да осы тарих. Әр заманда елiмiзге еңбек еткен, тер төккен адамдарымыздың тұлғасын зорайту керек. Бұл бүгiнгi ел басқарып жүрген адамдарға көлеңкесiн түсiрмейдi. Бұған кiм кiнәлi? Мен айта алмаймын.

Қазақстан халқы ассамблеясының I сессиясында 1995 жылы Елбасымыз Нұрсұлтан Әбiшұлы Министрлер Кабинетiнiң жанына Ұлт және тiл дербес комитетi болуы керек деген ұсыныс айтқан болатын. Содан берi 15 жыл уақыт өттi. Ұлтқа, тiлге қарсы адамдар оны дербес комитет құру былай тұрсын, Мәдениет және ақпарат министрлiгiнiң басқармасы деңгейiне дейiн төмендеттi. Бүгiнде Тiлдер комитетi болып отыр. Мен сол кезде осыдан үлкен бiр үмiт күткен едiм. Ұлт, тiл жөнiндегi комитет Қауiпсiздiк комитет деңгейiндегi құдiреттi орган бола ма деп ойлаған едiм. Ассамблеяның биылғы жиынында Дiн мәселелерi жөнiндегi агенттiк құру туралы идея көтерiлдi. Ол да орта жолда қалып қоймаса игi едi.

Бiр жағынан билiкте отырғандар ұлттық қайраткерлерiмiздi насихаттауға енжар. Өйткенi, бұл кәдiмгiдей еңбектi, iзденудi, ұйымдастыруды талап ететiн болады. Бiзде ұлықтауды қажет ететiн тұлғалар көп. Айталық, Жұмабай Тәшенов те бүгiн ұмыт қап барады. Шын мәнiсiнде ұлттық негiздегi диссиденттiң бiрi – осы Тәшенов болатын. Осылардың барлығын ескермей отырғанымыз ұлттық негiздегi тарихи сананы қалыптастыруға тым құлықсыздығымызды бiлдiредi.

– Жалпы, қазақ тiлiнiң мемлекеттiк мәртебе алғанына 20 жыл толды. Қоғам билiктен осы айтулы датаға байланысты тосын сый күткен едi. Алайда, ойлағанымыздай болмады. Керiсiнше, орыс тiлiнiң күнiн күйттеп кеттiк. Мына түрiмiзбен тағы бiр 20 жылды артқа тастап, әлi де уақыт керек деп қарап отыратын сияқтымыз. Ал, тәуелсiздiкпен құрдас ұрпақтарымыз өзге мәдениеттiң жетегiнде кетiп барады…

– Бiз айтып отырған ассамблеяның ХV сессиясында тағы бiр жақсы пiкiр айтылды. Солтүстiк Қазақстан облысынан келген жас орыс қызы, қазақ тiлi – университетте тек I курста ғана үйретiлетiндiгiн айтты. Университет бiтiргенде ол үйренгенiмiздi ұмытып шығамыз дедi. Демек, мемлекеттiк тiлдi қалай үйрету жайлы ақылды өзге ұлт өкiлдерi айта бастады. Бiрақ, бұл бұған дейiн талай айтылған пiкiр. Себебi, сен географсың, заңгерсiң, экономиссiң – саған қазақ тiлiнiң қажетi жоқ деген пiкiр басым. Ал, сен қазақ тiлiн бiлмей қандай маман болсаң да алға жүре алмайсың деген сана қазiргi буынның санасына сiңiрiлген жоқ.

Бiр кезде этно мәдени тәрбиелеу концепциясы қабылданған. Сол ұмытылды. Сол концепция менiң қолымда әлi бар. Идеясы өте тамаша.

– Жалпы, ұлт пен тiл мәселесiнiң айтылғанына 20 жылдай уақыт болды. Тәуелсiздiк алған күннен бастап, әңгiме болған. Бiрақ, әлi нәтижесi көрiнбейдi. Кейде айтыла берген, бiрақ, оңды нәтижесi болмаған нәрсенiң жұртты мезi ететiнi де болады. Бұл әңгiме қаншаға дейiн созылады деп ойлайсыз?

– Бiрiншiден, жалықпау керек. Бұл әңгiме күн тәртiбiнен түспеуi керек. Егер, бұл әңгiменi бiз жалғастырмасақ, нигилистер күш алып кетедi. Онымен қоймай бiзде нигилистер өте көп, әрi билiк солардың қолында. Мен өз басым шетелдiң ұлттық мемлекеттерiнiң, әсiресе, Латын Америкасы мен Азия елдерiнiң аз-кем тәжiрибесiн зерделеп көрдiм. Ең бiрiншi орында әлеуметтiк қысым тұрады. Қоғам әр уақытта қысым жасап тұруы керек. Мысалы, Алматыда өткен мемлекеттiк тiлдi қолдау жөнiндегi акция да керек. Мұндай қысымсыз бұл мәселе аяқасты болып қала бередi. Мүмкiн бүгiнгi азды-көптi қол жеткiзген жетiстiктерiмiздiң өзi осы әлеуметтiк қысымның арқасында болған шығар. Айталық, қазақ мектептерiнiң көбеюi, iс-қағаздарының қазақшалануы, т.т. Депутат кезiмiзде осы мәселелердi қозғағанда, халыққа сенген едiк. Егер, халық бiздi қолдап-қолпаштап кетпесе, айтар едi: «Сен саяси ұпай жинап жүрсiң. Сен жалғызсың, халық сенi қолдап жатқан жоқ» деп. Сондықтан, қалай болғанда да, қысым керек. Бұл мәселенi әр уақытта, әр қырынан, әртүрлi деңгейде көтерiп тұру керек. Қажуға, жалығуға болмайды.

– Тағы бiр әңгiмелерге құлақ асатын болсақ, қазақ электоратынан орыс электоратының әлеуметтiк қысымы басым. Сондықтан да, билiк орыс электоратымен санасуға мәжбүр дегенге саяды. Бұл қаншалықты шындыққа саяды?

– Орыс электораты бiртектi емес. Қазақстандағы орыстар өз тағдырын президентпен байланыстырады. Сайлауға белсендi түрде қатысады. Басқа саяси тұлғаларды бiлмейдi. Бiрақ, шын мәнiсiнде халықты ұлтына қарамай, жасына қарамай барлығын қазақ халқының мәдениетiмен, қазақ халқының кеңдiгiмен парасатымен байланыстыруымыз керек. Уақыт бiр орнында тұрмайды. Қандай заман болса да, қазақ халқы ешкiмге қысым жасамайтындығын, бұлардың алаңсыз өмiр сүре беру керектiгiн айтуымыз керек. Өкiнiшке қарай, бұл қазiр айтылмайды. Жақында жастармен бiр кездесуде болдым. Бұлар да Конституция бар екенiн, ұлтаралық қатынастарды реттейтiн заң бар екенiн, оның артында мемлекет құрушы қазақ ұлты тұрғанын, елiмiзде диаспора өкiлдерiнiң тұрғанын, билiк қалай ауысса да ешқандай арандатушы қадамдар жасалмайтындығын бiлмейдi. Сондықтан, осы жағын баспасөз бетiнде көбiрек халыққа насихаттау керек.

– Сiз 2007 жылғы сайлау кезiнде «Ақ жол» партиясына өткен едiңiз. Қазiр соның құрамында барсыз ба?

– Иә.

– Осы уақытқа дейiн кезектен тыс сайлау өтедi деген пiкiрлер толастар емес. Егер, алда-жалда сайлау өтетiн болса, не iстейсiз? Сайлауға қатысасыз ба?

– Осы жүйе тұрғанда әдiл сайлау болмайды. Сайлаулардан жерiдiм. Оған үмiт артып жүрген ештеңем жоқ. Сегiз жыл дептутат болдым. Бiр адамға қанағат етер уақыт. Ең әуелi өзiм ұстазбын. Содан кейiн ғана партия iсiне ден қоятын боламын. Менiң жетекшiлiгiммен «Ақ жол» партиясы Қазақстан Республикасының ұлттық саясатының тұжырымдамасын дайындадық. Бiрақ, бұл сайлау үшiн емес. Елдi ағарту мақсатында. Оны билiктiң қолдап, қолпаштап кетпейтiндiгiн де бiлемiз. Сайлаудың болатынынан болмайтыны жақын. Себебi, 2006 жылы Парламент делегациясымен Бельгияға бардық. Сол жылы Бельгия ЕҚЫҰ-ға төраға екен. Бельгияның Сыртқы iстер министрiмен осы мәселе төңiрегiнде әңгiмелестiк. Сонда олардың Қазақстандағы демократияға аса мүдделi екендiгi байқалды. Ең бiрiншi айтқаны, мұнай мен газды Ресей арқылы емес, басқа бағыттар арқылы тасымалдап, Америка мен НАТО-ның Ауғанстанға жариялаған соғысын қолдаса демократиялы мемлекет болып шыға келедi екенбiз. Демек, Еуропаның да өз iшкi есебi бар. Мемлекеттер ЕҚЫҰ-ға кезегiмен төраға болады да өтедi. Бiздiкi де сол кезектi төрағалық. Бiздегi басты ұстаным – ұлтаралық татулық. Осы татулығымызға сына қағылмасын деп тiлейiк.

– Егер, сайлау бола қалса Парламентке екiншi партия ретiнде қай партия өтедi деп ойлайсыз? «Азат» партиясы мен Жалпы ұлттық социал-демократиялық партия бiрiгiп, олардың қатарына Тоқтар Әубәкiров қосылды. «Азат» пен «Ақ жолдың» қайсысының мүмкiншiлiгi мол?

– Бұл сайлаудан әр партияның да өз дәмесi бар. Ал, сiз айтып өткен екi партияның бiрiгуi – жоғарыдан, төменнен емес. Кезiнде «Азаматтық» партия жоғарыдан «Отанға» қосылған едi. Сол кезде Ақтөбе облысындағы Азаматтық партияның мүшелерi бiздi сыртымыздан «Отанға» қосты. Бiздiң пiкiрiмiздi ешкiм сұраған жоқ, сондықтан «Отанға» дауыс бермеймiз деп терiс айналды. Сол секiлдi бiреуi Жармахан Тұяқбайды сыйласа да, Болат Әбiловтi сыйламауы мүмкiн. Немесе керiсiнше. Демек, бұл партияның қосылуын екi партияның электораттарының қосылуы деп түсiнбеген абзал. Екi партия өзара қосылуы арқылы электоратынан айрылып қалуы мүмкiн. Дегенмен, қаржысы мол партия. Ал, бұл сайлаудан «Ақ жол» да дәмелi.

Дегенмен, бiр нәрсе айқын – мерзiмiнен бұрын сайлау болмайды.

– «Ақ жолды» жалған оппозиция деп айыптау басым ғой. Бұған не дейсiз?

– Мен бұл партияға енгенiме 2 жылдан астам уақыт болды. Жалпы, осы әңгiменi партияға мүше болардан бұрын да естiген едiм. Партия жетекшiсi Әлихан Бәйменовтен бұл мәселе жөнiнде де сұрап бiлдiм. Бұл партия бiрыңғай билiктi жамандамайды. Қолынан келгенше, жақсыны жақсы дейдi, жаманды жаман дейдi. Егер, билiктi мақтаса, оппозиция «Ақ жол» билiк жағына шығып кеттi дейдi, билiктi сынай бастаса билiк «Ақ жол» оппозицияға кеттi дейдi. Қалай дегенмен де, «Ақ жол» центристiк бағыттағы партия. Билiк «Ақ жолды» басынан сипай қойғалы отырған жоқ. Ол айқын.

– Сiз бiр сұхбатыңызда «Болашақта Қазақстан деген керемет мемлекет болар-ау, бiрақ, сол мемлекетте қазақ тiлi бола ма жоқ па, бұл мен үшiн күмәндi» деп едiңiз. Қазiр де осы күмәнмен жүрсiз бе?

– Осы күмәнмен жүрмiн. Себебi техника мен технологияның дамуы мүмкiн. Сол қарқынмен ұлттық идея, елдiң ұлт болып, мемлекет болып, белгiлi бiр мәдениетке көшуi күрделi мәселе. Сондықтан, 2030 жылы қарнымыз тоқ, қадiрiмiз жоқ ұлт боламыз ба деген қаупiм сейiлген жоқ.

– Сiздiңше, қазақ бұған сондай бейжайлық танытатын бола ма?

– Соңғы ұрпақ негiзiнен орыстанған, батыстанған ұрпақ. Қазiр билiк басында отырған да осы ұрпақ. Намыссыз ұрпақ бұнымен келiсуi де мүмкiн. Халықты азды-көптi экономикалық табыстың мұнайдың қаржысымен баурап алып, ұлтсыздар күш алып, ұлтшылдар аяқасты болуы мүмкiн. Мен қазақты үшке бөлемiн: нағыз саналы ұлтшылдар, дүбара ортада жүргендер және ұлтсызданғандар. Бүгiн күш алып тұрған ұлтсыздар мен екi ортада жүрген дүбәралар. Ертең олар күш бермей кетуi мүмкiн.

– Қойды да бауыздарда тұяқ серпидi ғой. Сол секiлдi қазақ та бiр тұяқ серпiр…

– Тұяқ серпер, бiрақ, қойды бәрiбiр бауыздайды ғой, кеттi ғой құрбан болып, ұлт та солай болуы мүмкiн ғой.

Әңгiмелескен Есенгүл КӘПҚЫЗЫ

Редакция таңдауы

Балалар әдебиеті: есейген қаламгер ме, балалар ма?

Балалар әдебиеті – әдебиеттің ең бір елеулі саласы. Халқымызда ежелден балалар әдебиетінің бай фольклорлық үлгісі болды. Ертегі, жаңылтпаш, мазақтама, жұмбақ, т.б. Мұндай қызықты нәрселердің...

Қысқа жіп күрмеуге келмей…

Былтыр жыл соңында Дүниежүзілік банк Қазақстанда кедейлер саны 1,5 млн адамға көбеюі мүмкін деген болжам жасады. Сарапшылар 2020 жылы Нұр-Сұлтан мен Алматы қаласы тұрғындары...

Латынграфикалы қазақ әліпбиі: кірме терминдерді жазудағы ұстанымдар

2019 жылғы қазанда Ұлттық кеңес­тің кезекті отырысында Қазақстан Республика­сы­ның Президенті Қ.Тоқаев ғалым­дар­ға жаңа қазақ ұлт­тық латынграфикалы әліпбиін же­тілдіруді тап­сыр­ған болатын. Ал 2021 жылғы 28...

Тәуелсіздік күнтізбесі

1992 жылғы 5 наурызда Қазақстан Республикасы мен Мысыр Араб Республикасы арасында дипломатиялық қаты­нас орнады. 1993 жылғы 5 наурызда Қазақстан Республикасы Прези­дентінің «Мемлекеттік холдингтік компаниялар туралы»...
stroitelnyj pesok e1499924523797

Әлемде адам тіршілігі үшін қажетті негізгі тауарлардың бірі таусылуға жақын

Дүние жүзінде адам тіршілігі үшін маңызды тауарлардың бірі — құмның тапшылығы сезіле...
kogda otkrojutsja fitnes kluby v rossii 1591470414895979029

Бас санитардың жаңа қаулысы шықты

ҚР ДСМ Бас мемлекеттік санитар дәрігері Ерлан Қиясовтың жаңа қаулысы жарияланды.  Жаңа қаулыға...
myaso kolbasy ovoshhi zelen kapusta pomidory limon shashlyk shpazhki palochki sosiski podzharennye pomidor ogurec

Дәрігер әйел адамның денсаулығына қауіп төндіретін ең зиянды өнімдерді атады

Ресейлік диетолог Наталья Круглова әйел адамның денсаулығы мен сұлулығы үшін ең қауіпті...

Жаңалықтар

Әлемде адам тіршілігі үшін қажетті негізгі тауарлардың бірі таусылуға жақын

Дүние жүзінде адам тіршілігі үшін маңызды тауарлардың бірі — құмның тапшылығы сезіле бастады. Құм судан кейінгі ең көп сұранысқа ие ресурс болып саналады, деп...

Бас санитардың жаңа қаулысы шықты

ҚР ДСМ Бас мемлекеттік санитар дәрігері Ерлан Қиясовтың жаңа қаулысы жарияланды.  Жаңа қаулыға сәйкес, қылмыстық-атқару мекемелерінде санитариялық-дезинфекциялық режимді сақтау алгоритмі» атты 24-қосымшада 4-тармақ өзгертілді. «4. Маскаларды...

Дәрігер әйел адамның денсаулығына қауіп төндіретін ең зиянды өнімдерді атады

Ресейлік диетолог Наталья Круглова әйел адамның денсаулығы мен сұлулығы үшін ең қауіпті тағам түрлерін атады, деп хабарлайды Lenta.ru. Дәрігердің сөзінше, әйелдер жейтін тағамының калориясына мән...

Елорда асханаларының бірінде өрт шықты (видео)

"5 наурыз күні сағат 11.48-де өрт сөндіру бөлімнің қызметкерлері шұғыл түрде Достық көшесінде орналасқан "Избушка" дәмханасына аттанды", – делінген астаналық төтенше жағдайлар департаментінің хабарламасында. Тұрғын...

«Қазақалтын» кенішінен 122 миллион теңгенің алтыны қолды болды

Ақмола облысында «Қазақалтын» кенішінен 122 миллион теңгенің алтыны ұрланды, деп хабарлады zakon.kz. «Ақмола облыстық полиция қызметкерлері 2 наурызға қараған түні «Қазақалтын» АҚ-қа тиесілі катодты алтынды ұрлау...

Орыс тілінде сөйлеген депутат партия қатарынан қуылды

Украинада Харьков облыстық кеңесінің депутаты Александр Дорошенко орыс тілінде сөз сөйлегені үшін  партия қатарынан шығарылды, деп хабарлайды РИА Новости. "Еуропалық ынтымақтастық" партиясы баспасөз қызметінің мәліметінше, ...

Жамбылда 38 елді мекенді қызыл су басуы мүмкін

Жамбыл облысында 38 елді мекен су астында қалуы мүмкін. Олардың басым көпшілігі су қоймаларының маңайында орналасқан. Егер көктемде күн күрт жылып, таудағы қар ерісе...

Елімізде жаңа мереке пайда болды

ҚР Премьер-Министрі Асқар Мамин «Қазақстан Республикасындағы мерекелік күндердің тізбесін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2017 жылғы 31 қазандағы № 689 қаулысына толықтыру енгізетін бұйрыққа...

«Алаяқтардың қолына түсуі мүмкін»: Маман телефоннан қандай хабарламаларды жойып отыру керегін айтты

"Цифрлық платформалар" автономды коммерциялық емес ұйымының бас директоры Арсений Щельцин смартфоннан қандай хабарламаларды өшіріп отыру керегін айтты, деп хабарлады РИА Новости.     Маманның айтуынша, телефоннан...

Алматылық оқушы халықаралық математика лигасында топ жарды

Алматы қаласындағы «Білім-Инновация» мамандандырылған лицейінің 9-сынып оқушысы Нұрасыл Бейсенбай  The Math League – Халықаралық математика лигасында топ жарды, деп хабарлайды Алматы арнасы.  Олимпиадаға әлем бойынша...

Өр тұлғалы өңір басшысы

Күрделі кезеңдерде республикамыздың бес облысының әкімі болған, Елбасының сенімді сардарына айналған Бердібек Сапарбаевтың атқарған еңбегін, көзбен көріп, көңілге түйген сол облыстардың халқы әлі күнге...

Қасым-Жомарт Тоқаев түрік халқына көңіл айтты

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев «Кугар» әскери тікұшағының апатқа ұшырап, бірнеше адамның қаза болуына байланысты Түркия Президенті Реджеп Тайип Ердоғанға Қазақстан халқының және жеке өзінің...

8 наурызға 18 кітап

Көктемнің алғашқы шуақты мерекесі жақындаған сайын көпшілігімізді, әсіресе ер-азаматтарды жақындарыма «не сыйласам?» деген сауал мазалайтыны белгілі. Кітап сыйлаңыз. Жақсы таңдалған құнды кітап басқа жанның...

Елімізде мұнай және газ-химия саласында 5 зауыт салынады – министр

Энергетика министрі Нұрлан Ноғаев 2025 жылға дейін елімізде мұнай және газ-химия саласында 5 зауыттың құрылысы аяқталатынын айтты. Мемлекет басшысы Үкіметтің кеңейтілген отырысында мұнай және газ-химия...

Қазақстанда әйелдер мемлекеттік қызметтерді алуға аз жүгінеді

Халықаралық әйелдер күні қарсаңында Азаматтарға арналған үкімет мемлекеттік қызметтерге қанша әйел жүгінетінін есептеп көрді. Белгілі болғандай, 2020 жылы мемлекеттік корпорацияға түрлі қызметтерді алу үшін 6,2...

8 наурыздан бастап Өзбекстанға жаңа әуе рейсі ашылады

2021 жылғы 8 наурыздан бастап «SCAT» әуе компаниясы Ақтау және Үргеніш қалалары арасында аптасына 2 рейс орындай бастайды, – деп хабарлады ҚР ИИДМ баспасөз...

АҚШ ғалымдары коронавирус инфекциясын қоздыратын қан тобын анықтады

АҚШ ғалымдарының зерттеуі бойынша, ІІ қан тобының иелері коронавирус инфекциясының жұқтыруға «бейім» келеді. Гаврард медициналық мектебінің «Бригэм энд уименз» клиникасында қызмет ететін ғалымдардың бұл...

Коронавирус: 226 адамның жағдайы ауыр

5 наурыздағы мәлімет бойынша, Қазақстанда 18 882 адам короновирус инфекциясынан (13 236 КВИ+ және 5 646 КВИ-) емделіп жатыр. Денсаулық сақтау министрлігінің Telegram каналында олардың...

Ауа райының бұзылуына байланысты 7 өңірде көлік қозғалысы шектелді

ҚР ИИДМ баспасөз қызметінің мәліметінше, республикалық маңызы бар жолдардың төмендегідей учаскелерінде қозғалысқа шектеу енгізілді. Ақмола облысында: 1. 03.03.2021 ж. сағат 16.00 «Жезқазған-Петропавл» автожолының 377-536 шақырымында,...

Ақылы автожолдарда көлігі бұзылған жүргізушілерге тегін көмек көрсетіледі

«ҚазАвтоЖол» Ұлттық компаниясы ақылы автожолдарда жанармайы таусылған немесе автокөлігі бұзылған жүргізушілерге көмек тегін көрсетілетінін мәлімдеді. Павлодар облысының Павлодар, Екібастұз, Ақсу, Аққулы, Железин және Тереңкөл аудандарында...

5 наурыз: еліміздің тарихында қандай айтулы оқиғалар болды

Осыдан 25 жыл бұрын, яғни 1996 жылы 5 наурызда Ақмола облыстық қазақ музыкалық-драма театры «Ақан сері-Ақтоқты» пьесасының (режиссер Ж. Омаров) қойылымымен ашылды. Сол жылы...

Елордада ауа райының бұзылуына байланысты оқушылар қашықтан оқиды

Нұр-Сұлтан қаласының Білім басқармасы бүгін ауа райының күрт бұзылуына байланысты мектеп оқушылары мен колледж студенттері қашықтан оқыту форматына көшірілгенін хабарлады. «Нұр-Сұлтан қаласының Білім басқармасы хабарлайды:...

ШҚО-да дүкенге маскасыз кірген адамға айыппұл салынды

Шығыс Қазақстан облысының 5 ауданында карантиндік шектеуді бұзғандар тіркелді. ШҚО Ақпарат орталығының мәліметіне сүйенсек, мониторингілік топтар Шемонаиха ауданында 74 нысанға тексеру жүргізіп, ереже бұзудың 1...

Өткен тәулікте 857 адам коронавирус жұқтырды

Қазақстанда өткен тәулікте 857 адамнан коронавирус анықталды, – деп хабарлады coronavirus2020.kz. Аймақтар бойынша: Нұр-Сұлтан қаласы - 132, Алматы қаласы - 134, Шымкент қаласы - 27,...

Еліміздің басым бөлігінде қар аралас жаңбыр жауады – Қазгидромет

5 наурыз күні Қазақстанның басым бөлігіне әлі де Солтүстік-Батыс циклонның әсері сақталады, жаңбыр мен қар түрінде жауын-шашын күтіледі, – деп хабарлады «Қазгидромет» РМК. Республиканың оңтүстік...

Абай атындағы университет үздіктер қатарына енді

Абай университеті екі бағдарлама бойынша QS World University Ranking by Subject-2021 рейтингінде топ-250 үздіктер қатарына енді. Абай атындағы ҚазҰПУ алғаш рет «QS World University Ranking...

Кремль: «Cанкцияның әсері де, мағынасы да жоқ»

АҚШ-тың "Навальныйдың ісі" бойынша жаңа санкциялары екіжақты қатынастарға "қатты әсер етеді", қазірдің өзінде "жағдай нашар". Бұл туралы Кремльде айтылды. АҚШ-та Ресейдің жаппай қырып-жоятын қару бағдарламасын...

«Құтадғу біліктің» жаңа аудармасы оқырманға тарту етілді

Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «Отырар» кітапханасында Жүсіп Баласағұнның «Құтадғу білік» еңбегінің жаңа аудармасының таныстырылымы өтті. Қарахандар дәуірінде 1069 жылы жазылған құнды жәдігер...

Министрлік коронавирус «гүл арқылы жұғады» деген ақпаратқа түсінік берді

Коронавирус инфекциясы гүл арқылы жұғады деген ақпарат жалған. Бұл туралы Денсаулық сақтау министрлігінің санитарлық-эпидемиологиялық бақылау комитеті өкілдері айтты, - деп хабарлайды Tengrinews.kz тілшісі. Департамент мәліметіне қарағанда, Желіде...

Балалар әдебиеті: есейген қаламгер ме, балалар ма?

Балалар әдебиеті – әдебиеттің ең бір елеулі саласы. Халқымызда ежелден балалар әдебиетінің бай фольклорлық үлгісі болды. Ертегі, жаңылтпаш, мазақтама, жұмбақ, т.б. Мұндай қызықты нәрселердің...

Бішкекте қандасымызға арналған музыкалық кеш өтті

1 наурызда  Бішкектегі К.Молдобасанов атындағы Қырғыз ұлттық консерва­тория­сында Қыр­ғыз Республикасындағы қазақтардың арасынан шық­қан талантты әнші, қырғыз елінің  мә­дениетіне еңбек сіңірген қайраткер Ержан Му­синді еске...

Енді WhatsApp-тың компьютерлік нұсқасында бірнеше адаммен видео арқылы сөйлесуге болады

WhatsApp мессенджерінің компьютер арқылы қосылатын нұсқасында бірнеше адам видео және аудио байланыс арқылы сөйлесе алады, - деп хабарлайды Tech Crunch. Аудио және видео қоңыраулар шифрлау арқылы...

Ауылдағы іскер әйелдерге 4000 доллар қайтарымсыз грант беріледі

Ауылды жерлерде кәсіпкерлікпен айналысатын әйелдердің 4000 доллар қайтарымсыз грант ұтып алу мүмкіндіктері бар, деп хабарлайды Аtameken Business.     https://youtu.be/rIWRXS-QT2Q Ол үшін өз ісіңізді ашуға деген...

2020 жылы Қазақстанда 48 ірі сүт фермасы іске қосылған

Өткен жылы ауыл шаруашылығы саласында импорттық өнімдерді алмастыру жоспары бойынша Қазақстанда 48 тауарлы сүт фермасы, 3 ет комбинаты іске қосылды. Бұл туралы Ауыл шаруашылығы...

Пандемия кезінде гендерлік теңсіздік күшейді – ДДСҰ

Пандемия Еуропадағы гендерлік теңсіздікті күшейтті. Бұл туралы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДСҰ) Еуропалық аймақтық бюросының директоры Ханс Клюге бейсенбі күні Facebook-те жарияланған Копенгагенде өткен...

Украина коронавирустың үшінші толқынына дайындалуда – Премьер-министр

Украина премьер-министрі Денис Шмыгаль елде COVID-19 үшінші толқынының басталғанын мәлімдеп, келесі локдаунның мүмкіндігін жоққа шығармайтынын айтты.  Укринформ сайтының мәліметінше, Денис Шмыгаль жағдайды бейімделген карантин құралдарымен...

Қысқа жіп күрмеуге келмей…

Былтыр жыл соңында Дүниежүзілік банк Қазақстанда кедейлер саны 1,5 млн адамға көбеюі мүмкін деген болжам жасады. Сарапшылар 2020 жылы Нұр-Сұлтан мен Алматы қаласы тұрғындары...

Еліміздегі мешіттер қазақы стильде болуы керек – Бас мүфти

Елордада Бас мүфти Наурызбай қажы Тағанұлының төрағалығымен Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы жанынан құрылған Қазақы стильдегі мешіт құрылысы бойынша жұмыс тобының алғашқы мәжілісі өтті, –...

«Nur Otan»: Түркістанның тазалығына жауапты көпбалалы аналар ардақталды

Бүгін «Nur Otan» партиясының Түркістан облыстық филиалында 8 Наурыз – әйелдердің халықаралық мерекесіне орай, бір топ көпбалалы анаға құрмет көрсетілді. Партияның «Бақытты отбасы» жобасы...

Жаңа орда құратын ұрпақ тәрбиелегіміз келеді

Парасат ТАНЕН, Orda Gen жобасының директоры: Тәуелсіздіктің ақ таңында дүниеге келген сәбилердің емін-еркін ойланып, жан-жақты дамып, қазақы мінез қалыптастыруына ертегі арқылы жол ашу – Orda...

Жасотандықтар мереке қарсаңында жас аналарға құрмет көрсетті

8 наурыз қарсаңында жасотандықтар Нұр-Сұлтан қаласындағы №2 көпбейінді орталық аурухананың акушерлік бөлімнің нәзік жанды қызметкерлері мен аналарын құттықтады. «Jas Otan» ЖҚ жетекшісі Нұржан Жетпісбаев: «Әйелдер күнімен...

Өскеменде баланы еденге лақтырған тәрбиешіге іс қозғалды (видео)

Өскемен қаласындағы «Арман» балабақшасының тәрбиешісіне қатысты қылмыстық іс қозғалды. ШҚО әкімдігінің баспасөз қызметі мәлімдегендей, 3 наурызда облыстық білім басқармасына хабарласқан ата-ана «Арман» балабақшасындағы «Еркетай» тобы...

Латынграфикалы қазақ әліпбиі: кірме терминдерді жазудағы ұстанымдар

2019 жылғы қазанда Ұлттық кеңес­тің кезекті отырысында Қазақстан Республика­сы­ның Президенті Қ.Тоқаев ғалым­дар­ға жаңа қазақ ұлт­тық латынграфикалы әліпбиін же­тілдіруді тап­сыр­ған болатын. Ал 2021 жылғы 28...

Тәуелсіздік күнтізбесі

1992 жылғы 5 наурызда Қазақстан Республикасы мен Мысыр Араб Республикасы арасында дипломатиялық қаты­нас орнады. 1993 жылғы 5 наурызда Қазақстан Республикасы Прези­дентінің «Мемлекеттік холдингтік компаниялар туралы»...

Алма ҚҰНАНБАЕВА, Стэнфорд университетінің профессоры: Америкалықтар қазақтың киіз үйіне келіп, күйін тыңдауға құмар

АҚШ-тағы әлемге әйгілі Стэнфорд университетінің профессоры Алма Құнанбаева көп жыл бойы америкалық студенттерге қазақ мәдениеті туралы лекция оқыған. Сонымен қатар ол Беркли қаласында Орта...

Ақмола облысында шахтада топырақ басып қалған жұмысшылар құтқарылды

Ақмола облысында шахтада топырақ үйіндісінің астында қалған екі жұмысшы құтқарылды. Oблыстық ТЖД баспасөз қызметінің мәліметінше, оқиға 4 ақпан күні Астрахан ауданындағы «Айна – ресурс» ЖШС...

Сарқылмас сезім бұлағы

Өнер атаулы сұлулықты дәріптеуден тұрады десек, сол дәріптеудің таусылмас кені, сар­қыл­­мас шабыт көзі – әйелдер. Және бұл өнер­­дің барлық түріне тән. Ежелгі дәуірден бері...

Ақұштап БАҚТЫГЕРЕЕВА: Ақынның мақсаты – әлдекіммен қылыштасу емес, ақиқатқа көз жеткізу

8 наурыз Халықаралық әйелдер күні қарсаңында Túrkistan басы­лымы арқылы қазақ қыздарына өз ақыл-кеңесімді айтқым келеді. Басылымдарыңызды замандастарыммен қатар оқитын жас қыз-келіншектер пайдалысын көңіліне тоқып,...

Рухани жаңғыру − рух тазалығына ұмтылу

Әр дәуір өз жаңалығымен келеді десек те, ұлт ретінде қалып­тас­қан халықтың өзгермейтін бір талабы болады, ол − ру­хани тұрғыдағы біртектіліктен ажырамау. Елді ел ететін...

Енді педагогтер жұмысқа конкурс арқылы қабылданады – министр

Бүгін Парламент Сенатында депутаттар білім саласына қатысты бірнеше маңызды жаңа нормаларды қамтитын заң жобасын қарастырып, мақұлдады. Білім және ғылым министрі Асхат Аймағамбетов осы құжатта...

Қазынаның шығыны көп, кірісі аз

2020 жыл әлем экономикасы үшін сынақ жылы болды. Көрсеткіштердің бәрі кері кетті. Алыс-беріс азайып, барыс-келістің тоқтауы көп елдің қазынасын ортайтып, қарызын еселеді. Пандемия  Қазақстан...

Тәж-Махалдан мыңнан астам турист эвакуацияланды

Бейсенбі күні таңертең Үндістанның Агра қаласындағы Тәж-Махал кесенесі аумағынан кем дегенде мыңнан астам турист эвакуацияланды, – деп жазды Hindustan Times газеті. Басылымның мәліметінше, жергілікті полицияға...

Жоғарғы соттың екі судьясы қызметінен босатылды

Парламент Сенатының жалпы отырысында ҚР Жоғарғы сотының судьялары қызметінен босатылды. «Сіздердің қарауыңызға Анатолий Сергеевич Смолинді және Серік Қазбекұлы Әбнәсіровті Жоғарғы Сот судьясының қызметінен босату туралы...

Қаржы министрлігі аппаратының жаңа басшысы тағайындалды

ҚР Қаржы министрінің бұйрығымен Абзал Бейсенбекұлы Қаржы министрлігі аппаратының басшысы қызметіне тағайындалды, – деп хабарлады осы ведомствоның баспасөз қызметі. Абзал Бейсенбекұлы 1985 жылы Жамбыл облысында дүниеге...

Австралияда «жұмбақ рейстерге» билет сатыла бастады

Австралиялық Qantas әуе компаниясы бағыты беймәлім рейстердің ашылғаны туралы хабарлады. Компания "жұмбақ рейстер" деп атаған тасымалдың бұл түрі – шекаралар жабық кезде ішкі рейстерді...

Шетелден 500 млн доллардан астам қаржыға сатып алған малдың пайдасы болды ма?

Қазақстан соңғы жылдары шетелден 153 мыңнан астам асыл тұқымды мал сатып алған. Оған барлығы 500 миллионнан астам доллор жұмсалған. Бірақ сатып алып келген малдан...

Оралда көпірдің астынан жас жігіттің мәйіті табылды

Азиат пішіндес жас жігіттің мәйіті бүгін сағат 07.01-де Орал қаласына қарасты Деркөл кентіндегі көпірдің астынан табылған. Бұл туралы БҚО денсаулық сақтау департаменті хабарлады.  Жасы шамамен...

Терезеден құлап кеткен баланы құтқарған павлодарлық 1 млн теңге сыйақы алды

Павлодар қаласының тұрғыны Александр Жұмабаевқа терезеден құлаған баланы құтқарғаны үшін миллион теңге берілді. Ер адам биіктен құлап кеткен қызды қағып алуға үлгермей қалды, алайда...

Туысының үйінен соғым етін ұрлаған жамбылдық бас бостандығынан айрылуы мүмкін

Соғым етін ұрлаған жамбылдық тұрғын бас бостандығынан айрылуы мүмкін,  деп хабарлайды Polisia.kz. Ағымдағы жылдың 1 наурызында Т.Рысқұлов аудандық полиция бөліміне Көгершін ауылының тұрғыны xабарласып, үйінің...

Қазақстанда төлқұжаты жоқ 3,5 мыңнан аса адам анықталды

Қазақстанда жеке басын куәландыратын құжаттары жоқ 3,5 мыңнан аса адам анықталды. Бұл жайында Мәжіліс депутаттарының сауалына ҚР Премьер-Министрі Асқар Маминнің жауабында айтылған. «2020 жылғы қыркүйек...

Apple саңылаусыз iPhone шығарады

Apple физикалық порттарсыз жұмыс істейтін смартфон өндірісін қолға алды. Бұл туралы Appleosophy басылымы хабарлады. Дереккөздердің хабарлауынша, америкалық компанияның инженерлері iPhone-ды компьютермен синхрондаудың жаңа әдістерін жасауда....

Алматыда «Рахат» базарының 300-ге жуық саудагері наразылыққа шықты

Алматыда "Рахат" базарының 300-ге жуық саудагері өздері жан бағып отырған сауда орнының жабылуына қарсылық білдіріп, наразылыққа шықты. Айтуларынша, орнына жиһаз фабрикасын салуға рұқсат беріпті,...

Жұмыс істеуге ең қолайлы мемлекет анықталды

Әлемдегі еңбек мигранттарының ширек бөлігіне жуығы жұмыс істеу үшін Канадаға қоныс аударуды құп көреді екен. Бұл туралы BCG және The Network-тің бірлескен зерттеуінде айтылған,...

Ақмола облысының күре жолдарында көлік қозғалысы шектелді

Ауа райының қолайсыздығына байланысты Ақмола облысының күре жолдарында көліктің барлық түрлерінің қозғалысына шектеу қойылды.  4 наурыз күні сағат 07.00-де Ақмола облысында ауа райының нашарлауы (жел,...

Коронавирусты «мәңгілікке» жұқтырған алғашқы науқастар тіркелді

Америкалық дәрігерлер коронавирусты "мәңгілікке" жұқтырудың алғашқы жағдайларын анықтады, деп хабарлайды medRxiv.  Оңтүстік Калифорния университетінің мамандары вирустың іздері алты ай бойы ақ қан ауруымен ауыратын бірнеше...

4 наурыз: атаулы күндер, есте қалар оқиғалар

4 наурыз Тәуелсіз Қазақстан тарихында қандай оқиғалармен есте қалды? Еске түсіріп көрейік... 1993 жылы «Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы туралы» ҚР Заңы күшіне енді. 1997 жылы ҚР...

WhatsApp арқылы 20-ға жуық адамға 70 млн теңгеден астам залал келтірген әйел ұсталды

Ақмола полицейлері интернет-ресурстардың көмегімен пирамида ұйымдастырған алаяқты анықтады, деп хабарлайды Polisia.kz. 2021 жылдың 1 наурызында Көкшетау қаласының ПБ кезекші бөліміне Көкшетау қаласының 65 жастағы тұрғынынан...

Тұман, көктайғақ, жел: Синоптиктер ел өңірлерінде ауа райы қандай болатынын айтты

Бүгін Қазақстанның басым бөлігінде Солтүстік-Батыс циклонының өтуімен құбылмалы ауа райы сақталып, жаңбыр мен қар түрінде жауын-шашын болады. Еліміздің оңтүстігінде қатты жауын-шашын күтіледі, кей жерлерде...

28 мыңға жуық көпбалалы анаға бірреттік төлем беріледі

Шығыс Қазақстан облысында 8 наурыз – Халықаралық әйелдер күніне орай 28 мыңға жуық көпбалалы анаға бірреттік төлем беріледі. Мереке қарсаңында көпбалалы аналар 5 АЕК (14...

Елімізде темекі бағасы қымбаттайды

Ұлттық экономика министрі 2024 жылға дейін темекі бағасын кезең-кезеңмен көтеру жоспарын жариялады. Мәжілісте ЕАЭО-ға мүше елдердің темекі өнімдеріне акциздер саласында салық саясатын жүргізу қағидаттары туралы...

Моңғолия 1 мамырдан бастап шекарасын ашады

Бүгін Моңғолияның министрлер кабинеті 1 мамырдан бастап шекараны ашу туралы шешім қабылдады деп хабарлайды pavlodarnews.kz сайты. Мемлекеттік төтенше комиссия басшысы С.Амарсайханның айтуынша, премьер Л.Оюун-Эрдэнэ өткен...

Этнограф Болат Бопайұлы «Мәдениет саласының үздігі» атанды

Бүгін «Отандастар қоры» және Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының ұйымдастыруымен белгілі жазушы, этнограф Болат Бопайұлының салт-дәстүрі туралы 10 кітабының таныстырылымы өтті. Салтанатты жиынға жазушы, түрколог-ғалым Тұрсынхан Зәкенұлы,...

Денсаулық сақтау министрлігі үндеу жасады

Денсаулық сақтау бірінші вице-министрі Марат Шоранов қазақстандықтарға Наурыз мейрамын тек отбасымен тойлауға және үлкен мерекелер өткізбеуге кеңес берді. «Үлкен мерекелік іс-шаралар өткізбей, Наурыз мейрамын отбасымен...

Әзірбайжан Арменияның қанша азаматын тұтқында ұстап отырғаны белгілі болды

Арменияның диаспора істері жөніндегі бас комиссары Заре Синанян РИА Новостиге берген сұхбатында Әзірбайжанның өз аумағында жүзден астам армян азаматын әлі де тұтқында ұстап отырғанын...

Биыл 1-сынып оқушыларының құжаттарын қабылдау 1 сәуірде басталады

Бірінші сынып оқушыларының құжаттарын қабылдау 1 сәуірде басталып, 1 тамызға дейін жалғасады, деп хабарлайды ҚР Білім және ғылым министрлігі. Ведомствоның мәлімдеуінше, бұл – білім беру...

Нұр-Сұлтанда тұрақта тұрған көлік өртеніп кетті

Елорданың сол жағалауында тұрақта тұрған көлік өртеніп кетті. Бұл туралы Нұр-Сұлтан қалалық төтенше жағдайлар департаменті хабарлады. «Бүгін сағат 15:50-де Нұр-Сұлтан қалалық төтенше жағдайлар департаментінің құрамында...

Курьер жігіт 12-қабаттан құлаған сәбиді қағып алды (видео)

Курьер болып жұмыс істейтін вьетнамдық жігіт 12-қабаттан құлаған бүлдіршінді қағып алды, деп хабарлайды Daily Mail.  Нгуен Нгок Ман 12-қабаттың терезесінен құлап кеткен екі жасар бүлдіршіннің...

Нұрсұлтан Назарбаев Михаил Горбачевті мерейтойымен құттықтады

ҚР Тұңғыш Президенті - Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев Михаил Горбачевті 90 жас мерейтойымен құттықтады. Бұл туралы Қазақстанның Ресейдегі елшілігінің Instagram-дағы парақшасында хабарланды.  Құттықтауда КСРО Тұңғыш президентінің...

Саша Барон Коэн Қазақстанға келуге ниетті

Сценарист және актер Саша Барон Коэн өзінің ойдан шығарылған кейіпкері — Бораттың отаны Қазақстанға келуге дайын екенін мойындады. Бұл туралы ол "Известия" басылымына берген...

Бішкекте «Астана» халықаралық қаржы орталығының филиалы ашылуы мүмкін

Қырғызстан Президентінің елімізге жасаған мемлекеттік сапарының соңында Қасым-Жомарт Тоқаев пен Садыр Жапаров «Астана» халықаралық қаржы орталығын аралап көрді, деп хабарлады Ақорданың ресми сайты. Мемлекет басшылары...

Қазақстан Қырғызстанға әскери-техникалық көмек көрсетеді

Қазақстан мен Қырғызстан қорғаныс министрлері әскери ынтымақтастық туралы құжаттарға қол қойды, деп хабарлайды ҚР Қорғаныс министрлігінің баспасөз қызметі. Қазақстанның Қорғаныс министрі генерал-лейтенант Нұрлан Ермекбаев Қырғызстан...

Жомарт Ертаев тағы да 9 жылға сотталды

Алматыда «Bank RBK», «Qazaq Banki» және «Eurasian Bank» банктерінен 188 миллиард теңгеден астам қаражатты жымқыру ісі бойынша сот үкімі шықты. ҚазАқпараттың хабарлауынша, айыптылардың қатарында экс-банкир...

Кардиолог инфаркт алу қаупін азайтатын үш жаттығуды атады

Кардиолог және жүрек-тамыр хирургі Владимир Хорошев инфаркт қаупін азайту үшін үш жаттығуды ұсынды, деп хабарлайды РИА Новости.  Маман бірінші кезекте көбірек жаяу жүруге кеңес берді:...

Алматы облысында мас жүргізуші 4 оқушыны қағып кетті

Алматы облысында мас көлік жүргізуші 4 оқушыны қағып кетті. Әртүрлі дене жарақаттарын алған үш бала ауруханаға жатқызылды. «Оқиға 2 наурызда сағат 18:40-та Еңбекшіқазақ ауданында болған....

Илон Маск өз қаласын салуға кірісті

Америкалық кәсіпкер, Tesla және SpaceX компанияларының негізін қалаушы Илон Маск Техаста жаңа қала құрылысын қолға алды. Бұл туралы ол өзінің Twitter-дегі парақшасында мәлімдеді. "Мен Техаста...

Айға саяхат: жапон кәсіпкері бұл сапарға 8 адамды таңдап алмақ

Жапон кәсіпкері Юсаку Маэдзава сәрсенбі күні «өзін әртіс деп есептейтін» қоғамның 8 өкілін 2023 жылы Ай орбитасына алып кететінін мәлімдеді. Бұл – SpaceX фирмасы...

Алматыда Роза Бағлановаға ескерткіш қойылады

Алматы қаласы Мәдениет басқармасының хабарлауынша, Қабанбай батыр көшесінің оңтүстік бөлігі мен Байсейітова көшесінің шығыс жағында Роза Бағланованың құрметіне ескерткіш орнатылады. «12 наурызға дейін Роза...

COVID-19: елімізде ПТР тест бағасы арзандап жатыр

Қазақстанның клиникалық-диагностикалық зертханаларымен жасалған монополияға қарсы іс-шаратшеңберінде КВИ ПТР бағасы арзандап жатыр. Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігінің мәліметінше, 2021 жылғы 1 наурызда КДЗ ОЛИМП COVID-19...

Семейде жер үйден өрт шығып, 2 адам қаза тапты

ШҚО Төтенше жағдайлар департаментінің мәліметінше, 3 наурыз сағат 05:00 шамасында Белибаев көшесіндегі жеке тұрғын үй отқа оранған. Оқиға орнына шұғыл келіп жеткен өрт сөндірушілер...

Нұр-Сұлтанда қашықтан оқыған оқушылар коронавирусты көбірек жұқтырған

Нұр-Сұлтан қаласының бас мемлекеттік санитарлық дәрігері Сархат Бейсенова елорда мектептеріндегі коронавирус статистикасы туралы айтты. «2021 жылдың 1 наурызындағы жағдай бойынша, оқу жылының басынан бері мектеп...

3 наурыз: атаулы күндер мен тарихи оқиғалар

2018 жылы 3 наурызда Қазақстанның Біріккен Ұлттар Ұйымына мүше болуының 26 жылдығы аясында БҰҰ штаб-пәтерінде Қазақстанның Ядролық қаруға тыйым салу туралы шартқа қол қою...

Екібастұзда жолаушылар вагонынан өрт шықты

Екібастұзда жолаушылар вагонының темірден өзге бөлшектерінің барлығы жанып кетті. Әзірге өрт салдарынан келген шығынның мөлшері белгісіз. «2 наурыз күні сағат 13:04-те нөмірі 2-ші мамандандырылған өртке...

Өткен тәулікте елімізде 717 адам коронавирус жұқтырған

Қазақстанда өткен тәулікте 717 адамда коронавирус расталды, – деп хабарлайды coronavirus2020.kz. Аймақ бойынша: Нұр-Сұлтан қаласы - 68, Алматы қаласы - 105, Шымкент қаласы - 12,...

Сарыағашта халықаралық іздеуде жүрген қылмыскер ұсталды

Түркістан облысы Сарыағаш ауданында халықаралық іздеуде жүрген қылмыскер ұсталды. Былтыр мал ұрлаған азамат осы күнге дейін жасырынып жүрген. Облыстық ПД баспасөз қызметінің мәліметінше, күдікті «Мал ұрысы»...

«Алматы жастарына» 10 наурыздан бастап өтінім қабылданады

Оңтүстік шаһардағы жастардың тұрғын үй проблемасын шешетін «Алматы жастары» бағдарламасына қатысуға өтінім қабылдау 10 наурыздан басталады. Бұл туралы «Отбасы банкі» әлеуметтік желідегі парақшасында хабарлады. «Алматы...

3 наурызға арналған ауа райы болжамы – Қазгидромет

Қазгидромет 3 наурызға арналған ауа райы болжамын ұсынады. Қазақстанның басым бөлігінде құбылмалы ауа райы болып, қар мен жаңбыр жауып, кей жерде тұман, көктайғақ, бұрқасын,...

Ресейдегі Әлихан Бөкейханов зиратына гүл шоқтары қойылды

 1 наурызда еліміз Алғыс айту күнін атап өтті. Мереке идеясы Тұңғыш Президент – Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевқа тиесілі және Қазақстанда тұратын барлық этностар бір-біріне және...

Әлемдегі барлық миллиардерлердің саны анықталды

Hurun Research Institute зерттеуіне сүйенсек, әлемдегі миллиардерлердің саны 3228-ге жеткен. Зерттеушілердің сөзінше, бұл — рекордты көрсеткіш.  15 қаңтардағы жағдай бойынша планетадағы ең бай адамдардың жиынтық...

Қытай 15 жылда елімізге 19,2 миллиард доллар инвестиция құйған

2020 жылы Қазақстан мен Қытай арасындағы сауда айналымы 4%-ға өсіп, 15,4 миллиард доллар болған. Бұл туралы ҚР сауда және интеграция вице-министрі Қайрат Төребаев айтты,...

Аязда үсіп өлген 5 жасар бала қайтыс болар алдында зорланған

Ресейдің Саратов облысының Вольск қаласында көшеде өлі күйінде табылған бес жасар бала қайтыс болғанға дейін зорланған. Бұл туралы Life Shot Telegram-арнасына сілтеме жасап Lenta.ru...